൧൦. ദുതിയഅരിയാവാസസുത്തവണ്ണനാ

൨൦. ദസമേ കസ്മാ പന ഭഗവാ കുരുസു വിഹരന്തോ ഇമം സുത്തം അഭാസീതി ആഹ ‘‘യസ്മാ’’തിആദി. കുരുരട്ഠം കിര തദാ തന്നിവാസിസത്താനം യോനിസോമനസികാരവന്തതാദിനാ യേഭുയ്യേന സുപ്പടിപന്നതായ പുബ്ബേ ച കതപുഞ്ഞതാബലേന വാ തദാ ഉതുആദിസമ്പത്തിയുത്തമേവ അഹോസി. കേചി പന ‘‘പുബ്ബേ പവത്തകുരുവത്തധമ്മാനുട്ഠാനവാസനായ ഉത്തരകുരു വിയ യേഭുയ്യേന ഉതുആദിസമ്പന്നമേവ ഹോതി. ഭഗവതോ കാലേ സാതിസയം ഉതുസപ്പായാദിയുത്തം രട്ഠം അഹോസീ’’തി വദന്തി. തത്ഥ ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖുനിയോ ഉപാസകാ ഉപാസികായോ ഉതുപച്ചയാദിസമ്പന്നത്താ തസ്സ രട്ഠസ്സ സപ്പായഉതുപച്ചയസേവനേന നിച്ചം കല്ലസരീരാ കല്ലചിത്താ ച ഹോന്തി. തേ ചിത്തസരീരകല്ലതായ അനുഗ്ഗഹിതപഞ്ഞാബലാ ഗമ്ഭീരകഥം പടിഗ്ഗഹേതും സമത്ഥാ പടിച്ചസമുപ്പാദനിസ്സിതാനം ഗമ്ഭീരപഞ്ഞാനഞ്ച കാരകാ ഹോന്തി. തേനാഹ ‘‘കുരുരട്ഠവാസിനോ ഭിക്ഖൂ ഗമ്ഭീരപഞ്ഞാകാരകാ’’തിആദി.

യുത്തപ്പയുത്താതി സതിപട്ഠാനഭാവനായ യുത്താ ചേവ പയുത്താ ച. തസ്മിഞ്ഹി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൭൩; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൦൬) ജനപദേ ചതസ്സോ പരിസാ പകതിയാവ സതിപട്ഠാനഭാവനാനുയോഗമനുയുത്താ വിഹരന്തി, അന്തമസോ ദാസകമ്മകരപരിജനാപി സതിപട്ഠാനപ്പടിസംയുത്തമേവ കഥം കഥേന്തി. ഉദകതിത്ഥസുത്തകന്തനട്ഠാനാദീസുപി നിരത്ഥകകഥാ നാമ നപ്പവത്തതി. സചേ കാചി ഇത്ഥീ, ‘‘അമ്മ, ത്വം കതരം സതിപട്ഠാനഭാവനം മനസി കരോസീ’’തി പുച്ഛിതാ ‘‘ന കിഞ്ചീ’’തി വദതി, തം ഗരഹന്തി ‘‘ധീരത്ഥു തവ ജീവിതം, ജീവമാനാപി ത്വം മതസദിസാ’’തി. അഥ നം ‘‘മാ ദാനി പുന ഏവമകാസീ’’തി ഓവദിത്വാ അഞ്ഞതരം സതിപട്ഠാനം ഉഗ്ഗണ്ഹാപേന്തി. യാ പന ‘‘അഹം അസുകം സതിപട്ഠാനം നാമ മനസി കരോമീ’’തി വദതി, തസ്സാ ‘‘സാധു സാധൂ’’തി സാധുകാരം ദത്വാ ‘‘തവ ജീവിതം സുജീവിതം, ത്വം നാമ മനുസ്സത്തം പത്താ, തവത്ഥായ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഉപ്പന്നോ’’തിആദീഹി പസംസന്തി. ന കേവലഞ്ചേത്ഥ മനുസ്സജാതികായേവ സതിപട്ഠാനമനസികാരയുത്താ, തേ നിസ്സായ വിഹരന്താ തിരച്ഛാനഗതാപി.

തത്രിദം വത്ഥു – ഏകോ കിര നടകോ സുവപോതകം ഗഹേത്വാ സിക്ഖാപേന്തോ വിചരതി. സോ ഭിക്ഖുനിഉപസ്സയം ഉപനിസ്സായ വസിത്വാ ഗമനകാലേ സുവപോതകം പമുസ്സിത്വാ ഗതോ. തം സാമണേരിയോ ഗഹേത്വാ പടിജഗ്ഗിംസു, ‘‘ബുദ്ധരക്ഖിതോ’’തി ചസ്സ നാമം അകംസു. തം ഏകദിവസം പുരതോ നിസിന്നം ദിസ്വാ മഹാഥേരീ ആഹ ‘‘ബുദ്ധരക്ഖിതാ’’തി. കിം, അയ്യോതി. അത്ഥി തേ കോചി ഭാവനാമനസികാരോതി? നത്ഥയ്യേതി. ആവുസോ, പബ്ബജിതാനം സന്തികേ വസന്തേന നാമ വിസ്സട്ഠഅത്തഭാവേന ഭവിതും ന വട്ടതി, കോചിദേവ മനസികാരോ ഇച്ഛിതബ്ബോ, ത്വം പന അഞ്ഞം ന സക്ഖിസ്സസി, ‘‘അട്ഠി അട്ഠീ’’തി സജ്ഝായം കരോഹീതി. സോ ഥേരിയാ ഓവാദേ ഠത്വാ ‘‘അട്ഠി അട്ഠീ’’തി സജ്ഝായന്തോ ചരതി.

തം ഏകദിവസം പാതോവ തോരണഗ്ഗേ നിസീദിത്വാ ബാലാതപം തപമാനം ഏകോ സകുണോ നഖപഞ്ജരേന അഗ്ഗഹേസി. സോ ‘‘കിരി കിരീ’’തി സദ്ദമകാസി. സാമണേരിയോ സുത്വാ, ‘‘അയ്യേ, ബുദ്ധരക്ഖിതോ സകുണേന ഗഹിതോ, മോചേമ ന’’ന്തി ലേഡ്ഡുആദീനി ഗഹേത്വാ അനുബന്ധിത്വാ മോചേസും. തം ആനേത്വാ പുരതോ ഠപിതം ഥേരീ ആഹ, ‘‘ബുദ്ധരക്ഖിത, സകുണേന ഗഹിതകാലേ കിം ചിന്തേസീ’’തി. അയ്യേ, ന അഞ്ഞം ചിന്തേസിം, ‘‘അട്ഠിപുഞ്ജോവ അട്ഠിപുഞ്ജം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛതി, കതരസ്മിം ഠാനേ വിപ്പകിരിസ്സതീ’’തി ഏവം, അയ്യേ, അട്ഠിപുഞ്ജമേവ ചിന്തേസിന്തി. സാധു സാധു, ബുദ്ധരക്ഖിത, അനാഗതേ ഭവക്ഖയസ്സ തേ പച്ചയോ ഭവിസ്സതീതി. ഏവം തത്ഥ തിരച്ഛാനഗതാപി സതിപട്ഠാനമനസികാരയുത്താ.

ദീഘനികായാദീസു മഹാനിദാനാദീനീതി ദീഘനികായേ മഹാനിദാനം (ദീ. നി. ൨.൯൫ ആദയോ) സതിപട്ഠാനം (ദീ. നി. ൨.൩൭൨ ആദയോ) മജ്ഝിമനികായേ സതിപട്ഠാനം (മ. നി. ൧.൧൦൫ ആദയോ) സാരോപമം (മ. നി. ൧.൩൦൭ ആദയോ) രുക്ഖോപമം രട്ഠപാലം മാഗണ്ഡിയം ആനേഞ്ജസപ്പായന്തി (മ. നി. ൩.൬൬ ആദയോ) ഏവമാദീനി.

ഞാണാദയോതി ഞാണഞ്ചേവ തംസമ്പയുത്തധമ്മാ ച. തേനാഹ ‘‘ഞാണന്തി വുത്തേ’’തിആദി. ഞാണസമ്പയുത്തചിത്താനി ലബ്ഭന്തി തേഹി വിനാ സമ്പജാനതായ അസമ്ഭവതോ. മഹാചിത്താനീതി അട്ഠപി മഹാകിരിയചിത്താനി ലബ്ഭന്തി ‘‘സതതവിഹാരാ’’തി വചനതോ ഞാണുപ്പത്തിപച്ചയരഹിതകാലേപി പവത്തിജോതനതോ. ദസ ചിത്താനീതി അട്ഠ മഹാകിരിയചിത്താനി ഹസിതുപ്പാദവോട്ഠബ്ബനചിത്തേഹി സദ്ധിം ദസ ചിത്താനി ലബ്ഭന്തി. അരജ്ജനാദുസ്സനവസേന പവത്തി തേസമ്പി സാധാരണാതി. ‘‘ഉപേക്ഖകോ വിഹരതീ’’തി വചനതോ ഛളങ്ഗുപേക്ഖാവസേന ആഗതാനം ഇമേസം സതതവിഹാരാനം സോമനസ്സം കഥം ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘ആസേവനവസേന ലബ്ഭതീ’’തി. കിഞ്ചാപി ഖീണാസവോ ഇട്ഠാനിട്ഠേപി ആരമ്മണേ മജ്ഝത്തോ വിയ ബഹുലം ഉപേക്ഖകോ വിഹരതി അത്തനോ പരിസുദ്ധപകതിഭാവാവിജഹനതോ. കദാചി പന തഥാ ചേതോഭിസങ്ഖാരാഭാവേ യം തം സഭാവതോ ഇട്ഠം ആരമ്മണം, തത്ഥ യാഥാവസഭാവഗ്ഗഹണവസേനപി അരഹതോ ചിത്തം സോമനസ്സസഹഗതം ഹുത്വാ പവത്തതേവ, തഞ്ച ഖോ പുബ്ബാസേവനവസേന. തേന വുത്തം ‘‘ആസേവനവസേന ലബ്ഭതീ’’തി. ആരക്ഖകിച്ചം സാധേതി സതിവേപുല്ലപ്പത്തത്താ. ചരതോതിആദിനാ നിച്ചസമാദാനം ദസ്സേതി, തം വിക്ഖേപാഭാവേന ദട്ഠബ്ബം.

പബ്ബജ്ജൂപഗതാതി യം കിഞ്ചി പബ്ബജ്ജം ഉപഗതാ, ന സമിതപാപാ. ഭോവാദിനോതി ജാതിമത്തബ്രാഹ്മണേ വദതി. പാടേക്കസച്ചാനീതി തേഹി തേഹി ദിട്ഠിഗതികേഹി പാടിയേക്കം ഗഹിതാനി ‘‘ഇദമേവ സച്ച’’ന്തി അഭിനിവിട്ഠാനി ദിട്ഠിസച്ചാദീനി. താനിപി ഹി ‘‘ഇദമേവ സച്ച’’ന്തി ഗഹണം ഉപാദായ ‘‘സച്ചാനീ’’തി വോഹരീയന്തി. തേനാഹ ‘‘ഇദമേവാ’’തിആദി. നീഹടാനീതി അത്തനോ സന്താനതോ നീഹരിതാനി അപനീതാനി. ഗഹിതഗ്ഗഹണസ്സാതി അരിയമഗ്ഗാധിഗമതോ പുബ്ബേ ഗഹിതസ്സ ദിട്ഠിഗ്ഗാഹസ്സ. വിസ്സട്ഠഭാവവേവചനാനീതി അരിയമഗ്ഗേന സബ്ബസോ പരിച്ചാഗഭാവസ്സ അധിവചനാനി.

നത്ഥി ഏതാസം വയോ വേകല്ലന്തി അവയാതി ആഹ ‘‘അനൂനാ’’തി, അനവസേസോതി അത്ഥോ. ഏസനാതി കാമേസനാദയോ. മഗ്ഗസ്സ കിച്ചനിപ്ഫത്തി കഥിതാ രാഗാദീനം പഹീനഭാവദീപനതോ. പച്ചവേക്ഖണഫലം കഥിതന്തി പച്ചവേക്ഖണമുഖേന അരിയഫലം കഥിതം. അധിഗതേ ഹി അഗ്ഗഫലേ സബ്ബസോ രാഗാദീനം അനുപ്പാദധമ്മതം പജാനാതി, തഞ്ച പജാനനം പച്ചവേക്ഖണഞാണന്തി.

ദുതിയഅരിയാവാസസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നാഥവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.