൩. ഗോതമകചേതിയസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൬. തതിയേ സമ്ബഹുലാതി പഞ്ചസതമത്താ. പഞ്ചസതാ കിര ബ്രാഹ്മണാ തിണ്ണം വേദാനം പാരഗൂ അപരഭാഗേ ഭഗവതോ ധമ്മദേസനം സുത്വാ കാമേസു ആദീനവം നേക്ഖമ്മേ ച ആനിസംസം പസ്സമാനാ ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ ന ചിരസ്സേവ സബ്ബം ബുദ്ധവചനം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ പരിയത്തിം നിസ്സായ മാനം ഉപ്പാദേസും – ‘‘യം യം ഭഗവാ കഥേതി, തം തം മയം ഖിപ്പമേവ ജാനാമ. ഭഗവാ ഹി ഇത്ഥിലിങ്ഗാദീനി തീണി ലിങ്ഗാനി, നാമാദീനി ചത്താരി പദാനി, പഠമാദയോ സത്ത വിഭത്തിയോ മുഞ്ചിത്വാ ന കിഞ്ചി കഥേതി, ഏവം കഥിതേ ച അമ്ഹാകം ഗണ്ഠിപദം നാമ നത്ഥീ’’തി, തേ ഭഗവതി അഗാരവാ ഹുത്വാ തതോ പട്ഠായ ഭഗവതോ ഉപട്ഠാനമ്പി ധമ്മസ്സവനമ്പി അഭിണ്ഹം ന ഗച്ഛന്തി. തേ സന്ധായ വുത്തം ‘‘സമ്ബഹുലാ കിര ബ്രാഹ്മണപബ്ബജിതാ…പേ… ധമ്മസ്സവനം ന ഗച്ഛന്തീ’’തി. മുഖപടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാതി ‘‘സച്ചം കിര തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിനാ തമത്ഥം പടിപുച്ഛിത്വാ ‘‘സച്ചം ഭഗവാ’’തി തേഹി ഭിക്ഖൂഹി വുത്തം പടിവചനം ഗഹേത്വാ. തഞ്ഹി അത്തനോ മുഖേനേവ പടിഞ്ഞാതത്താ ‘‘മുഖപടിഞ്ഞാ’’തി വുച്ചതി.

നേവ ആഗതട്ഠാനം ന ഗതട്ഠാനം അദ്ദസംസു. കസ്മാ? അഞ്ഞാണതോ. തേ കിര തസ്സ സുത്തസ്സ അത്ഥം ന ജാനിംസു. തേസഞ്ഹി തസ്മിം സമയേ വിചിത്രനയം ദേസനാവിലാസയുത്തമ്പി തം സുത്തം ഘനപുഥുലേന ദുസ്സപട്ടേന മുഖം ബദ്ധം കത്വാ പുരതോ ഠപിതമനുഞ്ഞഭോജനം വിയ അഹോസി. നനു ച ഭഗവാ അത്തനാ ദേസിതം ധമ്മം പരേ ഞാപേതും കപ്പസതസഹസ്സാധികാനി ചത്താരി അസങ്ഖേയ്യാനി പാരമിയോ പൂരേത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോ, സോ കസ്മാ യഥാ തേ ന ജാനന്തി, തഥാ ദേസേതീതി? തേസം മാനഭഞ്ജനത്ഥം. ഭഗവാ ഹി ‘‘അഭബ്ബാ ഇമേ ഇമം മാനഖിലം അനുപഹച്ച മഗ്ഗം വാ ഫലം വാ സച്ഛികാതു’’ന്തി തേസം സുതപരിയത്തിം നിസ്സായ ഉപ്പന്നം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ ദേസനാകുസലോ മാനഭഞ്ജനത്ഥം ‘‘സബ്ബധമ്മമൂലപരിയായ’’ന്തിആദിനാ മൂലപരിയായസുത്തം (മ. നി. ൧.൧) അഭാസി.

സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ‘‘മയ്ഹം കഥാ നിയ്യാതീ’’തി മുഖസമ്പത്തമേവ കഥേതീതി ചിന്തയിംസൂതി ഇദം അങ്ഗുത്തരഭാണകാനം വളഞ്ജനകതന്തിനീഹാരേന വുത്തം. മജ്ഝിമഭാണകാ പന ഏവം വദന്തി – ഏവം മാനഭഞ്ജനത്ഥം ദേസിതഞ്ച പന തം സുത്തം സുത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ ‘‘തംയേവ കിര പഥവിം ദിട്ഠിഗതികോ സഞ്ജാനാതി, സേഖോപി അരഹാപി തഥാഗതോപി അഭിജാനാതി, കി നാമിദം കഥം നാമിദ’’ന്തി ചിന്തേന്താ ‘‘പുബ്ബേ മയം ഭഗവതാ കഥിതം യംകിഞ്ചി ഖിപ്പമേവ ജാനാമ, ഇദാനി പനിമസ്സ മൂലപരിയായസ്സ അന്തം വാ കോടിം വാ ന ജാനാമ ന പസ്സാമ, അഹോ ബുദ്ധാ നാമ അപ്പമേയ്യാ അതുലാ’’തി ഉദ്ധതദാഠാ വിയ സപ്പാ നിമ്മദാ ഹുത്വാ ബുദ്ധൂപട്ഠാനഞ്ച ധമ്മസ്സവനഞ്ച സക്കച്ചം അഗമംസു. തേന സമയേന ധമ്മസഭായം സന്നിസിന്നാ ഭിക്ഖൂ ‘‘അഹോ ബുദ്ധാനം ആനുഭാവോ, തേ നാമബ്രാഹ്മണപബ്ബജിതാ തഥാ മാനമദമത്താ ഭഗവതാ മൂലപരിയായദേസനായ നിഹതമാനാ കതാ’’തി കഥം സമുട്ഠാപേസും. തം സുത്വാ ഭഗവാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപി അഹം ഏവം ഇമേ മാനപഗ്ഗഹിതസീസേ ചരന്തേ നിഹതമാനേ അകാസി’’ന്തി വത്വാ അതീതം ആഹരന്തോ ‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞതരോ ദിസാപാമോക്ഖോ ബ്രാഹ്മണോ ബാരാണസിയം പടിവസതി തിണ്ണം വേദാനം പാരഗൂ സനിഘണ്ടുകേടുഭാനം സാക്ഖരപ്പഭേദാനം ഇതിഹാസപഞ്ചമാനം പദകോ വേയ്യാകരണോ ലോകായതമഹാപുരിസലക്ഖണേസു അനവയോ, സോ പഞ്ചമത്താനി മാണവകസതാനി മന്തേ വാചേതി. പണ്ഡിതമാണവകാ ബഹുഞ്ച ഗണ്ഹന്തി ലഹുഞ്ച, സുട്ഠു ച ഉപധാരേന്തീ’’തിആദിനാ ജാതകം കഥേസി.

തം സുത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ ‘‘പുബ്ബേപി മയം മാനേനേവ ഉപഹതാ’’തി ഭിയ്യോസോമത്തായ നിഹതമാനാ ഹുത്വാ അത്തനോ ഉപകാരകമ്മട്ഠാനപരായണാ അഹേസും. തതോ ഭഗവാ ഏകം സമയം ജനപദചാരികം ചരന്തോ വേസാലിം പത്വാ ഗോതമകേ ചേതിയേ വിഹരന്തോ ഇമേസം പഞ്ചസതാനം ഭിക്ഖൂനം ഞാണപരിപാകം വിദിത്വാ ഇദം ഗോതമകസുത്തം കഥേസി. ഇദഞ്ച സുത്തം സുത്വാ തേ പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂ തസ്മിംയേവ ആസനേ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണിംസൂതി.

അഭിഞ്ഞായാതി കുസലാദിഭേദം ഖന്ധാദിഭേദഞ്ച ദേസേതബ്ബം ധമ്മം, വേനേയ്യാനഞ്ച ആസയാനുസയചരിയാധിമുത്തിആദിഭേദം, തസ്സ ച നേസം ദേസേതബ്ബപ്പകാരം യാഥാവതോ അഭിജാനിത്വാതി അത്ഥോ. ഇമേ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ദ്വാദസായതനാനീതിആദി പനേത്ഥ നിദസ്സനമത്തം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. സപ്പച്ചയന്തി സകാരണം, വേനേയ്യാനം അജ്ഝാസയേന വാ പുച്ഛായ വാ അട്ഠുപ്പത്തിയാ വാ സനിമിത്തം ഹേതൂദാഹരണസഹിതഞ്ചാതി അത്ഥോ. രാഗാദീനം പടിഹരണം പടിഹാരിയം, തദേവ പാടിഹാരിയം, സഹ പാടിഹാരിയേനാതി സപ്പാടിഹാരിയം. രാഗാദിപ്പടിസേധനവസേനേവ ഹി സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേതി. തേനാഹ ‘‘പച്ചനീകപടിഹരണേന സപ്പാടിഹാരിയമേവ കത്വാ’’തി. അപരേ പന ‘‘യഥാരഹം ഇദ്ധിആദേസനാനുസാസനിപാടിഹാരിയസഹിത’’ന്തി വദന്തി അനുസാസനിപാടിഹാരിയരഹിതാ ദേസനാ നത്ഥീതി കത്വാ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

ഗോതമകചേതിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.