(൧൭) ൨. പടിപദാവഗ്ഗോ

൧. സംഖിത്തസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൧. ദുതിയസ്സ പഠമേ ദുക്ഖാപടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാതിആദീസു പാളിയാ ആഗതനയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തഥാ ഹി –

‘‘തത്ഥ കതമാ ദുക്ഖപടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ പഞ്ഞാ? കിച്ഛേന കസിരേന സമാധിം ഉപ്പാദേന്തസ്സ ദന്ധം തം ഠാനം അഭിജാനന്തസ്സ യാ ഉപ്പജ്ജതി പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി, അയം വുച്ചതി ദുക്ഖപടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ പഞ്ഞാ. തത്ഥ കതമാ ദുക്ഖപടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ പഞ്ഞാ? കിച്ഛേന കസിരേന സമാധിം ഉപ്പാദേന്തസ്സ ഖിപ്പം തം ഠാനം അഭിജാനന്തസ്സ യാ ഉപ്പജ്ജതി പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… സമ്മാദിട്ഠി, അയം വുച്ചതി ദുക്ഖപടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ പഞ്ഞാ. തത്ഥ കതമാ സുഖപടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ പഞ്ഞാ? അകിച്ഛേന അകസിരേന സമാധിം ഉപ്പാദേന്തസ്സ ദന്ധം തം ഠാനം അഭിജാനന്തസ്സ യാ ഉപ്പജ്ജതി പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… സമ്മാദിട്ഠി, അയം വുച്ചതി സുഖപടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ പഞ്ഞാ. തത്ഥ കതമാ സുഖപടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ പഞ്ഞാ? അകിച്ഛേന അകസിരേന സമാധിം ഉപ്പാദേന്തസ്സ ഖിപ്പം തം ഠാനം അഭിജാനന്തസ്സ യാ ഉപ്പജ്ജതി പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… സമ്മാദിട്ഠി, അയം വുച്ചതി സുഖപടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ പഞ്ഞാ’’തി (വിഭ. ൮൦൧) – അയമേത്ഥ പാളി.

തത്ഥ കിച്ഛേന കസിരേന സമാധിം ഉപ്പാദേന്തസ്സാതി പുബ്ബഭാഗേ ആഗമനകാലേ കിച്ഛേന കസിരേന ദുക്ഖേന സസങ്ഖാരേന സപ്പയോഗേന കിലേസേ വിക്ഖമ്ഭേത്വാ ലോകുത്തരസമാധിം ഉപ്പാദേന്തസ്സ. ദന്ധം തം ഠാനം അഭിജാനന്തസ്സാതി വിക്ഖമ്ഭിതേസു കിലേസേസു വിപസ്സനാപരിവാസേ ചിരം വസിത്വാ തം ലോകുത്തരസമാധിസങ്ഖാതം ഠാനം ദന്ധം സണികം അഭിജാനന്തസ്സ പടിവിജ്ഝന്തസ്സ, പാപുണന്തസ്സാതി അത്ഥോ. അയം വുച്ചതീതി യാ ഏസാ ഏവം ഉപ്പജ്ജതി, അയം കിലേസവിക്ഖമ്ഭനപ്പടിപദായ ദുക്ഖത്താ, വിപസ്സനാപരിവാസപഞ്ഞായ ച ദന്ധത്താ മഗ്ഗകാലേ ഏകചിത്തക്ഖണേ ഉപ്പന്നാപി പഞ്ഞാ ആഗമനവസേന ‘‘ദുക്ഖപടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ നാമാ’’തി വുച്ചതി. ഉപരി തീസു പദേസുപി ഇമിനാ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

സംഖിത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. വിത്ഥാരസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൨. ദുതിയേ അകതാഭിനിവേസോതി അകതാധികാരോ. രൂപാനം ലക്ഖണാദീഹി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ഗഹണം രൂപപരിഗ്ഗഹോ. തീസു അദ്ധാസു കിലമതീതി പുബ്ബന്തേ അപരന്തേ പുബ്ബന്താപരന്തേതി ഏവം തീസു പദേസേസു കിലമതി. പഞ്ചസു ഞാണേസൂതി രൂപപരിഗ്ഗഹാദീസു പഞ്ചസു ഞാണേസു. നവസു വിപസ്സനാഞാണേസൂതി ഉദയബ്ബയാദിനവവിപസ്സനാഞാണേസു. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

വിത്ഥാരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. അസുഭസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൩. തതിയേ ‘‘യഥാ ഏതം, തഥാ ഇദ’’ന്തി ഇമിനാ നയേനാതി ഏതേന –

‘‘യഥാ ഇദം തഥാ ഏതം, യഥാ ഏതം തഥാ ഇദം;

അജ്ഝത്തഞ്ച ബഹിദ്ധാ ച, കായേ ഛന്ദം വിരാജയേ’’തി. (സു. നി. ൨൦൫); –

ഇമം ദേസനാനയം സങ്ഗണ്ഹാതി. തസ്സത്ഥോ – യഥാ ഇദം സവിഞ്ഞാണകാസുഭം ആയുഉസ്മാവിഞ്ഞാണാനം അനപഗമാ ചരതി തിട്ഠതി നിസീദതി സയതി, തഥാ ഏതം ഏതരഹി സുസാനേ സയിതം അവിഞ്ഞാണകമ്പി പുബ്ബേ തേസം ധമ്മാനം അനപഗമാ അഹോസി. യഥാ ച ഏതം ഏതരഹി മതസരീരം തേസം ധമ്മാനം അപഗമാ ന ചരതി ന തിട്ഠതി ന നിസീദതി ന സേയ്യം കപ്പേതി, തഥാ ഇദം സവിഞ്ഞാണകമ്പി തേസം ധമ്മാനം അപഗമാ ഭവിസ്സതി. യഥാ ച ഇദം സവിഞ്ഞാണകം നേതരഹി സുസാനേ മതം സേതി ന ഉദ്ധുമാതകാദിഭാവമുപഗതം, തഥാ ഏതം ഏതരഹി മതസരീരമ്പി പുബ്ബേ അഹോസി. യഥാ പനേതം ഏതരഹി അവിഞ്ഞാണകാസുഭം മതകസുസാനേ സേതി ഉദ്ധുമാതകാദിഭാവഞ്ച ഉപഗതം, തഥാ ഇദം സവിഞ്ഞാണകമ്പി ഭവിസ്സതീതി. തത്ഥ യഥാ ഇദം തഥാ ഏതന്തി അത്തനാ മതസരീരസ്സ സമാനഭാവം കരോന്തോ ബാഹിരേ ദോസം പജഹതി. യഥാ ഏതം തഥാ ഇദന്തി മതസരീരേന അത്തനോ സമാനഭാവം കരോന്തോ അജ്ഝത്തികേ രാഗം പജഹതി. യേനാകാരേന ഉഭയം സമം കരോതി, തം സമ്പജാനന്തോ ഉഭയത്ഥ മോഹം പജഹതി.

ബഹിദ്ധാ ദിട്ഠാനന്തി ബഹിദ്ധാ സുസാനാദീസു ദിട്ഠാനം ഉദ്ധുമാതകാദിദസന്നം അസുഭാനം. ‘‘നവന്നം പാടികുല്യാനം വസേനാ’’തി കസ്മാ വുത്തം, നനു അന്തിമജീവികാഭാവതോ പിണ്ഡപാതസ്സ അലാഭലാഭേസു പരിതസ്സനഗേധാദിസമുപ്പത്തിതോ ഭത്തസ്സ സമ്മദജനനതോ കിമികുലസംവദ്ധനതോതി ഏവമാദീഹിപി ആകാരേഹി ആഹാരേപടികൂലതാ പച്ചവേക്ഖിതബ്ബാ. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘അന്തമിദം, ഭിക്ഖവേ, ജീവികാനം യദിദം പിണ്ഡോല്യം അതിപാപോയം ലോകസ്മിം യദിദം പിണ്ഡോല്യോ വിചരതി പത്തപാണീതി (സം. നി. ൩.൮൦; ഇതിവു. ൯൧). അലദ്ധാ ച പിണ്ഡപാതം പരിതസ്സതി, ലദ്ധാ ച പിണ്ഡപാതം ഗധിതോ മുച്ഛിതോ അജ്ഝോപന്നോ അനാദീനവദസ്സാവീ അനിസ്സരണപഞ്ഞോ പരിഭുഞ്ജതീതി (അ. നി. ൩.൧൨൪). ഭുത്തോ ച ആഹാരോ കസ്സചി കദാചി മരണം വാ മരണമത്തം വാ ദുക്ഖം ആവഹതീ’’തി.

കടുകീടകാദയോ ദ്വത്തിംസകുലപ്പഭേദാ കിമിയോ നം ഉപനിസ്സായ ജീവന്തീതി? വുച്ചതേ – അന്തിമജീവികാഭാവോ താവ ചിത്തസംകിലേസവിസോധനത്ഥം കമ്മട്ഠാനാഭിനിവേസനതോ പഗേവ മനസി കാതബ്ബോ ‘‘മാഹം ഛവാലാതസദിസോ ഭവേയ്യ’’ന്തി. തഥാ പിണ്ഡപാതസ്സ അലാഭലാഭേസു പരിതസ്സനഗേധാദിസമുപ്പത്തിനിവാരണം പഗേവ അനുട്ഠാതബ്ബം സുപരിസുദ്ധസീലസ്സ പടിസങ്ഖാനവതോ തദഭാവതോ. ഭത്തസമ്മദോ അനേകന്തികോ പരിഭോഗേ അന്തോഗധോവാതി വേദിതബ്ബോ. കിമികുലസംവദ്ധനം പന സങ്ഗഹേതബ്ബം, സങ്ഗഹിതമേവ വാ ‘‘നവന്നം പാടികുല്യാനം വസേനാ’’തി ഏത്ഥ നിയമസ്സ അകതത്താ. ഇമിനാ വാ നയേന ഇതരേസമ്പേത്ഥ സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ യഥാസമ്ഭവമേത്ഥ പടികൂലതാപച്ചവേക്ഖണസ്സ അധിപ്പേതത്താ.

ഏവഞ്ച കത്വാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൨൯൪-൨൯൫) ദസഹി ആകാരേഹി പടികൂലതാ വേദിതബ്ബാ. സേയ്യഥിദം – ഗമനതോ, പരിയേസനതോ, പരിഭോഗതോ, ആസയതോ, നിധാനതോ, അപരിപക്കതോ, പരിപക്കതോ, ഫലതോ, നിസ്സന്ദതോ, സമ്മക്ഖനതോതി. ഏവം ദസന്നം വസേന പാടികുല്യവചനേനപി ഇധ ‘‘നവന്ന’’ന്തി വചനം ന വിരുജ്ഝതി, സമ്മക്ഖനസ്സ പരിഭോഗാദീസു ലബ്ഭമാനഭാവാ വിസും തം അഗ്ഗഹേത്വാ ന വദന്തി. വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൩൦൪) പന സമ്മക്ഖനം പരിഭോഗാദീസു ലബ്ഭമാനമ്പി നിസ്സന്ദവസേന വിസേസതോ പടികൂലന്തി ദസ്സേതും സബ്ബപച്ഛാ ഠപിതാ.

ഉക്കണ്ഠിതസഞ്ഞായ സമന്നാഗതോതി തീസു ഭവേസു അരുച്ചനവസേന പവത്തായ വിപസ്സനാപഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ. നിബ്ബിദാനുപസ്സനാ ഹേസാ സഞ്ഞാസീസേന വുത്താ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

അസുഭസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪-൬. പഠമഖമസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൬൪-൧൬൬. ചതുത്ഥേ പധാനകരണകാലേ സീതാദീനി നക്ഖമതി ന സഹതീതി അക്ഖമാ. ഖമതി സഹതി അഭിഭവതീതി ഖമാ. ഇന്ദ്രിയദമനം ദമാ. ‘‘ഉപ്പന്നം കാമവിതക്കം നാധിവാസേതീ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൬; അ. നി. ൪.൧൪; ൬.൫൮) നയേന വിതക്കസമനം സമാതി ആഹ ‘‘അകുസലവിതക്കാനം വൂപസമനപടിപദാ’’തി. നിദസ്സനമത്തഞ്ചേതം, സബ്ബേസമ്പി കിലേസാനം സമനവസേന പവത്താ പടിപദാ സമാ. പഞ്ചമഛട്ഠാനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

പഠമഖമസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭-൮. മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൬൭-൧൬൮. സത്തമട്ഠമേസു മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരസ്സാതിആദിനാ മോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരസ്സ ഹേട്ഠാ തിണ്ണം മഗ്ഗാനം സുഖപടിപദദന്ധാഭിഞ്ഞഭാവോ, അരഹത്തമഗ്ഗസ്സ ദുക്ഖപടിപദഖിപ്പാഭിഞ്ഞഭാവോ വുത്തോ, സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ പന ഹേട്ഠിമാനം തിണ്ണം മഗ്ഗാനം സുഖപടിപദദന്ധാഭിഞ്ഞഭാവോ, അരഹത്തമഗ്ഗസ്സ ച സുഖപടിപദഖിപ്പാഭിഞ്ഞഭാവോ ദസ്സിതോ. യം പന വുത്തം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൨.൮൦൧) ‘‘ബുദ്ധാനം പന ചത്താരോപി മഗ്ഗാ സുഖപടിപദഖിപ്പാഭിഞ്ഞാവ അഹേസും, തഥാ ധമ്മസേനാപതിസ്സ. മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരസ്സ പന പഠമമഗ്ഗോ സുഖപടിപദഖിപ്പാഭിഞ്ഞോ അഹോസി, ഉപരി തയോ ദുക്ഖപടിപദദന്ധാഭിഞ്ഞാ’’തി. യഞ്ച വുത്തം അട്ഠസാലിനിയം (ധ. സ. അട്ഠ. ൧൪൭൬) ‘‘തഥാഗതസ്സ ഹി സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ ച ചത്താരോപി മഗ്ഗാ സുഖപടിപദഖിപ്പാഭിഞ്ഞാവ അഹേസും, മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരസ്സ പന പഠമമഗ്ഗോ സുഖപടിപദഖിപ്പാഭിഞ്ഞോ ഉപരി തയോ ദുക്ഖപടിപദഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ’’തി, തം സബ്ബം അഞ്ഞമഞ്ഞം നാനുലോമേതി. ഇമായ പാളിയാ ഇമായ ച അട്ഠകഥായ ന സമേതി, തസ്മാ വീമംസിതബ്ബമേതം. തംതംഭാണകാനം വാ മതേന തത്ഥ തത്ഥ തഥാ തഥാ വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം.

മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. സസങ്ഖാരസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൯. നവമേ സസങ്ഖാരേന ദുക്ഖേന കസിരേന അധിമത്തപയോഗം കത്വാവ കിലേസപരിനിബ്ബാനധമ്മോതി സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ. അസങ്ഖാരേന അപ്പയോഗേന അധിമത്തപയോഗം അകത്വാവ കിലേസപരിനിബ്ബാനധമ്മോതി അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ. ധമ്മാനുസാരീ പുഗ്ഗലോ ഹി ആഗമനമ്ഹി കിലേസേ വിക്ഖമ്ഭേന്തോ അപ്പദുക്ഖേന അകസിരേന അകിലമന്തോവ വിക്ഖമ്ഭേതും സക്കോതി. സദ്ധാനുസാരീ പുഗ്ഗലോ പന ദുക്ഖേന കസിരേന കിലമന്തോ ഹുത്വാ വിക്ഖമ്ഭേതും, തസ്മാ ധമ്മാനുസാരിസ്സ പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗക്ഖണേ കിലേസച്ഛേദകം ഞാണം അദന്ധം തിഖിണം സൂരം ഹുത്വാ വഹതി. യഥാ നാമ തിഖിണേന അസിനാ കദലിം ഛിന്ദന്തസ്സ ഛിന്നട്ഠാനം മട്ഠം ഹോതി, അതിസീഘം വഹതി, സദ്ദോ ന സുയ്യതി, ബലവവായാമകിച്ചം ന ഹോതി, ഏവരൂപാ ധമ്മാനുസാരിനോ പുബ്ബഭാഗഭാവനാ ഹോതി. സദ്ധാനുസാരിനോ പന പുബ്ബഭാഗക്ഖണേ കിലേസച്ഛേദകം ഞാണം ദന്ധം അതിഖിണം അസൂരം ഹുത്വാ വഹതി. യഥാ നാമ കുണ്ഠേന അസിനാ കദലിം ഛിന്ദന്തസ്സ ഛിന്നട്ഠാനം ന മട്ഠം ഹോതി, അതിസീഘം ന വഹതി, സദ്ദോ സുയ്യതി, ബലവവായാമകിച്ചം ഇച്ഛിതബ്ബം ഹോതി, ഏവരൂപാ സദ്ധാനുസാരിനോ പുബ്ബഭാഗഭാവനാ ഹോതി. ഏവം സന്തേപി നേസം കിലേസക്ഖയേ നാനത്തം നത്ഥി, അനവസേസാവ കിലേസാ ഖീയന്തി.

സസങ്ഖാരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. യുഗനദ്ധസുത്തവണ്ണനാ

൧൭൦. ദസമേ സമഥപുബ്ബങ്ഗമം വിപസ്സനം ഭാവേതീതി ഇദം സമഥയാനികസ്സ വസേന വുത്തം. സോ ഹി പഠമം ഉപചാരസമാധിം വാ അപ്പനാസമാധിം വാ ഉപ്പാദേതി, അയം സമഥോ. സോ തഞ്ച തംസമ്പയുത്തേ ച ധമ്മേ അനിച്ചാദീഹി വിപസ്സതി, അയം വിപസ്സനാ, ഇതി പഠമം സമഥോ, പച്ഛാ വിപസ്സനാ. തേന വുച്ചതി ‘‘സമഥപുബ്ബങ്ഗമം വിപസ്സനം ഭാവേതീ’’തി. വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമം സമഥം ഭാവേതീതി ഇദം പന വിപസ്സനായാനികസ്സ വസേന വുത്തം. സോ തം വുത്തപ്പകാരം സമഥം അസമ്പാദേത്വാ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേ അനിച്ചാദീഹി വിപസ്സതി. പഠമോ ലോകുത്തരമഗ്ഗോ നിബ്ബത്തതീതി സോതാപത്തിമഗ്ഗം സന്ധായ വദതി, ലോകിയമഗ്ഗവസേനേവ വാ ഇമിസ്സാ പാളിയാ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. കഥം? മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി, പുബ്ബഭാഗിയോ ലോകിയമഗ്ഗോ ഉപ്പജ്ജതി. ആസേവതി നിബ്ബിദാനുപസ്സനാവസേന. ഭാവേതി മുച്ചിതുകമ്യതാവസേന. ബഹുലീകരോതി പടിസങ്ഖാനുപസ്സനാവസേന. ആസേവതി വാ ഭയതുപട്ഠാനാദിഞാണവസേന. ഭാവേതി മുച്ചിതുകമ്യതാദിഞാണവസേന. ബഹുലീകരോതി വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാവസേന. സംയോജനാനി പഹീയന്തി. അനുസയാ ബ്യന്തീ ഹോന്തീതി മഗ്ഗപ്പടിപാടിയാ പഹീയന്തി ബ്യന്തീ ഹോന്തി.

ധമ്മുദ്ധച്ചവിഗ്ഗഹിതമാനസന്തി ഓഭാസാദീസു അരിയധമ്മോതി പവത്തം ഉദ്ധച്ചം വിക്ഖേപോ ധമ്മുദ്ധച്ചം, തേന ധമ്മുദ്ധച്ചേന വിപസ്സനാവീഥിതോ ഉഗ്ഗമനേന വിരൂപം ഗഹിതം പവത്തിയമാനം ധമ്മുദ്ധച്ചവിഗ്ഗഹിതമാനസം. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘ധമ്മുദ്ധച്ചവിഗ്ഗഹിതമാനസം ഹോതി, അനിച്ചതോ മനസി കരോതി, ഓഭാസോ ഉപ്പജ്ജതി, ഓഭാസോ ധമ്മോതി ഓഭാസം ആവജ്ജതി, തതോ വിക്ഖേപോ ഉദ്ധച്ചം, തേന ഉദ്ധച്ചേന വിഗ്ഗഹിതമാനസോ അനിച്ചതോ ഉപട്ഠാനം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. ദുക്ഖതോ…പേ… അനത്തതോ ഉപട്ഠാനം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. തഥാ അനിച്ചതോ മനസികരോതോ ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി…പേ… പീതി പസ്സദ്ധി സുഖം അധിമോക്ഖോ പഗ്ഗഹോ ഉപട്ഠാനം ഉപേക്ഖാ നികന്തി ഉപ്പജ്ജതി, നികന്തി ധമ്മോതി നികന്തിം ആവജ്ജതി, തതോ വിക്ഖേപോ ഉദ്ധച്ചം, തേന ഉദ്ധച്ചേന വിഗ്ഗഹിതമാനസോ അനിച്ചതോ ഉപട്ഠാനം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. ദുക്ഖതോ…പേ… അനത്തതോ ഉപട്ഠാനം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതീ’’തി (പടി. മ. ൨.൬). സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

യുഗനദ്ധസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പടിപദാവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.