(൧൩) ൩. കുസിനാരവഗ്ഗോ

൧-൨. കുസിനാരസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൨൪-൧൨൫. തതിയസ്സ പഠമേ തണ്ഹാഗേധേന ഗഥിതോതി തണ്ഹാബന്ധനേന ബദ്ധോ. തണ്ഹാമുച്ഛനായാതി തണ്ഹായ വസേന മുച്ഛാപത്തിയാ. മുച്ഛിതോതി മുച്ഛം മോഹം പമാദം ആപന്നോ. അജ്ഝോപന്നോതി അധിഓപന്നോ. തണ്ഹായ അധിഭവിത്വാ അജ്ഝോത്ഥടോ ഗിലിത്വാ പരിനിട്ഠപേത്വാ വിയ ഠിതോ. തേനാഹ ‘‘അജ്ഝോപന്നോതി തണ്ഹായ ഗിലിത്വാ പരിനിട്ഠപേത്വാ പവത്തോ’’തി. അനാദീനവദസ്സാവീതി ഗഥിതാദിഭാവേന പരിഭോഗേ ആദീനവമത്തമ്പി ന പസ്സതി. നിസ്സരണപഞ്ഞോതി അയമത്ഥോ ആഹാരപരിഭോഗേതി തത്ഥ പയോജനപരിച്ഛേദികാ ‘‘യാവദേവ ഇമസ്സ കായസ്സ ഠിതിയാ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൩; ൨.൨൪; ൩.൭൫; സം. നി. ൪.൧൨൦; അ. നി. ൬.൫൮; ൮.൯) പവത്താ ആഹാരപടിബദ്ധഛന്ദരാഗനിസ്സരണഭൂതാ പഞ്ഞാ അസ്സ അത്ഥീതി നിസ്സരണപഞ്ഞോ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. ദുതിയേ നത്ഥി വത്തബ്ബം.

കുസിനാരസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ഗോതമകചേതിയസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൬. തതിയേ സമ്ബഹുലാതി പഞ്ചസതമത്താ. പഞ്ചസതാ കിര ബ്രാഹ്മണാ തിണ്ണം വേദാനം പാരഗൂ അപരഭാഗേ ഭഗവതോ ധമ്മദേസനം സുത്വാ കാമേസു ആദീനവം നേക്ഖമ്മേ ച ആനിസംസം പസ്സമാനാ ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ ന ചിരസ്സേവ സബ്ബം ബുദ്ധവചനം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ പരിയത്തിം നിസ്സായ മാനം ഉപ്പാദേസും – ‘‘യം യം ഭഗവാ കഥേതി, തം തം മയം ഖിപ്പമേവ ജാനാമ. ഭഗവാ ഹി ഇത്ഥിലിങ്ഗാദീനി തീണി ലിങ്ഗാനി, നാമാദീനി ചത്താരി പദാനി, പഠമാദയോ സത്ത വിഭത്തിയോ മുഞ്ചിത്വാ ന കിഞ്ചി കഥേതി, ഏവം കഥിതേ ച അമ്ഹാകം ഗണ്ഠിപദം നാമ നത്ഥീ’’തി, തേ ഭഗവതി അഗാരവാ ഹുത്വാ തതോ പട്ഠായ ഭഗവതോ ഉപട്ഠാനമ്പി ധമ്മസ്സവനമ്പി അഭിണ്ഹം ന ഗച്ഛന്തി. തേ സന്ധായ വുത്തം ‘‘സമ്ബഹുലാ കിര ബ്രാഹ്മണപബ്ബജിതാ…പേ… ധമ്മസ്സവനം ന ഗച്ഛന്തീ’’തി. മുഖപടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാതി ‘‘സച്ചം കിര തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിനാ തമത്ഥം പടിപുച്ഛിത്വാ ‘‘സച്ചം ഭഗവാ’’തി തേഹി ഭിക്ഖൂഹി വുത്തം പടിവചനം ഗഹേത്വാ. തഞ്ഹി അത്തനോ മുഖേനേവ പടിഞ്ഞാതത്താ ‘‘മുഖപടിഞ്ഞാ’’തി വുച്ചതി.

നേവ ആഗതട്ഠാനം ന ഗതട്ഠാനം അദ്ദസംസു. കസ്മാ? അഞ്ഞാണതോ. തേ കിര തസ്സ സുത്തസ്സ അത്ഥം ന ജാനിംസു. തേസഞ്ഹി തസ്മിം സമയേ വിചിത്രനയം ദേസനാവിലാസയുത്തമ്പി തം സുത്തം ഘനപുഥുലേന ദുസ്സപട്ടേന മുഖം ബദ്ധം കത്വാ പുരതോ ഠപിതമനുഞ്ഞഭോജനം വിയ അഹോസി. നനു ച ഭഗവാ അത്തനാ ദേസിതം ധമ്മം പരേ ഞാപേതും കപ്പസതസഹസ്സാധികാനി ചത്താരി അസങ്ഖേയ്യാനി പാരമിയോ പൂരേത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോ, സോ കസ്മാ യഥാ തേ ന ജാനന്തി, തഥാ ദേസേതീതി? തേസം മാനഭഞ്ജനത്ഥം. ഭഗവാ ഹി ‘‘അഭബ്ബാ ഇമേ ഇമം മാനഖിലം അനുപഹച്ച മഗ്ഗം വാ ഫലം വാ സച്ഛികാതു’’ന്തി തേസം സുതപരിയത്തിം നിസ്സായ ഉപ്പന്നം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ ദേസനാകുസലോ മാനഭഞ്ജനത്ഥം ‘‘സബ്ബധമ്മമൂലപരിയായ’’ന്തിആദിനാ മൂലപരിയായസുത്തം (മ. നി. ൧.൧) അഭാസി.

സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ‘‘മയ്ഹം കഥാ നിയ്യാതീ’’തി മുഖസമ്പത്തമേവ കഥേതീതി ചിന്തയിംസൂതി ഇദം അങ്ഗുത്തരഭാണകാനം വളഞ്ജനകതന്തിനീഹാരേന വുത്തം. മജ്ഝിമഭാണകാ പന ഏവം വദന്തി – ഏവം മാനഭഞ്ജനത്ഥം ദേസിതഞ്ച പന തം സുത്തം സുത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ ‘‘തംയേവ കിര പഥവിം ദിട്ഠിഗതികോ സഞ്ജാനാതി, സേഖോപി അരഹാപി തഥാഗതോപി അഭിജാനാതി, കി നാമിദം കഥം നാമിദ’’ന്തി ചിന്തേന്താ ‘‘പുബ്ബേ മയം ഭഗവതാ കഥിതം യംകിഞ്ചി ഖിപ്പമേവ ജാനാമ, ഇദാനി പനിമസ്സ മൂലപരിയായസ്സ അന്തം വാ കോടിം വാ ന ജാനാമ ന പസ്സാമ, അഹോ ബുദ്ധാ നാമ അപ്പമേയ്യാ അതുലാ’’തി ഉദ്ധതദാഠാ വിയ സപ്പാ നിമ്മദാ ഹുത്വാ ബുദ്ധൂപട്ഠാനഞ്ച ധമ്മസ്സവനഞ്ച സക്കച്ചം അഗമംസു. തേന സമയേന ധമ്മസഭായം സന്നിസിന്നാ ഭിക്ഖൂ ‘‘അഹോ ബുദ്ധാനം ആനുഭാവോ, തേ നാമബ്രാഹ്മണപബ്ബജിതാ തഥാ മാനമദമത്താ ഭഗവതാ മൂലപരിയായദേസനായ നിഹതമാനാ കതാ’’തി കഥം സമുട്ഠാപേസും. തം സുത്വാ ഭഗവാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനേവ, പുബ്ബേപി അഹം ഏവം ഇമേ മാനപഗ്ഗഹിതസീസേ ചരന്തേ നിഹതമാനേ അകാസി’’ന്തി വത്വാ അതീതം ആഹരന്തോ ‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞതരോ ദിസാപാമോക്ഖോ ബ്രാഹ്മണോ ബാരാണസിയം പടിവസതി തിണ്ണം വേദാനം പാരഗൂ സനിഘണ്ടുകേടുഭാനം സാക്ഖരപ്പഭേദാനം ഇതിഹാസപഞ്ചമാനം പദകോ വേയ്യാകരണോ ലോകായതമഹാപുരിസലക്ഖണേസു അനവയോ, സോ പഞ്ചമത്താനി മാണവകസതാനി മന്തേ വാചേതി. പണ്ഡിതമാണവകാ ബഹുഞ്ച ഗണ്ഹന്തി ലഹുഞ്ച, സുട്ഠു ച ഉപധാരേന്തീ’’തിആദിനാ ജാതകം കഥേസി.

തം സുത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ ‘‘പുബ്ബേപി മയം മാനേനേവ ഉപഹതാ’’തി ഭിയ്യോസോമത്തായ നിഹതമാനാ ഹുത്വാ അത്തനോ ഉപകാരകമ്മട്ഠാനപരായണാ അഹേസും. തതോ ഭഗവാ ഏകം സമയം ജനപദചാരികം ചരന്തോ വേസാലിം പത്വാ ഗോതമകേ ചേതിയേ വിഹരന്തോ ഇമേസം പഞ്ചസതാനം ഭിക്ഖൂനം ഞാണപരിപാകം വിദിത്വാ ഇദം ഗോതമകസുത്തം കഥേസി. ഇദഞ്ച സുത്തം സുത്വാ തേ പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂ തസ്മിംയേവ ആസനേ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണിംസൂതി.

അഭിഞ്ഞായാതി കുസലാദിഭേദം ഖന്ധാദിഭേദഞ്ച ദേസേതബ്ബം ധമ്മം, വേനേയ്യാനഞ്ച ആസയാനുസയചരിയാധിമുത്തിആദിഭേദം, തസ്സ ച നേസം ദേസേതബ്ബപ്പകാരം യാഥാവതോ അഭിജാനിത്വാതി അത്ഥോ. ഇമേ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ദ്വാദസായതനാനീതിആദി പനേത്ഥ നിദസ്സനമത്തം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. സപ്പച്ചയന്തി സകാരണം, വേനേയ്യാനം അജ്ഝാസയേന വാ പുച്ഛായ വാ അട്ഠുപ്പത്തിയാ വാ സനിമിത്തം ഹേതൂദാഹരണസഹിതഞ്ചാതി അത്ഥോ. രാഗാദീനം പടിഹരണം പടിഹാരിയം, തദേവ പാടിഹാരിയം, സഹ പാടിഹാരിയേനാതി സപ്പാടിഹാരിയം. രാഗാദിപ്പടിസേധനവസേനേവ ഹി സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേതി. തേനാഹ ‘‘പച്ചനീകപടിഹരണേന സപ്പാടിഹാരിയമേവ കത്വാ’’തി. അപരേ പന ‘‘യഥാരഹം ഇദ്ധിആദേസനാനുസാസനിപാടിഹാരിയസഹിത’’ന്തി വദന്തി അനുസാസനിപാടിഹാരിയരഹിതാ ദേസനാ നത്ഥീതി കത്വാ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

ഗോതമകചേതിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ഭരണ്ഡുകാലാമസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൭. ചതുത്ഥേ ആളാരകാലാമകാലേതി ആളാരകാലാമാനം ധരമാനകാലേ. പരിഞ്ഞന്തി പഹാനപരിഞ്ഞം. സാ ഹി സമതിക്കമോ, ന ഇതരാ. തേനാഹ ‘‘പരിഞ്ഞാ നാമ സമതിക്കമോ’’തി. ഏത്ഥ ച പഠമോ സത്ഥാ രൂപാവചരസമാപത്തിലാഭീ ദട്ഠബ്ബോ, ദുതിയോ അരൂപാവചരസമാപത്തിലാഭീ, തതിയോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ദട്ഠബ്ബോ. വുത്തഞ്ഹേതം പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിയം (പു. പ. ൧൩൦) –

‘‘യ്വായം സത്ഥാ കാമാനം പരിഞ്ഞം പഞ്ഞാപേതി, ന രൂപാനം പരിഞ്ഞം പഞ്ഞാപേതി, ന വേദനാനം പരിഞ്ഞം പഞ്ഞാപേതി, രൂപാവചരസമാപത്തിയാ ലാഭീ സത്ഥാ തേന ദട്ഠബ്ബോ. യ്വായം സത്ഥാ കാമാനഞ്ച പരിഞ്ഞം പഞ്ഞാപേതി, രൂപാനഞ്ച പരിഞ്ഞം പഞ്ഞാപേതി, ന വേദനാനം പരിഞ്ഞം പഞ്ഞാപേതി, അരൂപാവചരസമാപത്തിയാ ലാഭീ സത്ഥാ തേന ദട്ഠബ്ബോ. യ്വായം സത്ഥാ കാമാനഞ്ച പരിഞ്ഞം പഞ്ഞാപേതി, രൂപാനഞ്ച പരിഞ്ഞം പഞ്ഞാപേതി, വേദനാനഞ്ച പരിഞ്ഞം പഞ്ഞാപേതി, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ സത്ഥാ തേന ദട്ഠബ്ബോ’’തി.

തത്ഥ തിത്ഥിയാ സമയം ജാനന്താ കാമാനം പരിഞ്ഞം പഞ്ഞാപേയ്യും പഠമജ്ഝാനം വദമാനാ. രൂപാനം പരിഞ്ഞം പഞ്ഞാപേയ്യും അരൂപരാഗം വദമാനാ. വേദനാപരിഞ്ഞം പഞ്ഞാപേയ്യും അസഞ്ഞാരാഗം വദമാനാ. തേ പന ‘‘ഇദം നാമ പഠമജ്ഝാനം, അയം രൂപഭവോ, അയം അസഞ്ഞാഭവോ’’തിപി ന ജാനന്തി. തേ പഞ്ഞാപേതും അസക്കോന്താപി കേവലം ‘‘പഞ്ഞാപേമാ’’തി വദന്തി. തഥാഗതോ പന കാമാനം പരിഞ്ഞം അനാഗാമിമഗ്ഗേന പഞ്ഞാപേതി, രൂപവേദനാനം അരഹത്തമഗ്ഗേന. ഏവമേത്ഥ ദ്വേ ജനാ ബാഹിരകാ, ഏകോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോതി ഇമസ്മിം ലോകേ തയോ സത്ഥാരോ നാമ.

ഭരണ്ഡുകാലാമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ഹത്ഥകസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൮. പഞ്ചമേ അഭിക്കന്താതി അതിക്കന്താ, വിഗതാതി അത്ഥോതി ആഹ ‘‘ഖയേ ദിസ്സതീ’’തി. തേനേവ ഹി ‘‘നിക്ഖന്തോ പഠമോ യാമോ’’തി അനന്തരം വുത്തം. അഭിക്കന്തതരോതി അതിവിയ കന്തതരോ. താദിസോ ച സുന്ദരോ ഭദ്ദകോ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘സുന്ദരേ ദിസ്സതീ’’തി. കോതി ദേവനാഗയക്ഖഗന്ധബ്ബാദീസു കോ കതമോ? മേതി മമ. പാദാനീതി പാദേ. ഇദ്ധിയാതി ഇമായ ഏവരൂപായ ദേവിദ്ധിയാ. യസസാതി ഇമിനാ ഏദിസേന പരിവാരേന പരിച്ഛേദേന. ജലന്തി വിജ്ജോതമാനോ. അഭിക്കന്തേനാതി അതിവിയ കന്തേന കമനീയേന അഭിരൂപേന. വണ്ണേനാതി ഛവിവണ്ണേന സരീരവണ്ണനിഭായ. സബ്ബാ ഓഭാസയം ദിസാതി ദസ ദിസാ പഭാസേന്തോ, ചന്ദോ വിയ സൂരിയോ വിയ ച ഏകോഭാസം ഏകാലോകം കരോന്തോതി ഗാഥായ അത്ഥോ. അഭിരൂപേതി ഉളാരരൂപേ സമ്പന്നരൂപേ. അബ്ഭനുമോദനേതി സമ്പഹംസനേ. ഇധ പനാതി ‘‘അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ’’തി ഏതസ്മിം പദേ. തേനാതി സുന്ദരപരിയായത്താ. ഖയേ വാ ഇധ അഭിക്കന്തസദ്ദോ ദട്ഠബ്ബോ, തേന ‘‘അഭിക്കന്തായ പരിക്ഖീണായ രത്തിയാ’’തി വുത്തം ഹോതി.

രൂപായതനാദീസൂതി ആദിസദ്ദേന അക്ഖരാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. സുവണ്ണവണ്ണോതി സുവണ്ണച്ഛവീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോതി ആഹ ‘‘ഛവിയ’’ന്തി. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘കഞ്ചനസന്നിഭത്തചോ’’തി (മ. നി. ൨.൩൯൯; സു. നി. ൫൫൬). സഞ്ഞൂള്ഹാതി സമ്ബന്ധിതാ, ഗന്ഥിതാതി അത്ഥോ. വണ്ണാതി ഗുണവണ്ണാതി ആഹ ‘‘ഥുതിയ’’ന്തി, ഥോമനായന്തി അത്ഥോ. കുലവഗ്ഗേതി ഖത്തിയാദികുലകോട്ഠാസേ. തത്ഥ ‘‘അച്ഛോ വിപ്പസന്നോ’’തിആദിനാ വണ്ണിതബ്ബട്ഠേന വണ്ണോ, ഛവി. വണ്ണനട്ഠേന അഭിത്ഥവട്ഠേന വണ്ണോ, ഥുതി. അഞ്ഞമഞ്ഞം അസങ്കരതോ വണ്ണേതബ്ബതോ ഠപേതബ്ബതോ വണ്ണോ, ഖത്തിയാദികുലവഗ്ഗോ. വണ്ണീയതി ഞാപീയതി ഏതേനാതി വണ്ണോ, ഞാപകകാരണം. വണ്ണനതോ ഥൂലരസ്സാദിഭാവേന ഉപട്ഠാനതോ വണ്ണോ, സണ്ഠാനം. മഹന്തം ഖുദ്ദകം മജ്ഝിമന്തി വണ്ണേതബ്ബതോ പമിതബ്ബതോ വണ്ണോ, പമാണം. വണ്ണീയതി ചക്ഖുനാ പസ്സീയതീതി വണ്ണോ, രൂപായതനന്തി ഏവം തസ്മിം തസ്മിം അത്ഥേ വണ്ണസദ്ദസ്സ പവത്തി വേദിതബ്ബാ. സോതി വണ്ണസദ്ദോ. ഛവിയാ ദട്ഠബ്ബോ രൂപായതനേ ഗയ്ഹമാനസ്സപി ഛവിമുഖേനേവ ഗഹേതബ്ബതോ. ഛവിഗതാ പന വണ്ണധാതു ഏവ ‘‘സുവണ്ണവണ്ണോ’’തി ഏത്ഥ വണ്ണഗ്ഗഹണേന ഗഹിതാതി അപരേ.

കേവലപരിപുണ്ണന്തി ഏകദേസമ്പി അസേസേത്വാ നിരവസേസതോവ പരിപുണ്ണന്തി അയമേത്ഥ അത്ഥോതി ആഹ ‘‘അനവസേസതാ അത്ഥോ’’തി. കേവലകപ്പാതി കപ്പ-സദ്ദോ നിപാതോ പദപൂരണമത്തം, ‘‘കേവലം’’ഇച്ചേവ അത്ഥോ. കേവലസദ്ദോ ച ബഹുലവാചീതി ആഹ ‘‘യേഭുയ്യതാ അത്ഥോ’’തി. കേചി പന ‘‘ഈസകം അസമത്തം കേവലം കേവലകപ്പ’’ന്തി വദന്തി. അനവസേസത്ഥോ ഏത്ഥ കേവലസദ്ദോ സിയാ, അനത്ഥന്തരേന പന കപ്പസദ്ദേന പദവഡ്ഢനം കതം ‘‘കേവലാ ഏവ കേവലകപ്പാ’’തി. തഥാ വാ കപ്പനീയത്താ പഞ്ഞപേതബ്ബത്താ കേവലകപ്പാ. അബ്യാമിസ്സതാ വിജാതിയേന അസങ്കരോ സുദ്ധതാ. അനതിരേകതാ തംപരമതാ വിസേസാഭാവോ. കേവലകപ്പന്തി കേവലം ദള്ഹം കത്വാതി അത്ഥോ. കേവലം വുച്ചതി നിബ്ബാനം സബ്ബസങ്ഖതവിവിത്തത്താ, തം ഏതസ്സ അധിഗതം അത്ഥീതി കേവലീ, സച്ഛികതനിരോധോ ഖീണാസവോ.

കപ്പ-സദ്ദോ പനായം സഉപസഗ്ഗോ അനുപസഗ്ഗോ ചാതി അധിപ്പായേന ഓകപ്പനിയപദേ ലബ്ഭമാനം ഓകപ്പസദ്ദമത്തം നിദസ്സേതി, അഞ്ഞഥാ കപ്പസദ്ദസ്സ അത്ഥുദ്ധാരേ ഓകപ്പനിയപദം അനിദസ്സനമേവ സിയാ. സമണകപ്പേഹീതി വിനയസിദ്ധേഹി സമണവോഹാരേഹി. നിച്ചകപ്പന്തി നിച്ചകാലം. പഞ്ഞത്തീതി നാമം. നാമഞ്ഹേതം തസ്സ ആയസ്മതോ, യദിദം കപ്പോതി. കപ്പിതകേസമസ്സൂതി കത്തരിയാ ഛേദിതകേസമസ്സു. ദ്വങ്ഗുലകപ്പോതി മജ്ഝന്ഹികവേലായ വീതിക്കന്തായ ദ്വങ്ഗുലതാവികപ്പോ. ലേസോതി അപദേസോ. അനവസേസം ഫരിതും സമത്ഥസ്സ ഓഭാസസ്സ കേനചി കാരണേന ഏകദേസഫരണമ്പി സിയാ, അയം പന സബ്ബസ്സേവ ഫരതീതി ദസ്സേതും സമന്തത്ഥോ കപ്പസദ്ദോ ഗഹിതോതി ആഹ ‘‘അനവസേസം സമന്തതോ’’തി.

ആഭായ ഫരിത്വാതി വത്ഥമാലാലങ്കാരസരീരസമുട്ഠിതായ ആഭായ ഫരിത്വാ. ദേവതാനഞ്ഹി സരീരോഭാസം ദ്വാദസയോജനമത്തം ഠാനം. തതോ ഭിയ്യോപി ഫരിത്വാ തിട്ഠതി, തഥാ വത്ഥാഭരണാദിസമുട്ഠിതാ പഭാ.

ഹത്ഥകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. കടുവിയസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൯. ഛട്ഠേ ഗാവീനം കയവിക്കയവസേന യോഗോ ഏത്ഥാതി ഗോയോഗോ, കയവിക്കയം കരോന്തോ ഗാവീഹി യുജ്ജന്തി ഏത്ഥാതി വാ ഗോയോഗോ, ഗാവീനം വിക്കയട്ഠാനം. തത്ഥ ജാതോ പിലക്ഖരുക്ഖോ ഗോയോഗപിലക്ഖോ, തസ്മിം. സമീപത്ഥേ ചേതം ഭുമ്മവചനം. തേനാഹ ‘‘ഗാവീനം വിക്കയട്ഠാനേ ഉട്ഠിതപിലക്ഖസ്സ സന്തികേ’’തി. രിത്തോ അസ്സാദോ ഏതസ്സാതി രിത്തസ്സാദോ. തേനാഹ ‘‘ഝാനസുഖാഭാവേന രിത്തസ്സാദ’’ന്തി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

കടുവിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ദുതിയഅനുരുദ്ധസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൧. അട്ഠമേ ഇദം തേ മാനസ്മിന്തി ഏത്ഥ മാനസ്മിന്തി പച്ചത്തേ ഭുമ്മവചനം. ഇദന്തി ച ലിങ്ഗവിപല്ലാസേന നപുംസകനിദ്ദേസോ കതോതി ആഹ ‘‘അയം തേ നവവിധേന വഡ്ഢിതമാനോ’’തി. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ.

ദുതിയഅനുരുദ്ധസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. പടിച്ഛന്നസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൨. നവമേ അസാധാരണസിക്ഖാപദന്തി ഭിക്ഖുനീനം അസാധാരണം ഭിക്ഖൂനംയേവ പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദം സാധാരണസിക്ഖാപദന്തി ഭിക്ഖൂനം ഭിക്ഖുനീനഞ്ച സാധാരണം ഉഭതോപഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദം.

പടിച്ഛന്നസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ലേഖസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൩. ദസമേ ഥിരട്ഠാനതോതി ഥിരട്ഠാനതോവ. പാസാണേ ലേഖസദിസാ പരാപരാധനിബ്ബത്താ കോധലേഖാ യസ്സ സോ പാസാണലേഖൂപമസമന്നാഗതോ പാസാണലേഖൂപമോതി വുത്തോ. ഏവം ഇതരേപി. അനുസേതീതി അപ്പഹീനതായ അനുസേതി. ന ഖിപ്പം ലുജ്ജതീതി ന അന്തരാ നസ്സതി കമ്മട്ഠാനേനേവ നസ്സനതോ. ഏവമേവന്തി ഏവം തസ്സപി പുഗ്ഗലസ്സ കോധോ ന അന്തരാ പുനദിവസേ വാ അപരദിവസേ വാ നിട്ഠാതി, അദ്ധനിയോ പന ഹോതി, മരണേനേവ നിട്ഠാതീതി അത്ഥോ. കക്ഖളേനാതി അതികക്ഖളേന ധമ്മച്ഛേദകേന ഥദ്ധവചനേന. സംസന്ദതീതി ഏകീഭവതി. സമ്മോദതീതി നിരന്തരോ ഹോതീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

അഥ വാ സന്ധിയതീതി ഠാനഗമനാദീസു കായകിരിയാസു കായേന സമോധാനം ഗച്ഛതി, തിലതണ്ഡുലാ വിയ മിസ്സീഭാവം ഉപേതീതി അത്ഥോ. സംസന്ദതീതി ചിത്തകിരിയാസു ചിത്തേന സമോധാനം ഗച്ഛതി, ഖീരോദകം വിയ ഏകീഭാവം ഉപേതീതി അത്ഥോ. സമ്മോദതീതി ഉദ്ദേസപരിപുച്ഛാദീസു വചീകിരിയാസു വാചായ സമോധാനം ഗച്ഛതി, വിപ്പവാസാഗതോപി പിയസഹായകോ വിയ പിയതരഭാവം ഉപേതീതി അത്ഥോ. അപിച കിച്ചകരണീയേസു തേഹി സദ്ധിം ആദീതോവ ഏകകിരിയാഭാവം ഉപഗച്ഛന്തോ സന്ധിയതി, യാവ മജ്ഝാ പവത്തന്തോ സംസന്ദതി, യാവ പരിയോസാനാ അനിവത്തന്തോ സമ്മോദതീതി വേദിതബ്ബോ.

ലേഖസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

കുസിനാരവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.