(൯) ൪. മചലവഗ്ഗോ

൧-൬. പാണാതിപാതസുത്താദിവണ്ണനാ

൮൧-൮൬. ചതുത്ഥസ്സ പഠമാദീനി ഉത്താനത്ഥാനേവ. പഞ്ചമേ (സം. നി. ടീ. ൧.൧.൧൩൨) ‘‘നീചേ കുലേ പച്ചാജാതോ’’തിആദികേന അപ്പകാസഭാവേന തമതീതി തമോ, തേന തമേന യുത്തോതി തമോ പുഗ്ഗലോ വുച്ചതി. തഥാ ഹി തംയോഗതോ പുഗ്ഗലസ്സ തബ്ബോഹാരോ യഥാ ‘‘മച്ഛേരയോഗതോ മച്ഛരോ’’തി, തസ്മാ തമോതി അപ്പകാസഭാവേന തമോ തമഭൂതോ അന്ധകാരം വിയ ജാതോ, അന്ധകാരത്തം വാ പത്തോതി അത്ഥോ. വുത്തലക്ഖണം തമമേവ പരമ്പരതോ അയനം ഗതി നിട്ഠാ ഏതസ്സാതി തമപരായണോ. ഉഭയേനപി തമഗ്ഗഹണേന ഖന്ധതമോ കഥിതോ, ന അന്ധകാരതമോ. ഖന്ധതമോതി ച സമ്പത്തിരഹിതാ ഖന്ധപവത്തിയേവ ദട്ഠബ്ബാ. ‘‘ഉച്ചേ കുലേ പച്ചാജാതോ’’തിആദികേന പകാസഭാവേന ജോതേതീതി ജോതി, തേന ജോതിനായുത്തോതിആദി സബ്ബം വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം. ഇതരേ ദ്വേതി ജോതിതമപരായണോ, ജോതിജോതിപരായണോതി ഇതരേ ദ്വേ പുഗ്ഗലേ.

വേണുവേത്താദിവിലീവേഹി പേളഭാജനാദികാരകാ വിലീവകാരകാ. മിഗമച്ഛാദീനം നിസാദനതോ നേസാദാ, മാഗവികമച്ഛബന്ധാദയോ. രഥേസു ചമ്മേന നഹണകരണതോ രഥകാരാ, ചമ്മകാരാ. പുഇതി കരീസസ്സ നാമം, തം കുസേന്തി അപനേന്തീതി പുക്കുസാ, പുപ്ഫഛഡ്ഡകാ. ദുബ്ബണ്ണോതി വിരൂപോ. ഓകോടിമകോതി ആരോഹാഭാവേന ഹേട്ഠിമകോ, രസ്സകായോതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ലകുണ്ഡകോ’’തി. ലകു വിയ ഘടികാ വിയ ഡേതി പവത്തതീതി ലകുണ്ഡകോ, രസ്സോ. കണതി നിമീലതീതി കാണോ. തം പനസ്സ നിമീലനം ഏകേന അക്ഖിനാ ദ്വീഹിപി വാതി ആഹ ‘‘ഏകച്ഛികാണോ വാ ഉഭയച്ഛികാണോ വാ’’തി. കുണനം കുണോ, ഹത്ഥവേകല്ലം, സോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി കുണീ. ഖഞ്ജോ വുച്ചതി പാദവികലോ. ഹേട്ഠിമകായസങ്ഖാതോ സരീരസ്സ പക്ഖോ പദേസോ ഹതോ അസ്സാതി പക്ഖഹതോ. തേനാഹ ‘‘പീഠസപ്പീ’’തി. പദീപേ പദീപനേ ഏതബ്ബം നേതബ്ബന്തി പദീപേയ്യം, തേലകപാലാദിഉപകരണം. വുത്തന്തി അട്ഠകഥായം വുത്തം.

ആഗമനവിപത്തീതി ആഗമനട്ഠാനവസേന വിപത്തി ‘‘ആഗമോ ഏത്ഥാ’’തി കത്വാ. പുബ്ബുപ്പന്നപച്ചയവിപത്തീതി പഠമുപ്പന്നപച്ചയവസേന വിപരാവത്തി. ചണ്ഡാലാദിസഭാവാ ഹിസ്സ മാതാപിതരോ പഠമുപ്പന്നപച്ചയോ. പവത്തപച്ചയവിപത്തീതി പവത്തേ സുഖപച്ചയവിപത്തി. താദിസേ നിഹീനകുലേ ഉപ്പന്നോപി കോചി വിഭവസമ്പന്നോ സിയാ, അയം പന ദുഗ്ഗതോ ദുരൂപോ. ആജീവുപായവിപത്തീതി ആജീവനുപായവസേന വിപത്തി. സുഖേന ഹി ജീവികം പവത്തേതും ഉപായഭൂതാ ഹത്ഥിസിപ്പാദയോ ഇമസ്സ നത്ഥി, പുപ്ഫഛഡ്ഡനസിലാകോട്ടനാദികമ്മം പന കത്വാ ജീവികം പവത്തേതി. തേനാഹ ‘‘കസിരവുത്തികേ’’തി. അത്തഭാവവിപത്തീതി ഉപധിവിപത്തി. ദുക്ഖകാരണസമായോഗോതി കായികചേതസികദുക്ഖുപ്പത്തിയാ പച്ചയസമോധാനം. സുഖകാരണവിപത്തീതി സുഖപച്ചയപരിഹാനി. ഉപഭോഗവിപത്തീതി ഉപഭോഗസുഖസ്സ വിനാസോ അനുപലദ്ധി. ജോതി ചേവ ജോതിപരായണഭാവോ ച സുക്കപക്ഖോ. ഛട്ഠം ഉത്താനമേവ.

പാണാതിപാതസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. പുത്തസുത്തവണ്ണനാ

൮൭. സത്തമേ മ-കാരോ പദസന്ധികരോ ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞ’’ന്തിആദീസു വിയ. നിച്ചലസമണോതി ഥിരസമണോ. അഭിസിഞ്ചിതബ്ബോതി അഭിസേകോതി കമ്മസാധനോ അഭിസേകസദ്ദോ. തേനാഹ ‘‘അഭിസേകം കാതും യുത്തോ’’തി.

ബാകുലത്ഥേരോ വിയാതി ഥേരോ ഹി മഹായസസ്സീ, തസ്സ പുത്തധീതരോ നത്തുപനത്തകാ സുഖുമസാടകേഹി ചീവരാനി കാരേത്വാ രജാപേത്വാ സമുഗ്ഗേ പക്ഖിപിത്വാ പഹിണന്തി. ഥേരസ്സ നഹാനകാലേ നഹാനകോട്ഠകേ ഠപേന്തി. ഥേരോ താനി നിവാസേതി ചേവ പാരുപതി ച. തേനേവേതം വുത്തം.

ഖദിരവനമഗ്ഗേ സീവലിത്ഥേരോ വിയാതി സത്ഥരി കിര തം മഗ്ഗം പടിപന്നേ ദേവതാ ‘‘അമ്ഹാകം അയ്യസ്സ സീവലിത്ഥേരസ്സ സക്കാരം കരിസ്സാമാ’’തി ചിന്തേത്വാ ഏകേകയോജനേ വിഹാരം കാരേത്വാ ഏകയോജനതോ ഉദ്ധം ഗന്തും അദത്വാ പാതോവ ഉട്ഠായ ദിബ്ബാനി യാഗുആദീനി ഗഹേത്വാ ‘‘അമ്ഹാകം അയ്യോ സീവലിത്ഥേരോ കഹം നിസിന്നോ’’തി വിചരന്തി. ഥേരോ അത്തനോ അഭിഹടം ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദാപേസി. ഏവം സത്ഥാ സപരിവാരോ തിംസയോജനികം കന്താരം സീവലിത്ഥേരസ്സ പുഞ്ഞഫലം അനുഭവമാനോവ അഗമാസി. തേനേവേതം വുത്തം.

അട്ഠകനാഗരസുത്തേ ആനന്ദത്ഥേരോ വിയാതി അട്ഠകനാഗരകോ കിര ഗഹപതി ഥേരസ്സ ധമ്മദേസനായ പസീദിത്വാ പഞ്ചസതഗ്ഘനകം വിഹാരം കാരേത്വാ അദാസി. തം സന്ധായേതം വുത്തം.

പിലിന്ദവച്ഛത്ഥേരോ വിയാതി ഥേരസ്സ കിര ഇദ്ധാനുഭാവേന പസന്നാ മനുസ്സാ സപ്പിആദീനി ബഹൂനി ഭേസജ്ജാനി അഭിഹരിംസു. പകതിയാപി ച ആയസ്മാ പിലിന്ദവച്ഛോ ലാഭീ ഹോതി പഞ്ചന്നം ഭേസജ്ജാനം, ലദ്ധം ലദ്ധം പരിസായ വിസ്സജ്ജേതി. തേനേതം വുത്തം ‘‘ഗിലാനപച്ചയം പിലിന്ദവച്ഛത്ഥേരോ വിയാ’’തി.

തിണ്ണമ്പി സന്നിപാതേന നിബ്ബത്താനീതി പിത്താദീനം തിണ്ണമ്പി വിസമാനം സന്നിപാതേന ജാതാനി. അതിസീതാദിഭാവേന ഉതൂനം പരിണാമോതി ആഹ ‘‘അതിസീതഅതിഉണ്ഹഉതുതോ ജാതാനീ’’തി. പുരിമഉതുതോ വിസദിസോ ഉതു ഉതുപരിണാമോ, തതോ ജാതാനി ഉതുപരിണാമജാനി, വിസഭാഗഉതുതോ ജാതാനീതി അത്ഥോ. ജങ്ഗലദേസവാസീനഞ്ഹി അനൂപദേസേ വസന്താനം വിസഭാഗോവ ഉതു ഉപ്പജ്ജതി, അനൂപദേസവാസീനഞ്ച ജങ്ഗലദേസേതി. ഏവം മലയസമുദ്ദതീരാദിവസേനപി ഉതുവിസഭാഗതാ ഉപ്പജ്ജതിയേവ. തതോ ജാതാനി ഉതുപരിണാമജാനി നാമ.

അത്തനോ പകതിചരിയാനം വിസമം കായസ്സ പരിഹരണവസേന വിസമപരിഹാരജാനി. താനി പന അച്ചാസനഅതിട്ഠാനാദിനാ വേദിതബ്ബാനീതി ആഹ ‘‘അച്ചാസനഅതിട്ഠാനാദികാ’’തി. ആദി-സദ്ദേന മഹാഭാരവഹണസുധാകോട്ടനഅദേസകാലചരണാദീനി സങ്ഗണ്ഹാതി. പരസ്സ ഉപക്കമതോ നിബ്ബത്താനി ഓപക്കമികാനി, അയം ചോരോതി വാ പാരദാരികോതി വാ ഗഹേത്വാ ജണ്ണുകകപ്പരമുഗ്ഗരാദീഹി നിപ്പോഥനഉപക്കമം പച്ചയം കത്വാ ഉപ്പന്നാനീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘വധബന്ധനാദിഉപക്കമേന നിബ്ബത്താനീ’’തി. കേവലന്തി ബാഹിരം പച്ചയം അനപേക്ഖിത്വാ കേവലം, തേന വിനാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘പുബ്ബേകതകമ്മവിപാകവസേനേവ ജാതാനീ’’തി.

പുത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮-൧൦. സംയോജനസുത്താദിവണ്ണനാ

൮൮-൯൦. അട്ഠമേ സോതാപന്നോ ചതൂഹി വാതേഹി ഇന്ദഖീലോ വിയ പരപ്പവാദേഹി അകമ്പിയോ അചലസദ്ധായ സമന്നാഗതത്താ സാസനേ ലദ്ധപ്പതിട്ഠോ സമണമചലോ നാമാതി ആഹ ‘‘സാസനേ ലദ്ധപ്പതിട്ഠത്താ’’തിആദി. ഥദ്ധഭാവകരാനം കിലേസാനം സബ്ബസോ സമുച്ഛിന്നത്താതി ചിത്തസ്സ ഥദ്ധഭാവകരാനം ഉദ്ധമ്ഭാഗിയകിലേസാനം സബ്ബസോ അഭാവാ സമണസുഖുമാലോ നാമ സുഖുമാലഭാവപ്പത്തിതോ. നവമദസമാനി സുവിഞ്ഞേയ്യാനേവ.

സംയോജനസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

മചലവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.