(൧൬) ൧. ഇന്ദ്രിയവഗ്ഗോ

൧-൫. ഇന്ദ്രിയസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൫൧-൧൫൫. ചതുത്ഥസ്സ പഠമാദീനി ഉത്താനാനേവ.

ഇന്ദ്രിയസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬-൮. കപ്പസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൫൬-൧൫൮. ഛട്ഠേ സംവട്ടനം വിനസ്സനം സംവട്ടോ, സംവട്ടതോ ഉദ്ധം തഥാ ഠായീ സംവട്ടട്ഠായീ. വിവട്ടനം നിബ്ബത്തനം, വഡ്ഢനം വാ വിവട്ടോ. ‘‘തേജോസംവട്ടോ, ആപോസംവട്ടോ, വായോസംവട്ടോതി ഏവം സംവട്ടസീമാനുക്കമേന സംവട്ടേസു വത്തബ്ബേസു തഥാ അവത്വാ ആപോസംവട്ടോ, തേജോസംവട്ടോ, വായോസംവട്ടോതി വചനം സംവട്ടമഹാഭൂതദേസനാനുപുബ്ബിയാ’’തി കേചി. ‘‘ഭാവീസംവട്ടാനുപുബ്ബിയാ’’തി അപരേ. ആപേന സംവട്ടോ ആപോസംവട്ടോ. സംവട്ടസീമാതി സംവട്ടനമരിയാദാ. സംവട്ടതീതി വിനസ്സതി. സദാതി സബ്ബകാലം, തീസുപി സംവട്ടകാലേസൂതി അത്ഥോ. ഏകം ബുദ്ധക്ഖേത്തം വിനസ്സതീതി ഏത്ഥ ബുദ്ധക്ഖേത്തം നാമ തിവിധം ഹോതി ജാതിക്ഖേത്തം, ആണാക്ഖേത്തം, വിസയക്ഖേത്തഞ്ച.

തത്ഥ ജാതിക്ഖേത്തം ദസസഹസ്സചക്കവാളപരിയന്തം ഹോതി, തഥാഗതസ്സ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണാദീസു കമ്പതി. ആണാക്ഖേത്തം കോടിസതസഹസ്സചക്കവാളപരിയന്തം, യത്ഥ രതനസുത്തം (ഖു. പാ. ൬.൧ ആദയോ; സു. നി. ൨൨൪ ആദയോ) ഖന്ധപരിത്തം (അ. നി. ൪.൬൭; ചൂളവ. ൨൫൧) ധജഗ്ഗപരിത്തം (സം. നി. ൧.൨൪൯) ആടാനാടിയപരിത്തം (ദീ. നി. ൩.൨൭൭-൨൭൮) മോരപരിത്തന്തി (ജാ. ൧.൨.൧൭-൧൮) ഇമേസം പരിത്താനം ആനുഭാവോ വത്തതി. വിസയക്ഖേത്തം അനന്താപരിമാണം, യം ‘‘യാവതാ വാ പനാകങ്ഖേയ്യാ’’തി (അ. നി. ൩.൮൧) വുത്തം. തത്ഥ യം യം തഥാഗതോ ആകങ്ഖതി, തം തം ജാനാതി. ഏവമേതേസു തീസു ബുദ്ധക്ഖേത്തേസു ഏകം ആണാക്ഖേത്തം വിനസ്സതി, തസ്മിം പന വിനസ്സന്തേ ജാതിക്ഖേത്തം വിനട്ഠമേവ ഹോതി, വിനസ്സന്തഞ്ച ഏകതോവ വിനസ്സതി, സണ്ഠഹന്തഞ്ച ഏകതോവ സണ്ഠഹതി. സേസമേത്ഥ വിസുദ്ധിമഗ്ഗസംവണ്ണനാസു (വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൨.൪൦൪) വുത്തനയേനേവ ഗഹേതബ്ബം. സത്തമട്ഠമാനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

കപ്പസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ഭിക്ഖുനീസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൯. നവമേ ഏവം പവത്തം പച്ചുപ്പന്നതണ്ഹം നിസ്സായാതി ‘‘കുദാസ്സു നാമാഹമ്പി ആസവാനം ഖയാ’’തിആദിനാ നയേന അനുത്തരേ വിമോക്ഖേ പിഹം ഉപ്പാദേന്തസ്സ ഉപ്പന്നതണ്ഹം നിസ്സായ. കഥം പന ലോകുത്തരധമ്മേ ആരബ്ഭ ആസാ ഉപ്പജ്ജതീതി? ന ഖോ പനേതം ഏവം ദട്ഠബ്ബം, ന ആരമ്മണകരണവസേന തത്ഥ പിഹാ പവത്തതി അവിസയത്താ പുഗ്ഗലസ്സ ച അനധിഗതഭാവതോ. അനുസ്സവൂപലദ്ധേ പന അനുത്തരവിമോക്ഖേ ഉദ്ദിസ്സ പിഹം ഉപ്പാദേന്തോ തത്ഥ പിഹം ഉപ്പാദേതി നാമ. നാകഡ്ഢതീതി കമ്മപഥഭാവം അപ്പത്തതായ പടിസന്ധിം ന ദേതി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഭിക്ഖുനീസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. സുഗതവിനയസുത്തവണ്ണനാ

൧൬൦. ദസമേ വളഞ്ജേന്തീതി സജ്ഝായന്തി ചേവ വാചുഗ്ഗതം കരോന്താ ധാരേന്തി ച. അവിഗതതണ്ഹതായ തം തം പരിക്ഖാരജാതം ബഹുമ്പി ആദിയന്തീതി ബഹുലാ, തേ ഏവ ബാഹുലികാ യഥാ ‘‘വേനയികോ’’തി (മ. നി. ൧.൨൪൬; അ. നി. ൮.൧൧; പാരാ. ൮). തേ പന യസ്മാ പച്ചയബഹുലഭാവാ യുത്തപ്പയുത്താ നാമ ഹോന്തി, തസ്മാ ആഹ ‘‘പച്ചയബാഹുല്ലായ പടിപന്നാ’’തി. സിഥിലം ഗണ്ഹന്തീതി സാഥലികാ, സിക്ഖായ ആദരഗാരവാഭാവേന സിഥിലം അദള്ഹം ഗണ്ഹന്തീതി അത്ഥോ. സിഥിലന്തി ച ഭാവനപുംസകനിദ്ദേസോ, സിഥില-സദ്ദേന വാ സമാനത്ഥസ്സ സാഥലസദ്ദസ്സ വസേന സാഥലികാതി പദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ. അവഗമനതോതി അധോഗമനതോ, ഓരമ്ഭാഗിയഭാവതോതി അത്ഥോ. നിബ്ബീരിയാതി ഉജ്ഝിതുസ്സാഹാ തദധിഗമായ ആരമ്ഭമ്പി അകുരുമാനാ.

സുഗതവിനയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഇന്ദ്രിയവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.