(൧൪) ൪. പുഗ്ഗലവഗ്ഗോ

൧. സംയോജനസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൧. ചതുത്ഥസ്സ പഠമേ ഉപപത്തിപ്പടിലാഭം സംവത്തനികാനീതി ഉപപത്തിപടിലാഭിയാനി. ഭവപടിലാഭിയാനീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. യേഹീതി യേഹി സംയോജനേഹി ഹേതുഭൂതേഹി, കരണഭൂതേഹി വാ. നനു ച സോതാപന്നസ്സപി ഓരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി അപ്പഹീനാനി, കസ്മാ പന സകദാഗാമീയേവ ഇധ ഗഹിതോതി ആഹ ‘‘സകദാഗാമിസ്സാതി ഇദം അപ്പഹീനസംയോജനേസു അരിയേസു ഉത്തമകോടിയാ ഗഹിത’’ന്തി. തത്ഥ അപ്പഹീനസംയോജനേസൂതി അപ്പഹീനഓരമ്ഭാഗിയസംയോജനേസു. ഉത്തമകോടിയാ ഗഹിതന്തി ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദേന ഗഹിതം. സകദാഗാമിതോ പരഞ്ഹി അപ്പഹീനഓരമ്ഭാഗിയസംയോജനോ അരിയോ നാമ നത്ഥി. നനു ച സകദാഗാമിസ്സ പഹീനാനിപി ഓരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി അത്ഥി ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാസീലബ്ബതപരാമാസസംയോജനാനം പഹീനത്താ, തസ്മാ ‘‘ഓരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി അപ്പഹീനാനീ’’തി കസ്മാ വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഓരമ്ഭാഗിയേസു ച അപ്പഹീനം ഉപാദായാ’’തിആദി. യസ്മാ കാമരാഗബ്യാപാദസംയോജനാനി സകദാഗാമിസ്സ അപ്പഹീനാനി, തസ്മാ താനി അപ്പഹീനാനി ഉപാദായ ‘‘ഓരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി അപ്പഹീനാനീ’’തി വുത്തം, ന സബ്ബേസം അപ്പഹീനത്താതി അധിപ്പായോ.

സംയോജനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. പടിഭാനസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൨. ദുതിയേ പടിഭാനം വുച്ചതി ഞാണമ്പി ഞാണസ്സ ഉപട്ഠിതവചനമ്പി, തം ഇധ അധിപ്പേതം, അത്ഥയുത്തം കാരണയുത്തഞ്ച പടിഭാനമസ്സാതി യുത്തപ്പടിഭാനോ. പുച്ഛാനന്തരമേവ സീഘം ബ്യാകാതും അസമത്ഥതായ നോമുത്തപ്പടിഭാനമസ്സാതി നോമുത്തപ്പടിഭാനോ. ഇമിനാ നയേന സേസാ വേദിതബ്ബാ. ഏത്ഥ പന പഠമോ കഞ്ചി കാലം വീമംസിത്വാ യുത്തമേവ പേക്ഖതി തിപിടകചൂളനാഗത്ഥേരോ വിയ. സോ പന പഞ്ഹം പുട്ഠോ പരിഗ്ഗഹേത്വാ യുത്തപ്പത്തകാരണമേവ കഥേതി. ദുതിയോ പുച്ഛാനന്തരമേവ യേന വാ തേന വാ വചനേന പടിബാഹതി, വീമംസിത്വാപി ച യുത്തം ന പക്ഖേതി ചതുനികായികപിണ്ഡതിസ്സത്ഥേരോ വിയ. സോ പന പഞ്ഹം പുട്ഠോ പഞ്ഹപരിയോസാനമ്പി നാഗമേതി, യം വാ തം വാ കഥേതിയേവ, വചനത്ഥം പനസ്സ വീമംസിയമാനം കത്ഥചി ന ലഗതി. തതിയോ പുച്ഛാസമകാലമേവ യുത്തം പേക്ഖതി, തംഖണംയേവ ച നം ബ്യാകരോതി തിപിടകചൂളാഭയത്ഥേരോ വിയ. സോ പന പഞ്ഹം പുട്ഠോ സീഘമേവ കഥേതി, യുത്തപ്പത്തകാരണോ ച ഹോതി. ചതുത്ഥോ പുട്ഠോ സമാനോ നേവ യുത്തം പേക്ഖതി, ന യേന വാ തേന വാ പടിബാഹിതും സക്കോതി, തിബ്ബന്ധകാരനിമുഗ്ഗോ വിയ ഹോതി ലാളുദായിത്ഥേരോ വിയ.

പടിഭാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩-൪. ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൩൩-൪. തതിയേ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂതി ഏത്ഥ ഉഗ്ഘടനം നാമ ഞാണുഗ്ഘടനം, ഞാണേന ഉഗ്ഘടിതമത്തേയേവ ജാനാതീതി അത്ഥോ. സഹ ഉദാഹടവേലായാതി ഉദാഹാരേ ഉദാഹടമത്തേയേവ. ധമ്മാഭിസമയോ ഹോതീതി ചതുസച്ചധമ്മസ്സ ഞാണേന സദ്ധിം അഭിസമയോ. അയം വുച്ചതീതി അയം ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൩൫൫) നയേന സംഖിത്തേന മാതികായ ഠപിയമാനായ ദേസനാനുസാരേന ഞാണം പേസേത്വാ അരഹത്തം ഗണ്ഹിതും സമത്ഥോ പുഗ്ഗലോ ‘‘ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ’’തി വുച്ചതി. വിപഞ്ചിതം വിത്ഥാരിതമേവ അത്ഥം ജാനാതീതി വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ. അയം വുച്ചതീതി അയം സംഖിത്തേന മാതികം ഠപേത്വാ വിത്ഥാരേന അത്ഥേ ഭാജിയമാനേ അരഹത്തം പാപുണിതും സമത്ഥോ പുഗ്ഗലോ ‘‘വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ’’തി വുച്ചതി. ഉദ്ദേസാദീഹി നേതബ്ബോതി നേയ്യോ. അനുപുബ്ബേന ധമ്മാഭിസമയോതി അനുക്കമേന അരഹത്തപ്പത്തി. ബ്യഞ്ജനപദമേവ പരമം അസ്സാതി പദപരമോ. ന തായ ജാതിയാ ധമ്മാഭിസമയോ ഹോതീതി തേന അത്തഭാവേന ഝാനം വാ വിപസ്സനം വാ മഗ്ഗം വാ ഫലം വാ നിബ്ബത്തേതും ന സക്കോതീതി അത്ഥോ. ചതുത്ഥം ഉത്താനമേവ.

ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫-൮. സാവജ്ജസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൩൫-൮. പഞ്ചമേ സാവജ്ജോതി സദോസോ. സാവജ്ജേന കായകമ്മേനാതി സദോസേന പാണാതിപാതാദിനാ കായകമ്മേന. ഇതരേസുപി ഏസേവ നയോ. അയം വുച്ചതീതി അയം പുഗ്ഗലോ തീഹി ദ്വാരേഹി ആയൂഹനകമ്മസ്സ സദോസത്താ ഗൂഥകുണപാദിഭരിതോ പദേസോ വിയ ‘‘സാവജ്ജോ’’തി വുച്ചതി. സാവജ്ജേന ബഹുലന്തി യസ്സ സാവജ്ജമേവ കായകമ്മം ബഹുലം ഹോതി, അപ്പം അനവജ്ജം. സോ ‘‘സാവജ്ജേന ബഹുലം കായകമ്മേന സമന്നാഗതോ അപ്പം അനവജ്ജേനാ’’തി വുച്ചതി. ഇതരേസുപി ഏസേവ നയോ. കോ പന ഏവരൂപോ ഹോതീതി? യോ ഗാമധമ്മതായ വാ നിഗമധമ്മതായ വാ കദാചി കരഹചി ഉപോസഥം സമാദിയതി, സീലാനി പൂരേതി. അയം വുച്ചതീതി അയം പുഗ്ഗലോ തീഹി ദ്വാരേഹി ആയൂഹനകമ്മേസു സാവജ്ജസ്സേവ ബഹുലതായ അനവജ്ജസ്സ അപ്പതായ ‘‘വജ്ജബഹുലോ’’തി വുച്ചതി. യഥാ ഹി ഏകസ്മിം പദേസേ ദുബ്ബണ്ണാനി ദുഗ്ഗന്ധാനി പുപ്ഫാനി രാസികതാനസ്സു, തേസം ഉപരി തഹം തഹം അധിമുത്തകവസ്സികപാടലാനി പതിതാനി ഭവേയ്യും, ഏവരൂപോ അയം പുഗ്ഗലോ വേദിതബ്ബോ. യഥാ പന ഏകസ്മിം പദേസേ അധിമുത്തകവസ്സികപാടലാനി രാസികതാനസ്സു, തേസം ഉപരി തഹം തഹം ദുഗ്ഗന്ധാനി ബദരപുപ്ഫാദീനി പതിതാനി ഭവേയ്യും. ഏവരൂപോ തതിയോ പുഗ്ഗലോ വേദിതബ്ബോ. ചതുത്ഥോ പന തീഹി ദ്വാരേഹി ആയൂഹനകമ്മസ്സ നിദ്ദോസത്താ ച ചതുമധുരഭരിതസുവണ്ണവാതി വിയ ദട്ഠബ്ബോ. ഛട്ഠാദീനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

സാവജ്ജസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯-൧൦. ധമ്മകഥികസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൩൯-൧൪൦. നവമേ അപ്പഞ്ച ഭാസതീതി സമ്പത്തപരിസായ ഥോകമേവ കഥേതി. അസഹിതഞ്ചാതി കഥേന്തോ ച പന ന അത്ഥയുത്തം കാലയുത്തം കഥേതി. പരിസാ ചസ്സ ന കുസലാ ഹോതീതി സോതും നിസിന്നപരിസാ ചസ്സ യുത്തായുത്തം കാരണാകാരണം സിലിട്ഠാസിലിട്ഠം ന ജാനാതീതി അത്ഥോ. ഏവരൂപോതി അയം ഏവംജാതികോ ബാലധമ്മകഥികോ ഏവംജാതികായ ബാലപരിസായ ധമ്മകഥികോത്വേവ നാമം ലഭതി. ഇമിനാ നയേന സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏത്ഥ ച ദ്വേയേവ ജനാ സഭാവധമ്മകഥികാ, ന ഇതരേ. ഇതരേ പന ധമ്മകഥികാനം അന്തോ പവിട്ഠത്താ ഏവം വുത്താ. ദസമം ഉത്താനമേവ.

ധമ്മകഥികസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പുഗ്ഗലവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.