(൧൩) ൩. ഭയവഗ്ഗോ

൧. അത്താനുവാദസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൧. തതിയസ്സ പഠമേ അത്താനം അനുവദന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജനകഭയന്തി അത്താനം അനുവദന്തസ്സ പാപകമ്മിനോ ഉപ്പജ്ജനകഭയം. ദ്വത്തിംസകമ്മകാരണേ പടിച്ച ഉപ്പജ്ജനകഭയന്തി അഗാരികാനം വസേന വുത്തം, അനഗാരികാനം പന വിനയദണ്ഡം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജനകഭയമ്പി ദണ്ഡഭയന്തേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

അത്താനുവാദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഊമിഭയസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൨. ദുതിയേ കോധൂപായാസസ്സേതം അധിവചനന്തി ഏത്ഥ കുജ്ഝനട്ഠേന കോധോ, സ്വേവ ചിത്തസ്സ കായസ്സ ച അതിപ്പമദ്ദനമഥനുപ്പാദനേഹി ദള്ഹആയാസട്ഠേന ഉപായാസോ. അനേകവാരം പവത്തിത്വാ അത്തനാ സമവേതം സത്തം അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ സീസം ഉക്ഖിപിതും അദത്വാ ഊമിസദിസതാ ദട്ഠബ്ബാ. യഥാ ഹി ബാഹിരം ഉദകം ഓതിണ്ണോ ഊമീസു ഓസീദിത്വാ മരതി, ഏവം ഇമസ്മിം സാസനേ കോധൂപായാസേ ഓസീദിത്വാ വിബ്ഭമതി, തസ്മാ കോധൂപായാസോ ‘‘ഊമിഭയ’’ന്തി വുത്തോ. ഓദരികത്തസ്സേതം അധിവചനന്തി യഥാ ഹി ബാഹിരം ഉദകം ഓതിണ്ണോ കുമ്ഭീലേന ഖാദിതോ മരതി, ഏവം ഇമസ്മിം സാസനേ ഓദരികത്തേന ഓദരികഭാവേന ആമിസഗേധേന മിച്ഛാജീവേന ജീവികകപ്പനേന നാസിതസീലാദിഗുണതായ ഖാദിതധമ്മസരീരോ വിബ്ഭമതി, തസ്മാ ഓദരികത്തം ‘‘കുമ്ഭീലഭയ’’ന്തി വുത്തം.

അനുപട്ഠിതായ സതിയാതി കായഗതം സതിം അനുട്ഠാപേത്വാ. അസംവുതേഹീതി അപിഹിതേഹി. പഞ്ചന്നേതം കാമഗുണാനം അധിവചനന്തി യഥാ ഹി ബാഹിരം ഉദകം ഓതിണ്ണോ ആവട്ടേ നിമുജ്ജിത്വാ മരതി, ഏവം ഇമസ്മിം സാസനേ പബ്ബജിതോ പഞ്ചകാമഗുണാവട്ടേ നിമുജ്ജിത്വാ വിബ്ഭമതി. കാമരാഗാഭിഭൂതോ ഹി സത്തോ ഇതോ ച ഏത്തോ, ഏത്തോ ച ഇതോതി ഏവം മനാപിയരൂപാദിവിസയസങ്ഖാതേ ആവട്ടേ അത്താനം സംസാരേത്വാ യഥാ തതോ ബഹിഭൂതേ നേക്ഖമ്മേ ചിത്തമ്പി ന ഉപ്പാദേതി, ഏവം ആവട്ടേത്വാ ബ്യസനാപാദനേന കാമഗുണാനം ആവട്ടസദിസതാ ദട്ഠബ്ബാ.

അനുദ്ധംസേതീതി കിലമേതി വിലോലതി. രാഗാനുദ്ധംസിതേനാതി രാഗേന അനുദ്ധംസിതേന. മാതുഗാമസ്സേതം അധിവചനന്തി. യഥാ ഹി ബാഹിരം ഉദകം ഓതിണ്ണോ ചണ്ഡമച്ഛം ആഗമ്മ ലദ്ധപ്പഹാരോ മരതി, ഏവം ഇമസ്മിം സാസനേ മാതുഗാമം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നകാമരാഗോ വിബ്ഭമതി, തസ്മാ മാതുഗാമോ ‘‘സുസുകാഭയ’’ന്തി വുത്തോ. മാതുഗാമോ ഹി യോനിസോമനസികാരരഹിതം അധീരപുരിസം ഇത്ഥികുത്തഭൂതേഹി അത്തനോ ഹാസഭാവവിലാസേഹി അഭിഭുയ്യ ഗഹേത്വാ ധീരജാതികമ്പി അത്തനോ രൂപാദീഹി സമ്പലോഭനവസേന അനവസേസം അത്തനോ ഉപകാരധമ്മേ സീലാദികേ സമ്പാദേതും അസമത്ഥം കരോന്തോ അനയബ്യസനം പാപേതി.

ഇമാനി പന ചത്താരി ഭയാനി ഭായിത്വാ യഥാ ഉദകം അനോരോഹന്തസ്സ ഉദകം നിസ്സായ ഉദകപിപാസാവിനയനം സരീരസുദ്ധിപരിളാഹൂപസമോ കായഉതുഗ്ഗാഹാപനന്തി, ഏവമാദി ആനിസംസോ നത്ഥി, ഏവമേവം ഇമാനി ചത്താരി ഭയാനി ഭായിത്വാ സാസനേ അപബ്ബജന്തസ്സപി ഇമം സാസനം നിസ്സായ സങ്ഖേപതോ വട്ടദുക്ഖൂപസമോ, വിത്ഥാരതോ പന സീലാനിസംസാദിവസേന അനേകവിധോ ആനിസംസോ നത്ഥി. യഥാ പന ഇമാനി ചത്താരി ഭയാനി അഭായിത്വാ ഉദകം ഓരോഹന്തസ്സ വുത്തപ്പകാരോ ആനിസംസോ ഹോതി, ഏവം ഇമാനി അഭായിത്വാ സാസനേ പബ്ബജന്തസ്സപി വുത്തപ്പകാരോ ആനിസംസോ ഹോതി. മഹാധമ്മരക്ഖിതത്ഥേരോ പനാഹ ‘‘ചത്താരി ഭയാനി ഭായിത്വാ ഉദകം അനോതരന്തോ സോതം ഛിന്ദിത്വാ പരതീരം പാപുണിതും ന സക്കോതി, അഭായിത്വാ ഓതരന്തോ സക്കോതി, ഏവമേവം ഭായിത്വാ സാസനേ അപബ്ബജന്തോപി തണ്ഹാസോതം ഛിന്ദിത്വാ നിബ്ബാനപാരം ദട്ഠും ന സക്കോതി, അഭായിത്വാ പബ്ബജന്തോ സക്കോതീ’’തി.

ഊമിഭയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പഠമനാനാകരണസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൩. തതിയേ ബ്രഹ്മകായികാനം ദേവാനന്തി ഏത്ഥ ബ്രഹ്മാനം കായോ സമൂഹോതി ബ്രഹ്മകായോ, തപ്പരിയാപന്നതായ തത്ഥ ഗതാതി ബ്രഹ്മകായികാ. ഏതായ ച സബ്ബസ്സപി ബ്രഹ്മകായസ്സ സമഞ്ഞായ ഭവിതബ്ബം. ആഭസ്സരാനം ദേവാനന്തിആദിനാ പന ദുതിയജ്ഝാനഭൂമികാദീനം ഉപരി ഗഹിതത്താ ഗോബലീബദ്ദഞ്ഞായേന തദവസിട്ഠാനം അയം സമഞ്ഞാ, തസ്മാ ‘‘ബ്രഹ്മകായികാനം ദേവാന’’ന്തി പഠമജ്ഝാനഭൂമികാനംയേവ ഗഹണം വേദിതബ്ബം. സഹ ബ്യയതി ഗച്ഛതീതി സഹബ്യോ, സഹവത്തനകോ. തസ്സ ഭാവോ സഹബ്യതാ, സഹപവത്തീതി ആഹ ‘‘സഹഭാവം ഉപഗച്ഛതീ’’തി. കപ്പോ ആയുപ്പമാണന്തി ഏത്ഥ യദിപി ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാദീനം ആയുനോ അന്തരം അത്ഥി, ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദേന പനേതം വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘പഠമജ്ഝാനം അത്ഥി ഹീന’’ന്തിആദിമാഹ.

ദ്വേ കപ്പാ ആയുപ്പമാണന്തി ഏത്ഥ പന ഹീനജ്ഝാനേന നിബ്ബത്താനം വസേന അയം പരിച്ഛേദോ കതോതി ദസ്സേതും ‘‘ദുതിയജ്ഝാനം വുത്തനയേനേവ തിവിധം ഹോതീ’’തിആദി ആരദ്ധം. ചത്താരോ കപ്പാതി ഏത്ഥ പന ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദേന ചതുസട്ഠി കപ്പാ വത്തബ്ബാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യം ഹേട്ഠാ വുത്തം ‘കപ്പോ ദ്വേ കപ്പാ’തി, കമ്പി ആഹരിത്വാ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ’’തി ആഹ. കഥം പനേത്ഥ അയമത്ഥോ ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘കപ്പോതി ച ഗുണസ്സപി നാമ’’ന്തി. തത്ഥ പഠമം വുത്തോ കപ്പോ, തതോ ഏകേന ഗുണേന, ഏകസ്മിം വാരേ ഗണനായാതി അത്ഥോ. ദ്വേ കപ്പാ ഹോന്തീതി ഏകവാരഗണനായ കപ്പസ്സ ദ്വിഗുണിതത്താ ദ്വേ മഹാകപ്പാ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. ദുതിയേനാതി ദുതിയവാരഗണനായ. ചത്താരോതി ദുതിയവാരഗണനായ ദ്വീസു കപ്പേസു ദ്വിഗുണിതേസു ചത്താരോ മഹാകപ്പാ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. പുന തേ ചത്താരോ കപ്പാതി വുത്തനയേന ദ്വേ വാരേ ഗുണേത്വാ യേ ചത്താരോ കപ്പാ ദസ്സിതാ, പുന തേ ചത്താരോ കപ്പാ ചതുഗ്ഗുണാ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ദ്വേ വാരേ ഗുണേത്വാ യേ ചത്താരോ കപ്പാ ദസ്സിതാ, തേസു ചതുക്ഖത്തും ഗുണിതേസു ചതുസട്ഠി കപ്പാ സമ്പജ്ജന്തീതി. തഥാ ഹി ചത്താരോ ഏകസ്മിം വാരേ ഗുണിതാ അട്ഠ ഹോന്തി, പുന തേ അട്ഠ ദുതിയവാരേ ഗുണിതാ സോളസ ഹോന്തി, പുന തേ സോളസ തതിയവാരേ ഗുണിതാ ദ്വത്തിംസ ഹോന്തി, പുന തേ ദ്വത്തിംസ ചതുത്ഥവാരേ ഗുണിതാ ചതുസട്ഠി ഹോന്തി. തേനേവാഹ ‘‘ഇമേഹി ചതൂഹി ഗുണേഹി ഗുണിതാ ഏകേന ഗുണേന അട്ഠ ഹോന്തീ’’തിആദി. ഏത്ഥ ച ഹേട്ഠാ ഉപോസഥസുത്തേ (അ. നി. ൩.൭൧) –

‘‘യാനി മാനുസകാനി പഞ്ഞാസ വസ്സാനി, ചാതുമഹാരാജികാനം ദേവാനം ഏസോ ഏകോ രത്തിന്ദിവോ’’തി –

ആദിനാ കാമാവചരദേവാനമേവ ആയുപ്പമാണം ദസ്സിതം. ഹേട്ഠായേവ –

‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ തയോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമാ…പേ… ആകാസാനഞ്ചായതനൂപഗാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതി. ആകാസാനഞ്ചായതനൂപഗാനം, ഭിക്ഖവേ, ദേവാനം വീസതി കപ്പസഹസ്സാനി ആയുപ്പമാണ’’ന്തി (അ. നി. ൩.൧൧൭) –

ആദിനാ അരൂപാവചരാനംയേവ ആയുപ്പമാണം വുത്തം. ഇധ പന രൂപാവചരാനമേവ ആയുപ്പമാണം ദസ്സിതം. വിഭങ്ഗപാളിയം (വിഭ. ൧൦൨൨) പന ‘‘മനുസ്സാനം കിത്തകം ആയുപ്പമാണം, വസ്സസതം അപ്പം വാ ഭിയ്യോ’’തിആദിനാ ദേവമനുസ്സാനഞ്ചേവ രൂപാരൂപാവചരസത്താനഞ്ച ആയുപ്പമാണം ദസ്സിതം.

തത്ഥ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന മനുസ്സാനം ദേവാനഞ്ച ആയും പരിച്ഛിന്ദമാനേന ചതൂസു അപായേസു ഭുമ്മദേവേസു ച ആയു ന പരിച്ഛിന്നം. തം കസ്മാതി? നിരയേ താവ കമ്മമേവ പമാണം. യാവ കമ്മം ന ഖീയതി, താവ പച്ചന്തി. തഥാ സേസഅപായേസു. ഭുമ്മദേവാനമ്പി കമ്മമേവ പമാണം. തത്ഥ നിബ്ബത്താ ഹി കേചി സത്താഹമത്തം തിട്ഠന്തി, കേചി അഡ്ഢമാസം, കപ്പം തിട്ഠമാനാപി അത്ഥിയേവ. തത്ഥ മനുസ്സേസു ഗിഹിഭാവേ ഠിതായേവ സോതാപന്നാപി ഹോന്തി, സകദാഗാമിഫലം അനാഗാമിഫലം അരഹത്തമ്പി പാപുണന്തി, തേസു സോതാപന്നാദയോ യാവജീവം തിട്ഠന്തി, ഖീണാസവാ പന പരിനിബ്ബായന്തി വാ പബ്ബജന്തി വാ. കസ്മാ? അരഹത്തം നാമ സേട്ഠഗുണം, ഗിഹിലിങ്ഗം ഹീനം, തം ഹീനതായ ഉത്തമം ഗുണം ധാരേതും ന സക്കോതി, തസ്മാ തേ പരിനിബ്ബാതുകാമാ വാ ഹോന്തി പബ്ബജിതുകാമാ വാ. ഭുമ്മദേവാ പന അരഹത്തം പത്താപി യാവജീവം തിട്ഠന്തി, ഛസു കാമാവചരേസു ദേവേസു സോതാപന്നസകദാഗാമിനോ യാവജീവം തിട്ഠന്തി, അനാഗാമിനാ രൂപഭവം ഗന്തും വട്ടതി ഖീണാസവേന പരിനിബ്ബാതും. കസ്മാ? നിലീയനോകാസസ്സ അഭാവാ. രൂപാവചരാരൂപാവചരേസു സബ്ബേപി യാവജീവം തിട്ഠന്തി, തത്ഥ രൂപാവചരേ നിബ്ബത്താ സോതാപന്നസകദാഗാമിനോ ന പുന ഇധാഗച്ഛന്തി, തത്ഥേവ പരിനിബ്ബായന്തി. ഏതേ ഹി ഝാനഅനാഗാമിനോ നാമ.

അട്ഠസമാപത്തിലാഭീനം പന കിം നിയമേതി? പഗുണജ്ഝാനം. യദേവസ്സ പഗുണം ഹോതി, തേന ഉപപജ്ജതി. സബ്ബേസു പഗുണേസു കിം നിയമേതി? നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തി. ഏകംസേനേവ ഹി സോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനേ ഉപപജ്ജതി. നവസു ബ്രഹ്മലോകേസു നിബ്ബത്തഅരിയസാവകാനം തത്രൂപപത്തിപി ഉപരൂപപത്തിപി, ന ഹേട്ഠൂപപത്തി. പുഥുജ്ജനാനം പന തത്രൂപപത്തിപി ഹോതി, ഉപരൂപപത്തിപി, ഹേട്ഠൂപപത്തിപി. പഞ്ചസു സുദ്ധാവാസേസു ചതൂസു ച അരൂപേസു അരിയസാവകാനം തത്രൂപപത്തിപി ഹോതി ഉപരൂപപത്തിപി. പഠമജ്ഝാനഭൂമിയം നിബ്ബത്തോ അനാഗാമീ നവ ബ്രഹ്മലോകേ സോധേത്വാ മത്ഥകേ ഠിതോ പരിനിബ്ബാതി. വേഹപ്ഫലം, അകനിട്ഠം, നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനന്തി ഇമേ തയോ ദേവലോകാ സേട്ഠഭവാ നാമ. ഇമേസു തീസു ഠാനേസു നിബ്ബത്തഅനാഗാമിനോ നേവ ഉദ്ധം ഗച്ഛന്തി, ന അധോ, തത്ഥ തത്ഥേവ പരിനിബ്ബായന്തീതി ഇദം പകിണ്ണകം വേദിതബ്ബം.

പഠമനാനാകരണസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪-൬. ദുതിയനാനാകരണസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൨൪-൬. ചതുത്ഥേ തേ ധമ്മേതി തേ ‘‘രൂപഗത’’ന്തിആദിനാ നയേന വുത്തേ രൂപാദയോ ധമ്മേ. അനിച്ചതോതി ഇമിനാ നിച്ചപ്പടിക്ഖേപതോ തേസം അനിച്ചതമാഹ, തതോ ഏവ ച ഉദയവയവന്തതോ വിപരിണാമതോ താവകാലികതോ ച തേ അനിച്ചാതി ജോതിതം ഹോതി. യഞ്ഹി നിബ്ബത്തം ഹോതി, തം ഉദയവയപരിച്ഛിന്നം. ജരായ മരണേന ച തദേവ വിപരീതം, ഇത്തരക്ഖണമേവ ച ഹോതീതി. ദുക്ഖതോതി ഇമിനാ സുഖപ്പടിക്ഖേപതോ തേസം ദുക്ഖതമാഹ. തതോ ഏവ ച അഭിണ്ഹപ്പടിപീളനതോ ദുക്ഖവത്ഥുതോ ച തേ ദുക്ഖാതി ജോതിതം ഹോതി. ഉദയവയവന്തതായ ഹി തേ അഭിണ്ഹപ്പടിപീളനതോ നിരന്തരദുക്ഖതായ ദുക്ഖസ്സേവ ച അധിട്ഠാനഭൂതാ. പച്ചയയാപനീയതായ രോഗമൂലതായ ച രോഗതോ. ദുക്ഖതാസൂലയോഗതോ കിലേസാസുചിപഗ്ഘരണതോ ഉപ്പാദജരാഭങ്ഗേഹി ഉദ്ധുമാതപരിപക്കപഭിന്നതോ ച ഗണ്ഡതോ. പീളാജനനതോ, അന്തോതുദനതോ, ദുന്നീഹരണതോ ച സല്ലതോ. അവഡ്ഢിആവഹനതോ അഘവത്ഥുതോ ച അഘതോ. അസേരിഭാവജനനതോ ആബാധപദട്ഠാനതായ ച ആബാധതോ. അവസവത്തനതോ അവിധേയ്യതായ ച പരതോ. ബ്യാധിജരാമരണേഹി പലുജ്ജനീയതായ പലോകതോ. സാമിനിവാസികാരകവേദകഅധിട്ഠായകവിരഹതോ സുഞ്ഞതോ. അത്തപ്പടിക്ഖേപട്ഠേന അനത്തതോ. രൂപാദിധമ്മാ ഹി ന ഏത്ഥ അത്താ അത്ഥീതി അനത്താ. ഏവം സയമ്പി അത്താ ന ഹോന്തീതി അനത്താ. തേന അബ്യാപാരതോ നിരീഹതോ തുച്ഛതോ അനത്താതി ദീപിതം ഹോതി. ലക്ഖണത്തയമേവ സുഖാവബോധനത്ഥം ഏകാദസഹി പദേഹി വിഭജിത്വാ ഗഹിതന്തി ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി വുത്തം. പഞ്ചമഛട്ഠാനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

ദുതിയനാനാകരണസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. പഠമതഥാഗതഅച്ഛരിയസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൭. സത്തമേ വത്തമാനസമീപേ വത്തമാനേ വിയ വോഹരിതബ്ബന്തി ‘‘ഓക്കമതീ’’തി ആഹ ‘‘ഓക്കന്തോ ഹോതീതി അത്ഥോ’’തി. ദസസഹസ്സചക്കവാളപത്ഥരണോ സമുജ്ജലഭാവേന ഉളാരോ. ദേവാനുഭാവന്തി ദേവാനം പഭാനുഭാവം. ദേവാനഞ്ഹി പഭം സോ ഓഭാസോ അധിഭവതി, ന ദേവേ. തേനാഹ ‘‘ദേവാന’’ന്തിആദി. രുക്ഖഗച്ഛാദിനാ കേനചി ന ഹഞ്ഞതീതി അഘാ, അസമ്ബാധാ. തേനാഹ ‘‘നിച്ചവിവരാ’’തി. അസംവുതാതി ഹേട്ഠാ ഉപരി കേനചി അപിഹിതാ. തേനാഹ ‘‘ഹേട്ഠാപി അപ്പതിട്ഠാ’’തി. തത്ഥ പി-സദ്ദേന യഥാ ഹേട്ഠാ ഉദകസ്സ പിധായികാ സന്ധാരികാ പഥവീ നത്ഥി അസംവുതാ ലോകന്തരികാ, ഏവം ഉപരിപി ചക്കവാളേസു ദേവവിമാനാനം അഭാവതോ അസംവുതാ അപ്പതിട്ഠാതി ദസ്സേതി. അന്ധകാരോ ഏത്ഥ അത്ഥീതി അന്ധകാരാ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ന ജായതി ആലോകസ്സ അഭാവതോ, ന ചക്ഖുനോ. തഥാ ഹി ‘‘തേനോഭാസേന അഞ്ഞമഞ്ഞം സഞ്ജാനന്തീ’’തി വുത്തം. ജമ്ബുദീപേ ഠിതമജ്ഝന്ഹികവേലായ പുബ്ബവിദേഹവാസീനം അത്ഥങ്ഗമവസേന ഉപഡ്ഢം സൂരിയമണ്ഡലം പഞ്ഞായതി, അപരഗോയാനവാസീനം ഉഗ്ഗമനവസേന. ഏവം സേസദീപേസുപീതി ആഹ ‘‘ഏകപ്പഹാരേനേവ തീസു ദീപേസു പഞ്ഞായന്തീ’’തി. ഇതോ അഞ്ഞഥാ ദ്വീസു ഏവ ദീപേസു പഞ്ഞായന്തി. ഏകേകായ ദിസായ നവനവയോജനസതസഹസ്സാനി അന്ധകാരവിധമനമ്പി ഇമിനാവ നയേന ദട്ഠബ്ബം. പഭായ നപ്പഹോന്തീതി അത്തനോ പഭായ ഓഭാസിതും നാഭിസമ്ഭുണന്തി. യുഗന്ധരപബ്ബതമത്ഥകസമപ്പമാണേ ആകാസേ വിചരണതോ ‘‘ചക്കവാളപബ്ബതസ്സ വേമജ്ഝേന ചരന്തീ’’തി വുത്തം.

ബ്യാവടാതി ഖാദനത്ഥം ഗണ്ഹിതും ഉപക്കമന്താ. വിപരിവത്തിത്വാതി വിവട്ടിത്വാ. ഛിജ്ജിത്വാതി മുച്ഛാപവത്തിയാ ഠിതട്ഠാനതോ മുച്ചിത്വാ, അങ്ഗപച്ചങ്ഗഛേദനവസേന വാ ഛിജ്ജിത്വാ. അച്ചന്തഖാരേതി ആതപസന്തപാഭാവേന അതിസീതഭാവം സന്ധായ അച്ചന്തഖാരതാ വുത്താ സിയാ. ന ഹി തം കപ്പസണ്ഠാനഉദകം സമ്പത്തികരമഹാമേഘവുട്ഠം പഥവിസന്ധാരകം കപ്പവിനാസകഉദകം വിയ ഖാരം ഭവിതുമരഹതി, തഥാ സതി പഥവീപി വിലീയേയ്യ, തേസം വാ പാപകമ്മഫലേന പേതാനം പകതിഉദകസ്സ പുബ്ബഖേളഭാവാപത്തി വിയ തസ്സ ഉദകസ്സ ഖാരഭാവാപത്തി ഹോതീതി വുത്തം ‘‘അച്ചന്തഖാരേ ഉദകേ’’തി.

പഠമതഥാഗതഅച്ഛരിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ദുതിയതഥാഗതഅച്ഛരിയസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൮. അട്ഠമേ ആലീയന്തി ആരമിതബ്ബട്ഠേന സേവീയന്തീതി ആലയാ, പഞ്ച കാമഗുണാ. ആരമന്തീതി രതിം വിന്ദന്തി കീളന്തി ലളന്തി. ആലീയന്തി വാ അല്ലീയന്താ അഭിരമണവസേന സേവന്തീതി ആലയാ, തണ്ഹാവിചരിതാനി. തേഹി ആലയേഹി രമന്തീതി ആലയാരാമാ. യഥേവ ഹി സുസജ്ജിതം പുപ്ഫഫലഭരിതരുക്ഖാദിസമ്പന്നഉയ്യാനം പവിട്ഠോ രാജാ തായ സമ്പത്തിയാ രമതി, സമ്മുദിതോ ആമോദിതപ്പമോദിതോ ഹോതി, ന ഉക്കണ്ഠേതി, സായമ്പി നിക്ഖമിതും ന ഇച്ഛതി, ഏവമിമേഹി കാമാലയതണ്ഹാലയേഹി സത്താ രമന്തി, സംസാരവട്ടേ പമുദിതാ അനുക്കണ്ഠിതാ വസന്തി. തേന തേസം ഭഗവാ ദുവിധമ്പി ആലയം ഉയ്യാനഭൂമിം വിയ ദസ്സേന്തോ ‘‘ആലയാരാമാ’’തിആദിമാഹ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

ദുതിയതഥാഗതഅച്ഛരിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯-൧൦. ആനന്ദഅച്ഛരിയസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൨൯-൧൩൦. നവമേ പടിസന്ഥാരധമ്മന്തി പകതിചാരിത്തവസേന വുത്തം, ഉപഗതാനം പന ഭിക്ഖൂനം ഭിക്ഖുനീനഞ്ച പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനവസേന ചേവ ചിത്തരുചിവസേന ച യഥാകാലം ധമ്മം ദേസേതിയേവ, ഉപാസകഉപാസികാനം പന ഉപനിസിന്നകകഥാവസേന. ദസമം ഉത്താനമേവ.

ആനന്ദഅച്ഛരിയസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഭയവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.