൩. മഹാവഗ്ഗോ

൧. സീഹനാദസുത്തവണ്ണനാ

൨൧. തതിയസ്സ പഠമേ വിസമട്ഠാനേസൂതി പപാതാദീസു വിസമട്ഠാനേസു. ‘‘അഞ്ഞേഹി അസാധാരണാനീ’’തി കസ്മാ വുത്തം, നനു ചേതാനി സാവകാനമ്പി ഏകച്ചാനം ഉപ്പജ്ജന്തീതി? കാമം ഉപ്പജ്ജന്തി, യാദിസാനി പന ബുദ്ധാനം ഠാനാട്ഠാനഞാണാദീനി, ന താദിസാനി തദഞ്ഞേസം കദാചിപി ഉപ്പജ്ജന്തീതി അഞ്ഞേഹി അസാധാരണാനീതി. തേനാഹ ‘‘തഥാഗതസ്സേവ ബലാനീ’’തി. ഇമമേവ ഹി യഥാവുത്തലേസം അപേക്ഖിത്വാ തദഭാവതോ ആസയാനുസയഞാണാദീസു ഏവ അസാധാരണസമഞ്ഞാ നിരുള്ഹാ. കാമം ഞാണബലാനം ഞാണസമ്ഭാരോ വിസേസപച്ചയോ, പുഞ്ഞസമ്ഭാരോപി പന നേസം പച്ചയോ ഏവ. ഞാണസമ്ഭാരസ്സപി വാ പുഞ്ഞസമ്ഭാരഭാവതോ ‘‘പുഞ്ഞുസ്സയസമ്പത്തിയാ ആഗതാനീ’’തി വുത്തം.

പകതിഹത്ഥികുലന്തി (സം. നി. ടീ. ൨.൨.൨൨) ഗിരിചരനദിചരവനചരാദിപ്പഭേദാ ഗോചരിയകാലാവകനാമാ സബ്ബാപി ബലേന പാകതികാ ഹത്ഥിജാതി. ദസന്നം പുരിസാനന്തി ഥാമമജ്ഝിമാനം ദസന്നം പുരിസാനം. ഏകസ്സ തഥാഗതസ്സ കായബലന്തി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. ഏകസ്സാതി ച തഥാ ഹേട്ഠാ കഥായം ആഗതത്താ ദേസനാസോതേന വുത്തം. നാരായനസങ്ഘാതബലന്തി ഏത്ഥ നാരാ വുച്ചന്തി രസ്മിയോ. താ ബഹൂ നാനാവിധാ ഇതോ ഉപ്പജ്ജന്തീതി നാരായനം, വജിരം, തസ്മാ നാരായനസങ്ഘാതബലന്തി വജിരസങ്ഘാതബലന്തി അത്ഥോ. ഞാണബലം പന പാളിയം ആഗതമേവ, ന കായബലം വിയ അട്ഠകഥാരുള്ഹമേവാതി അധിപ്പായോ.

സംയുത്തകേ (സം. നി. ൨.൩൩) ആഗതാനി തേസത്തതി ഞാണാനി, സത്തസത്തതി ഞാണാനീതി വുത്തം, തത്ഥ (വിഭ. മൂലടീ. ൭൬൦) പന നിദാനവഗ്ഗേ സത്തസത്തതി ആഗതാനി ചതുചത്താരീസഞ്ച. തേസത്തതി പന പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ (പടി. മ. ൧.൧) സുതമയാദീനി ആഗതാനി ദിസ്സന്തി, ന സംയുത്തകേ. അഞ്ഞാനിപീതി ഏതേന ഞാണവത്ഥുവിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൭൫൧ ആദയോ) ഏകകാദിവസേന വുത്താനി, അഞ്ഞത്ഥ ച ‘‘പുബ്ബന്തേ ഞാണ’’ന്തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൦൬൩) ബ്രഹ്മജാലാദീസു ച ‘‘തയിദം തഥാഗതോ പജാനാതി ‘ഇമാനി ദിട്ഠിട്ഠാനാനി ഏവം ഗഹിതാനീ’തി’’ആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൩൬) വുത്താനി അനേകാനി ഞാണപ്പഭേദാനി സങ്ഗണ്ഹാതി. യാഥാവപ്പടിവേധതോ സയഞ്ച അകമ്പിയം പുഗ്ഗലഞ്ച തംസമങ്ഗിനം നേയ്യേസു അധിബലം കരോതീതി ആഹ ‘‘അകമ്പിയട്ഠേന ഉപത്ഥമ്ഭനട്ഠേന ചാ’’തി.

ഉസഭസ്സ ഇദന്തി ആസഭം, സേട്ഠട്ഠാനം. സബ്ബഞ്ഞുതാപടിജാനനവസേന അഭിമുഖം ഗച്ഛന്തി, അട്ഠ വാ പരിസാ ഉപസങ്കമന്തീതി ആസഭാ, പുബ്ബബുദ്ധാ. ഇദം പനാതി ബുദ്ധാനം ഠാനം സബ്ബഞ്ഞുതമേവ വദതി. തിട്ഠമാനോവാതി അവദന്തോപി തിട്ഠമാനോവ പടിജാനാതി നാമാതി അത്ഥോ. ഉപഗച്ഛതീതി അനുജാനാതി.

അട്ഠസു പരിസാസൂതി ‘‘അഭിജാനാമി ഖോ പനാഹം, സാരിപുത്ത, അനേകസതം ഖത്തിയപരിസം…പേ… തത്ര വത മം ഭയം വാ സാരജ്ജം വാ ഓക്കമിസ്സതീതി നിമിത്തമേതം, സാരിപുത്ത, ന സമനുപസ്സാമീ’’തി (മ. നി. ൧.൧൫൧) വുത്താസു അട്ഠസു പരിസാസു. അഭീതനാദം നദതീതി പരതോ ദസ്സിതഞാണയോഗേന ദസബലോഹന്തി അഭീതനാദം നദതി.

പടിവേധനിട്ഠത്താ അരഹത്തമഗ്ഗഞാണം പടിവേധോതി ‘‘ഫലക്ഖണേ ഉപ്പന്നം നാമാ’’തി വുത്തം. തേന പടിലദ്ധസ്സപി ദേസനാഞാണസ്സ കിച്ചനിപ്ഫത്തി പരസ്സ അവബുജ്ഝനമത്തേന ഹോതീതി ‘‘അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞസ്സ സോതാപത്തിഫലക്ഖണേ പവത്തം നാമാ’’തി വുത്തം. തതോ പരം പന യാവ പരിനിബ്ബാനാ ദേസനാഞാണപവത്തി തസ്സേവ പവത്തിതസ്സ ധമ്മചക്കസ്സ ഠാനന്തി വേദിതബ്ബം പവത്തിതചക്കസ്സ ചക്കവത്തിനോ ചക്കരതനസ്സ ഠാനം വിയ.

തിട്ഠതീതി വുത്തം, കിം ഭൂമിയം പുരിസോ വിയ, നോതി ആഹ ‘‘തദായത്തവുത്തിതായാ’’തി. ഠാനന്തി ചേത്ഥ അത്തലാഭോ ധരമാനതാ ച, ന ഗതിനിവത്തീതി ആഹ ‘‘ഉപ്പജ്ജതി ചേവ പവത്തതി ചാ’’തി. യത്ഥ പനേതം ദസബലഞാണം വിത്ഥാരിതം, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘അഭിധമ്മേ പനാ’’തിആദിമാഹ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ.

സമാദിയന്തീതി സമാദാനാനി, താനി പന സമാദിയിത്വാ കതാനി ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘സമാദിയിത്വാ കതാന’’ന്തി. കമ്മമേവ വാ കമ്മസമാദാനന്തി ഏതേന സമാദാനസദ്ദസ്സ അപുബ്ബത്ഥാഭാവം ദസ്സേതി മുത്തഗതസദ്ദേ ഗതസദ്ദസ്സ വിയ. ഗതീതി നിരയാദിഗതിയോ. ഉപധീതി അത്തഭാവോ. കാലോതി കമ്മസ്സ വിപച്ചനാരഹകാലോ. പയോഗോതി വിപാകുപ്പത്തിയാ പച്ചയഭൂതാ കിരിയാ.

അഗതിഗാമിനിന്തി നിബ്ബാനഗാമിനിം. വുത്തഞ്ഹി ‘‘നിബ്ബാനഞ്ചാഹം, സാരിപുത്ത, പജാനാമി നിബ്ബാനഗാമിനിഞ്ച പടിപദ’’ന്തി (മ. നി. ൧.൧൫൩). ബഹൂസുപി മനുസ്സേസു ഏകമേവ പാണം ഘാതേന്തേസു കാമം സബ്ബേസമ്പി ചേതനാ തസ്സേവേകസ്സ ജീവിതിന്ദ്രിയാരമ്മണാ, തം പന കമ്മം തേസം നാനാകാരം. തേസു (വിഭ. അട്ഠ. ൮൧൧) ഹി ഏകോ ആദരേന ഛന്ദജാതോ കരോതി, ഏകോ ‘‘ഏഹി ത്വമ്പി കരോഹീ’’തി പരേഹി നിപ്പീളിതോ കരോതി, ഏകോ സമാനച്ഛന്ദോ വിയ ഹുത്വാ അപ്പടിബാഹമാനോ വിചരതി. തേസു ഏകോ തേനേവ കമ്മേന നിരയേ നിബ്ബത്തതി, ഏകോ തിരച്ഛാനയോനിയം, ഏകോ പേത്തിവിസയേ. തം തഥാഗതോ ആയൂഹനക്ഖണേയേവ ‘‘ഇമിനാ നീഹാരേന ആയൂഹിതത്താ ഏസ നിരയേ നിബ്ബത്തിസ്സതി, ഏസ തിരച്ഛാനയോനിയം, ഏസ പേത്തിവിസയേ’’തി ജാനാതി. നിരയേ നിബ്ബത്തമാനമ്പി ‘‘ഏസ മഹാനിരയേ നിബ്ബത്തിസ്സതി, ഏസ ഉസ്സദനിരയേ’’തി ജാനാതി. തിരച്ഛാനയോനിയം നിബ്ബത്തമാനമ്പി ‘‘ഏസ അപാദകോ ഭവിസ്സതി, ഏസ ദ്വിപാദകോ, ഏസ ചതുപ്പദോ, ഏസ ബഹുപ്പദോ’’തി ജാനാതി. പേത്തിവിസയേ നിബ്ബത്തമാനമ്പി ‘‘ഏസ നിജ്ഝാമതണ്ഹികോ ഭവിസ്സതി, ഏസ ഖുപ്പിപാസികോ, ഏസ പരദത്തൂപജീവീ’’തി ജാനാതി. തേസു ച കമ്മേസു ‘‘ഇദം കമ്മം പടിസന്ധിം ആകഡ്ഢിസ്സതി, ഇദം അഞ്ഞേന ദിന്നായ പടിസന്ധിയാ ഉപധിവേപക്കം ഭവിസ്സതീ’’തി ജാനാതി.

തഥാ സകലഗാമവാസികേസു ഏകതോ പിണ്ഡപാതം ദദമാനേസു കാമം സബ്ബേസമ്പി ചേതനാ പിണ്ഡപാതാരമ്മണാവ, തം പന കമ്മം തേസം നാനാകാരം. തേസു ഹി ഏകോ ആദരേന കരോതീതി സബ്ബം പുരിമസദിസം, തസ്മാ തേസു കേചി ദേവലോകേ നിബ്ബത്തന്തി, കേചി മനുസ്സലോകേ. തം തഥാഗതോ ആയൂഹനക്ഖണേയേവ ജാനാതി. ‘‘ഇമിനാ നീഹാരേന ആയൂഹിതത്താ ഏസ മനുസ്സലോകേ നിബ്ബത്തിസ്സതി, ഏസ ദേവലോകേ. തത്ഥാപി ഏസ ഖത്തിയകുലേ, ഏസ ബ്രാഹ്മണകുലേ, ഏസ വേസ്സകുലേ, ഏസ സുദ്ദകുലേ, ഏസ പരനിമ്മിതവസവത്തീസു, ഏസ നിമ്മാനരതീസു, ഏസ തുസിതേസു, ഏസ യാമേസു, ഏസ താവതിംസേസു, ഏസ ചാതുമഹാരാജികേസു, ഏസ ഭുമ്മദേവേസൂ’’തിആദിനാ തത്ഥ തത്ഥ ഹീനപണീതസുവണ്ണദുബ്ബണ്ണഅപ്പപരിവാരമഹാപരിവാരതാദിഭേദം തം തം വിസേസം ആയൂഹനക്ഖണേയേവ ജാനാതി.

തഥാ വിപസ്സനം പട്ഠപേന്തേസുയേവ ‘‘ഇമിനാ നീഹാരേന ഏസ കിഞ്ചി സല്ലക്ഖേതും ന സക്ഖിസ്സതി, ഏസ മഹാഭൂതമത്തമേവ വവത്ഥപേസ്സതി, ഏസ രൂപപരിഗ്ഗഹേയേവ ഠസ്സതി, ഏസ അരൂപപരിഗ്ഗഹേയേവ, ഏസ നാമരൂപപരിഗ്ഗഹേയേവ, ഏസ പച്ചയപരിഗ്ഗഹേയേവ, ഏസ ലക്ഖണാരമ്മണികവിപസ്സനായമേവ, ഏസ പഠമഫലേയേവ, ഏസ ദുതിയഫലേയേവ, ഏസ തതിയഫലേയേവ, ഏസ അരഹത്തം പാപുണിസ്സതീ’’തി ജാനാതി. കസിണപരികമ്മം കരോന്തേസുപി ‘‘ഇമസ്സ പരികമ്മമത്തമേവ ഭവിസ്സതി, ഏസ നിമിത്തം ഉപ്പാദേസ്സതി, ഏസ അപ്പനം ഏവ പാപുണിസ്സതി, ഏസ ഝാനം പാദകം കത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അരഹത്തം ഗണ്ഹിസ്സതീ’’തി ജാനാതി. തേനാഹ ‘‘ഇമസ്സ ചേതനാ’’തിആദി.

കാമനതോ കാമേതബ്ബതോ കാമപ്പടിസംയുത്തതോ ച ധാതു കാമധാതു. ആദി-സദ്ദേന ബ്യാപാദധാതുരൂപധാതുആദീനം സങ്ഗഹോ. വിലക്ഖണതായാതി വിസദിസസഭാവതായ. ഖന്ധായതനധാതുലോകന്തി അനേകധാതും നാനാധാതും ഖന്ധലോകം ആയതനലോകം ധാതുലോകം യഥാഭൂതം പജാനാതീതി യോജനാ. ‘‘അയം രൂപക്ഖന്ധോ നാമ…പേ… അയം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ നാമ. തേസുപി ഏകവിധേന രൂപക്ഖന്ധോ, ഏകാദസവിധേന രൂപക്ഖന്ധോ. ഏകവിധേന വേദനാക്ഖന്ധോ, ബഹുവിധേന വേദനാക്ഖന്ധോ. ഏകവിധേന സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ…പേ… സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ, ബഹുവിധേന വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ’’തി ഏവം താവ ഖന്ധലോകസ്സ, ‘‘ഇദം ചക്ഖായതനം നാമ…പേ… ഇദം ധമ്മായതനം നാമ. തത്ഥ ദസായതനാ കാമാവചരാ, ദ്വേ ചാതുഭൂമകാ’’തിആദിനാ ആയതനലോകസ്സ, ‘‘അയം ചക്ഖുധാതു നാമ…പേ… അയം മനോവിഞ്ഞാണധാതു നാമ. തത്ഥ സോളസ ധാതുയോ കാമാവചരാ, ദ്വേ ചാതുഭൂമകാ’’തിആദിനാ ധാതുലോകസ്സ അനേകസഭാവം നാനാസഭാവഞ്ച പജാനാതി. ന കേവലം ഉപാദിന്നസങ്ഖാരലോകസ്സേവ, അഥ ഖോ അനുപാദിന്നകസങ്ഖാരലോകസ്സപി ‘‘ഇമായ നാമ ധാതുയാ ഉസ്സന്നത്താ ഇമസ്സ രുക്ഖസ്സ ഖന്ധോ സേതോ, ഇമസ്സ കാളോ, ഇമസ്സ മട്ഠോ, ഇമസ്സ സകണ്ടകോ, ഇമസ്സ ബഹലത്തചോ, ഇമസ്സ തനുത്തചോ, ഇമസ്സ പത്തം വണ്ണസണ്ഠാനാദിവസേന ഏവരൂപം, ഇമസ്സ പുപ്ഫം നീലം പീതം ലോഹിതം ഓദാതം സുഗന്ധം ദുഗ്ഗന്ധം, ഇമസ്സ ഫലം ഖുദ്ദകം മഹന്തം ദീഘം വട്ടം സുസണ്ഠാനം ദുസ്സണ്ഠാനം മട്ഠം ഫരുസം സുഗന്ധം ദുഗ്ഗന്ധം മധുരം തിത്തകം കടുകം അമ്ബിലം കസാവം, ഇമസ്സ കണ്ടകോ തിഖിണോ കുണ്ഠോ ഉജുകോ കുടിലോ തമ്ബോ കാളോ ഓദാതോ ഹോതീ’’തിആദിനാ പജാനാതി. സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധാനം ഏവ ഹി ഏതം ബലം, ന അഞ്ഞേസം.

നാനാധിമുത്തികതന്തി നാനജ്ഝാസയതം. അധിമുത്തി നാമ അജ്ഝാസയധാതു അജ്ഝാസയസഭാവോ. സോ പന ഹീനപണീതതാസാമഞ്ഞേന പാളിയം ദ്വിധാവ വുത്തോപി ഹീനപണീതാദിഭേദേന അനേകവിധോതി ആഹ ‘‘ഹീനാദീഹി അധിമുത്തീഹി നാനാധിമുത്തികഭാവ’’ന്തി. തത്ഥ യേ യേ സത്താ യംയംഅധിമുത്തികാ, തേ തേ തംതദധിമുത്തികേ ഏവ സേവന്തി ഭജന്തി പയിരുപാസന്തി ധാതുസഭാഗതോ. യഥാ ഗൂഥാദീനം ധാതൂനം സഭാവോ ഏസോ, യം ഗൂഥാദീഹി ഏവ സംസന്ദന്തി സമേന്തി, ഏവം ഹീനജ്ഝാസയാ ദുസ്സീലാദീഹേവ സംസന്ദന്തി സമേന്തി, സമ്പന്നസീലാദയോ ച സമ്പന്നസീലാദീഹേവ. തം നേസം നാനാധിമുത്തികതം ഭഗവാ യഥാഭൂതം പജാനാതീതി.

വുദ്ധിം ഹാനിഞ്ചാതി പച്ചയവിസേസേന സാമത്ഥിയതോ അധികതം അനധികതഞ്ച. ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തഞാണനിദ്ദേസേ (വിഭ. ൮൧൪; പടി. മ. ൧൧൩) ‘‘ആസയം ജാനാതി, അനുസയം ജാനാതീ’’തി ആസയാദിജാനനം കസ്മാ നിദ്ദിട്ഠന്തി? ആസയജാനനാദിനാ യേഹി ഇന്ദ്രിയേഹി പരോപരേഹി സത്താ കല്യാണപാപാസയാദികാ ഹോന്തി, തേസം ജാനനസ്സ വിഭാവനതോ. ഏവഞ്ച കത്വാ ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തആസയാനുസയഞാണാനം വിസും അസാധാരണതാ, ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തനാനാധിമുത്തികതാഞാണാനം വിസും ബലവതാ ച സിദ്ധാ ഹോതി. തത്ഥ ആസയന്തി യത്ഥ സത്താ നിവസന്തി, തം തേസം നിവാസട്ഠാനം, ദിട്ഠിഗതം വാ യഥാഭൂതഞാണം വാ ആസയോ, അനുസയോ അപ്പഹീനഭാവേന ഥാമഗതോ കിലേസോ. തം പന ഭഗവാ സത്താനം ആസയം ജാനന്തോ തേസം തേസം ദിട്ഠിഗതാനം വിപസ്സനാമഗ്ഗഞാണാനഞ്ച അപ്പവത്തിക്ഖണേപി ജാനാതി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘കാമം സേവന്തംയേവ ഭഗവാ ജാനാതി – ‘അയം പുഗ്ഗലോ കാമഗരുകോ കാമാസയോ കാമാധിമുത്തോ’തി. കാമം സേവന്തംയേവ ജാനാതി – ‘അയം പുഗ്ഗലോ നേക്ഖമ്മഗരുകോ നേക്ഖമ്മാസയോ നേക്ഖമ്മാധിമുത്തോ’തി. നേക്ഖമ്മം സേവന്തംയേവ ജാനാതി. ബ്യാപാദം, അബ്യാപാദം, ഥിനമിദ്ധം, ആലോകസഞ്ഞം സേവന്തംയേവ ജാനാതി – ‘അയം പുഗ്ഗലോ ഥിനമിദ്ധഗരുകോ ഥിനമിദ്ധാസയോ ഥിനമിദ്ധാധിമുത്തോ’’’തി (പടി. മ. ൧.൧൧൩).

പഠമാദീനം ചതുന്നം ഝാനാനന്തി രൂപാവചരാനം പഠമാദീനം പച്ചനീകജ്ഝാപനട്ഠേന ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാപനട്ഠേന ച ഝാനാനം. ചതുക്കനയേന ഹേതം വുത്തം. അട്ഠന്നം വിമോക്ഖാനന്തി ഏത്ഥ പടിപാടിയാ സത്ത അപ്പിതപ്പിതക്ഖണേ പച്ചനീകധമ്മേഹി വിമുച്ചനതോ ആരമ്മണേ ച അധിമുച്ചനതോ വിമോക്ഖാ നാമ. അട്ഠമോ പന സബ്ബസോ സഞ്ഞാവേദയിതേഹി വിമുത്തത്താ അപഗമവിമോക്ഖോ നാമ. ചതുക്കനയപഞ്ചകനയേസു പഠമജ്ഝാനസമാധി സവിതക്കസവിചാരോ നാമ. പഞ്ചകനയേ ദുതിയജ്ഝാനസമാധി അവിതക്കവിചാരമത്തോ. നയദ്വയേപി ഉപരി തീസു ഝാനേസു സമാധി അവിതക്കഅവിചാരോ. സമാപത്തീസു പടിപാടിയാ അട്ഠന്നം സമാധീതിപി നാമം, സമാപത്തീതിപി ചിത്തേകഗ്ഗതാസബ്ഭാവതോ, നിരോധസമാപത്തിയാ തദഭാവതോ ന സമാധീതി നാമം. ഹാനഭാഗിയധമ്മന്തി അപ്പഗുണേഹി പഠമജ്ഝാനാദീഹി വുട്ഠിതസ്സ സഞ്ഞാമനസികാരാനം കാമാദിഅനുപക്ഖന്ദനം. വിസേസഭാഗിയധമ്മന്തി പഗുണേഹി പഠമജ്ഝാനാദീഹി വുട്ഠിതസ്സ സഞ്ഞാമനസികാരാനം ദുതിയജ്ഝാനാദിപക്ഖന്ദനം. ഇതി സഞ്ഞാമനസികാരാനം കാമാദിദുതിയജ്ഝാനാദിപക്ഖന്ദനാനി ഹാനഭാഗിയവിസേസഭാഗിയാ ധമ്മാതി ദസ്സിതാനി. തേഹി പന ഝാനാനം തംസഭാവതാ ച ധമ്മസദ്ദേന വുത്താ. തസ്മാതി വുത്തമേവത്ഥം ഹേതുഭാവേന പച്ചാമസതി. വോദാനന്തി പഗുണതാസങ്ഖാതം വോദാനം. തഞ്ഹി പഠമജ്ഝാനാദീഹി വുട്ഠഹിത്വാ ദുതിയജ്ഝാനാദിഅധിഗമസ്സ പച്ചയത്താ ‘‘വുട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം. കേചി പന ‘‘നിരോധതോ ഫലസമാപത്തിയാ വുട്ഠാനന്തി പാളി നത്ഥീ’’തി വദന്തി. തേ ‘‘നിരോധാ വുട്ഠഹന്തസ്സ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ഫലസമാപത്തിയാ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഇമായ പാളിയാ (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൧൭) പടിസേധേതബ്ബാ. യോ സമാപത്തിലാഭീ സമാനോ ഏവ ‘‘ന ലാഭീമ്ഹീ’’തി, കമ്മട്ഠാനം സമാനം ഏവ ‘‘ന കമ്മട്ഠാന’’ന്തി സഞ്ഞീ ഹോതി, സോ സമ്പത്തിംയേവ സമാനം ‘‘വിപത്തീ’’തി പച്ചേതീതി വേദിതബ്ബോ.

ന തഥാ ദട്ഠബ്ബന്തി യഥാ പരവാദിനാ വുത്തം, തഥാ ന ദട്ഠബ്ബം. സകസകകിച്ചമേവ ജാനാതീതി ഠാനാട്ഠാനജാനനാദിസകസകമേവ കിച്ചം കാതും ജാനാതി, യഥാസകമേവ വിസയം പടിവിജ്ഝതീതി അത്ഥോ. തമ്പീതി തേഹി ദസബലഞാണേഹി ജാനിതബ്ബമ്പി. കമ്മവിപാകന്തരമേവാതി കമ്മന്തരസ്സ വിപാകന്തരമേവ ജാനാതി. ചേതനാചേതനാസമ്പയുത്തധമ്മേ നിരയാദിനിബ്ബാനഗാമിനിപ്പടിപദാഭൂതേ കമ്മന്തി ഗഹേത്വാ ആഹ ‘‘കമ്മപരിച്ഛേദമേവാ’’തി. ധാതുനാനത്തഞ്ച ധാതുനാനത്തകാരണഞ്ച ധാതുനാനത്തകാരണന്തി ഏകദേസസരൂപേകസേസോ ദട്ഠബ്ബോ. തഞ്ഹി ഞാണം തദുഭയമ്പി ജാനാതി. ‘‘ഇമായ നാമ ധാതുയാ ഉസ്സന്നത്താ’’തിആദിനാ (വിഭ. അട്ഠ. ൮൧൨) തഥാ ചേവ സംവണ്ണിതം. സച്ചപരിച്ഛേദമേവാതി പരിഞ്ഞാഭിസമയാദിവസേന സച്ചാനം പരിച്ഛിന്നമേവ. അപ്പേതും ന സക്കോതി അട്ഠമനവമബലാനി വിയ തംസദിസം, ഇദ്ധിവിധഞാണമിവ വികുബ്ബിതും. ഏതേനസ്സ ബലസദിസതഞ്ച നിവാരേതി. ഝാനാദിഞാണം വിയ വാ അപ്പേതും വികുബ്ബിതുഞ്ച. യദിപി ഹി ഝാനാദിപച്ചവേക്ഖണഞാണം സത്തമബലന്തി തസ്സ സവിതക്കസവിചാരതാ വുത്താ, തഥാപി ഝാനാദീഹി വിനാ പച്ചവേക്ഖണാ നത്ഥീതി ഝാനാദിസഹഗതം ഞാണം തദന്തോഗധം കത്വാ ഏവം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. അഥ വാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം ഝാനാദികിച്ചം വിയ ന സബ്ബം ബലകിച്ചം കാതും സക്കോതീതി ദസ്സേതും ‘‘ഝാനം ഹുത്വാ അപ്പേതും, ഇദ്ധി ഹുത്വാ വികുബ്ബിതുഞ്ച ന സക്കോതീ’’തി വുത്തം, ന പന കസ്സചി ബലസ്സ ഝാനഇദ്ധിഭാവതോതി ദട്ഠബ്ബം.

ഏവം കിച്ചവിസേസവസേനപി ദസബലഞാണസബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണവിസേസം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി വിതക്കത്തികഭൂമന്തരവസേനപി തം ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം. പടിപാടിയാതിആദിതോ പട്ഠായ പടിപാടിയാ.

അനുപദവണ്ണനം ഞത്വാ വേദിതബ്ബാനീതി സമ്ബന്ധോ. കിലേസാവരണം നിയതമിച്ഛാദിട്ഠി. കിലേസാവരണസ്സ അഭാവോ ആസവക്ഖയഞാണാധിഗമസ്സ ഠാനം, തബ്ഭാവോ അട്ഠാനം. അനധിഗമസ്സ പന തദുഭയമ്പി യഥാക്കമം അട്ഠാനം ഠാനഞ്ചാതി തത്ഥ കാരണം ദസ്സേന്തോ ‘‘ലോകിയ…പേ… ദസ്സനതോ ചാ’’തി ആഹ. തത്ഥ ലോകിയസമ്മാദിട്ഠിയാ ഠിതി ആസവക്ഖയാധിഗമസ്സ ഠാനം കിലേസാവരണാഭാവസ്സ കാരണത്താ. സാ ഹി തസ്മിം സതി ന ഹോതി, അസതി ച ഹോതി. ഏതേന തസ്സാ അട്ഠിതിയാ തസ്സ അട്ഠാനതാ വുത്താ ഏവ. നേസം വേനേയ്യസത്താനം. ധാതുവേമത്തദസ്സനതോതി കാമധാതുആദീനം പവത്തിഭേദദസ്സനതോ, യദഗ്ഗേന ധാതുവേമത്തം ജാനാതി, തദഗ്ഗേന ചരിയാദിവിസേസമ്പി ജാനാതി. ധാതുവേമത്തദസ്സനതോതി വാ ധമ്മധാതുവേമത്തദസ്സനതോ. സബ്ബാപി ഹി ചരിയാ ധമ്മധാതുപരിയാപന്നാ ഏവാതി. പയോഗം അനാദിയിത്വാപി സന്തതിമഹാമത്താദീനം വിയ. ദിബ്ബചക്ഖാനുഭാവതോ പത്തബ്ബേനാതി ഏത്ഥ ദിബ്ബചക്ഖുനാ പരസ്സ ഹദയവത്ഥുസന്നിസ്സയലോഹിതവണ്ണദസ്സനമുഖേന തദാ പവത്തമാനചിത്തജാനനത്ഥം പരികമ്മകരണം നാമ സാവകാനം, തഞ്ച ഖോ ആദികമ്മികാനം, യതോ ദിബ്ബചക്ഖുആനുഭാവതോ ചേതോപരിയഞാണസ്സ പത്തബ്ബതാ സിയാ. ബുദ്ധാനം പന യദിപി ആസവക്ഖയഞാണാധിഗമതോ പഗേവ ദിബ്ബചക്ഖുഞാണാധിഗമോ, തഥാപി തഥാപരികമ്മകരണം നത്ഥി വിജ്ജാത്തയസിദ്ധിയാ സിജ്ഝനതോ. സേസാഭിഞ്ഞാത്തയേ ചേതോപരിയഞാണം ദിബ്ബചക്ഖുഞാണാധിഗമേന പത്തന്തി ച വത്തബ്ബതം ലഭതീതി തഥാ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

സീഹനാദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨-൪. അധിവുത്തിപദസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൨-൨൪. ദുതിയേ അധിവചനപദാനന്തി പഞ്ഞത്തിപദാനം. ദാസാദീസു സിരിവഡ്ഢകാദിസദ്ദാ വിയ വചനമത്തമേവ അധികാരം കത്വാ പവത്തിയാ അധിവചനം പഞ്ഞത്തി. അഥ വാ അധിസദ്ദോ ഉപരിഭാഗേ. വുച്ചതീതി വചനം, ഉപരി വചനം അധിവചനം, ഉപാദാഭൂതരൂപാദീനം ഉപരി പഞ്ഞപിയമാനാ ഉപാദാപഞ്ഞത്തീതി അത്ഥോ, തസ്മാ പഞ്ഞത്തിദീപകപദാനീതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. തസ്സ പദാനി പദട്ഠാനാനി അധിവചനപദാനി. തേനാഹ ‘‘തേസം യേ’’തിആദി. തേസന്തി അധിവചനാനം. യേതി ഖന്ധാദയോ. അധിവുത്തിതായ അധിവുത്തിയോതി ദിട്ഠിയോ വുച്ചന്തി. അധികഞ്ഹി സഭാവധമ്മേസു സസ്സതാദിം, പകതിആദിം, ദ്രബ്യാദിം, ജീവാദിം, കായാദിഞ്ച, അഭൂതം അത്ഥം അജ്ഝാരോപേത്വാ ദിട്ഠിയോ പവത്തന്തീതി. തേനാഹ ‘‘അഥ വാ’’തിആദി. തതിയചതുത്ഥാനി സുവിഞ്ഞേയ്യാനി.

അധിവുത്തിപദസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. കസിണസുത്തവണ്ണനാ

൨൫. പഞ്ചമേ സകലട്ഠേനാതി നിസ്സേസട്ഠേന. അനവസേസഫരണവസേന ചേത്ഥ സകലട്ഠോ വേദിതബ്ബോ, അസുഭനിമിത്താദീസു വിയ ഏകദേസേ അട്ഠത്വാ അനവസേസതോ ഗഹേതബ്ബട്ഠേനാതി അത്ഥോ. തദാരമ്മണാനം ധമ്മാനന്തി തം കസിണം ആരബ്ഭ പവത്തനകധമ്മാനം. ഖേത്തട്ഠേനാതി ഉപ്പത്തിട്ഠാനട്ഠേന. അധിട്ഠാനട്ഠേനാതി പവത്തിട്ഠാനഭാവേന. യഥാ ഖേത്തം സസ്സാനം ഉപ്പത്തിട്ഠാനം വഡ്ഢനട്ഠാനഞ്ച, ഏവമേവ തം ത ഝാനം സമ്പയുത്തധമ്മാനന്തി. യോഗിനോ വാ സുഖവിസേസാനം കാരണഭാവേന. പരിച്ഛിന്ദിത്വാതി ഇദം ‘‘ഉദ്ധം അധോ തിരിയ’’ന്തി ഏത്ഥാപി യോജേതബ്ബം. പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ഏവ ഹി സബ്ബത്ഥ കസിണം വഡ്ഢേതബ്ബം. തേന തേന വാ കാരണേനാതി തേന തേന ഉപരിആദീസു കസിണവഡ്ഢനകാരണേന. യഥാ കിന്തി ആഹ ‘‘ആലോകമിവ രൂപദസ്സനകാമോ’’തി. യഥാ ദിബ്ബചക്ഖുനാ ഉദ്ധം ചേ രൂപം ദട്ഠുകാമോ, ഉദ്ധം ആലോകം പസാരേതി. അധോ ചേ, അധോ. സമന്തതോ ചേ രൂപം ദട്ഠുകാമോ, സമന്തതോ ആലോകം പസാരേതി, ഏവം സബ്ബകസിണന്തി അത്ഥോ. ഏകസ്സാതി പഥവീകസിണാദീസു ഏകേകസ്സ. അഞ്ഞഭാവാനുപഗമനത്ഥന്തി അഞ്ഞകസിണഭാവാനുപഗമനദീപനത്ഥം, അഞ്ഞസ്സ വാ കസിണഭാവാനുപഗമനദീപനത്ഥം. ന ഹി അഞ്ഞേന പസാരിതകസിണം തതോ അഞ്ഞേന പസാരിതകസിണഭാവം ഉപഗച്ഛതി, ഏവമ്പി നേസം അഞ്ഞകസിണസമ്ഭേദാഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ന അഞ്ഞം പഥവീആദി. ന ഹി ഉദകേന ഠിതട്ഠാനേ സസമ്ഭാരപഥവീ അത്ഥി. അഞ്ഞകസിണസമ്ഭേദോതി ആപോകസിണാദിനാ സങ്കരോ. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു സേസകസിണേസു.

ഏകദേസേ അട്ഠത്വാ അനവസേസഫരണം പമാണസ്സ അഗ്ഗഹണതോ അപ്പമാണം. തേനേവ ഹി നേസം കസിണസമഞ്ഞാ. തഥാ ചാഹ ‘‘തഞ്ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ ചേതസാ ഫരന്തോതി ഭാവനാചിത്തേന ആരമ്മണം കരോന്തോ. ഭാവനാചിത്തഞ്ഹി കസിണം പരിത്തം വാ വിപുലം വാ സകലമേവ മനസി കരോതി, ന ഏകദേസം. കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസേ പവത്തവിഞ്ഞാണം ഫരണഅപ്പമാണവസേന വിഞ്ഞാണകസിണന്തി വുത്തം. തഥാ ഹി തം വിഞ്ഞാണന്തി വുച്ചതി. കസിണവസേനാതി ഉഗ്ഘാടിതകസിണവസേന കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസേ ഉദ്ധംഅധോതിരിയതാ വേദിതബ്ബാ. യത്തകഞ്ഹി ഠാനം കസിണം പസാരിതം, തത്തകം ആകാസഭാവനാവസേന ആകാസം ഹോതീതി. ഏവം യത്തകം ഠാനം ആകാസം ഹുത്വാ ഉപട്ഠിതം, തത്തകം സകലമേവ ഫരിത്വാ വിഞ്ഞാണസ്സ പവത്തനതോ ആഗമനവസേന വിഞ്ഞാണകസിണേപി ഉദ്ധംഅധോതിരിയതാ വുത്താതി ആഹ ‘‘കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസവസേന തത്ഥ പവത്തവിഞ്ഞാണേ ഉദ്ധംഅധോതിരിയതാ വേദിതബ്ബാ’’തി.

കസിണസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. കാളീസുത്തവണ്ണനാ

൨൬. ഛട്ഠേ അത്ഥസ്സ പത്തിന്തി ഏകന്തതോ ഹിതാനുപ്പത്തിം. ഹദയസ്സ സന്തിന്തി പരമചിത്തൂപസമം. കിലേസസേനന്തി കാമഗുണസങ്ഖാതം പഠമം കിലേസസേനം. സാ ഹി കിലേസസേനാ അച്ഛരാസങ്ഘാതസഭാവാപി പടിപത്ഥയമാനാ പിയായിതബ്ബഇച്ഛിതബ്ബരൂപസഭാവതോ പിയരൂപസാതരൂപാ നാമ അത്തനോ കിച്ചവസേന. അഹം ഏകോവ ഝായന്തോതി അഹം ഗണസങ്ഗണികായ കിലേസസങ്ഗണികായ ച അഭാവതോ ഏകോ അസഹായോ ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനേന ഝായന്തോ. അനുബുജ്ഝിന്തി അനുക്കമേന മഗ്ഗപടിപാടിയാ ബുജ്ഝിം പടിവിജ്ഝിം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – പിയരൂപം സാതരൂപം സേനം ജിനിത്വാ അഹം ഏകോവ ഝായന്തോ ‘‘അത്ഥസ്സ പത്തിം ഹദയസ്സ സന്തി’’ന്തി സങ്ഖം ഗതം അരഹത്തസുഖം പടിവിജ്ഝിം, തസ്മാ ജനേന മിത്തസന്ഥവം ന കരോമി, തേനേവ ച മേ കാരണേന കേനചി സദ്ധിം സക്ഖീ ന സമ്പജ്ജതീതി. അത്ഥാഭിനിബ്ബത്തേസുന്തി ഇതിസദ്ദലോപേനായം നിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘അത്ഥോതി ഗഹേത്വാ’’തി.

കാളീസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. പഠമമഹാപഞ്ഹസുത്തവണ്ണനാ

൨൭. സത്തമേ വുച്ചേഥാതി വുച്ചേയ്യ. ദുതിയപദേപീതി ‘‘അനുസാസനിയാ വാ അനുസാസനി’’ന്തി ഏവം ദുതിയവാക്യേപി. തേ കിര ഭിക്ഖൂ. ന ചേവ സമ്പായിസ്സന്തീതി ന ചേവ സമ്മദേവ പകാരേഹി ഗഹേസ്സന്തി ഞാപേസ്സന്തി. തേനാഹ ‘‘സമ്പാദേത്വാ കഥേതും ന സക്ഖിസ്സന്തീ’’തി. യസ്മാ അവിസയേ പഞ്ഹം പുച്ഛിതാ ഹോന്തി, തസ്മാ വിഘാതം ആപജ്ജിസ്സന്തീതി യോജനാ. അഞ്ഞഥാ ആരാധനം നാമ നത്ഥീതി ഇമിനാ സപച്ചയനാമരൂപാനം യാഥാവതോ അവബോധോ ഏവ ഇതോ ബാഹിരകാനം നത്ഥി, കുതോ പവേദനാതി ദസ്സേതി. ആരാധനന്തി യാഥാവപവേദനേന ചിത്തസ്സ പരിതോസനം.

ഏകോ പഞ്ഹോതി ഏകോ പഞ്ഹമഗ്ഗോ, ഏകം പഞ്ഹഗവേസനന്തി അത്ഥോ. ഏകോ ഉദ്ദേസോതി ഏകം ഉദ്ദിസനം അത്ഥസ്സ സംഖിത്തവചനം. വേയ്യാകരണന്തി നിദ്ദിസനം അത്ഥസ്സ വിവരിത്വാ കഥനം. ഹേതുനാതി ‘‘അന്തവന്തതോ അനച്ചന്തികതോ താവകാലികതോ നിച്ചപ്പടിക്ഖേപതോ’’തി ഏവമാദിനാ നയേന യഥാ ഇമേ സങ്ഖാരാ ഏതരഹി, ഏവം അതീതേ അനാഗതേ ച അനിച്ചാ സങ്ഖതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നാ ഖയധമ്മാ വയധമ്മാ വിരാഗധമ്മാതി അതീതാനാഗതേസു നയേന.

സബ്ബേ സത്താതി അനവസേസാ സത്താ. തേ പന ഭവഭേദതോ സങ്ഖേപേനേവ ഭിന്ദിത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘കാമഭവാദീസൂ’’തിആദിമാഹ. ബ്യധികരണാനമ്പി ബാഹിരത്ഥസമാസോ ഹോതി യഥാ ‘‘ഉരസിലോമോ’’തി ആഹ ‘‘ആഹാരതോ ഠിതി ഏതേസന്തി ആഹാരട്ഠിതികാ’’തി. തിട്ഠതി ഏതേനാതി വാ ഠിതി, ആഹാരോ ഠിതി ഏതേസന്തി ആഹാരട്ഠിതികാതി ഏവം വാ ഏത്ഥ സമാസവിഗ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ആഹാരട്ഠിതികാതി പച്ചയട്ഠിതികാ, പച്ചയായത്തവുത്തികാതി അത്ഥോ. പച്ചയത്ഥോ ഹേത്ഥ ആഹാരസദ്ദോ ‘‘അയമാഹാരോ അനുപ്പന്നസ്സ വാ കാമച്ഛന്ദസ്സ ഉപ്പാദായാ’’തിആദീസു (സം. നി. ൪.൨൩൨) വിയ. ഏവഞ്ഹി ‘‘സബ്ബേ സത്താ’’തി ഇമിനാ അസഞ്ഞസത്താ പരിഗ്ഗഹിതാ ഹോന്തി. സാ പനായം ആഹാരട്ഠിതികതാ നിപ്പരിയായതോ സങ്ഖാരധമ്മോ. തേനാഹു അട്ഠകഥാചരിയാ ‘‘ആഹാരട്ഠിതികാതി ആഗതട്ഠാനേ സങ്ഖാരലോകോ വേദിതബ്ബോ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧ വേരഞ്ജകണ്ഡവണ്ണനാ; വിസുദ്ധി. ൧.൧൩൬). യദി ഏവം ‘‘സബ്ബേ സത്താ’’തി ഇദം കഥന്തി? പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനദേസനാതി നായം ദോസോ. തേനേവാഹ – ‘‘ഏകധമ്മേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സമ്മാ നിബ്ബിന്ദമാനോ സമ്മാ വിരജ്ജമാനോ സമ്മാ വിമുച്ചമാനോ സമ്മാ പരിയന്തദസ്സാവീ സമ്മദത്ഥം അഭിസമേച്ച ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതി. കതമസ്മിം ഏകധമ്മേ? സബ്ബേ സത്താ ആഹാരട്ഠിതികാ’’തി. യ്വായം പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ കഥായ സബ്ബേസം സങ്ഖാരാനം പച്ചയായത്തവുത്തിതായ ആഹാരപരിയായേന സാമഞ്ഞതോ പച്ചയധമ്മോ വുത്തോ, അയം ആഹാരോ നാമ ഏകോ ധമ്മോ.

ചോദകോ വുത്തമ്പി അത്ഥം യാഥാവതോ അപ്പടിവിജ്ഝമാനോ നേയ്യത്ഥം സുത്തപദം നീതത്ഥതോ ദഹന്തോ ‘‘സബ്ബേ സത്താ’’തി വചനമത്തേ ഠത്വാ ‘‘നനു ചാ’’തിആദിനാ ചോദേതി. ആചരിയോ അവിപരീതം തത്ഥ യഥാധിപ്പേതമത്ഥം പവേദേന്തോ ‘‘ന വിരുജ്ഝതീ’’തി വത്വാ ‘‘തേസഞ്ഹി ഝാനം ആഹാരോ ഹോതീ’’തി ആഹ. ഝാനന്തി ഏകവോകാരഭവാവഹം സഞ്ഞായ വിരജ്ജനവസേന പവത്തരൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനം. പാളിയം പന ‘‘അനാഹാരാ’’തി വചനം അസഞ്ഞഭവേ ചതുന്നം ആഹാരാനം അഭാവം സന്ധായ വുത്തം, ന പച്ചയാഹാരസ്സ അഭാവതോ. ഏവം സന്തേപീതി ഇദം സാസനേ യേസു ധമ്മേസു വിസേസതോ ആഹാരസദ്ദോ നിരുള്ഹോ, ‘‘ആഹാരട്ഠിതികാ’’തി ഏത്ഥ യദി തേയേവ ഗയ്ഹന്തി, അബ്യാപിതദോസമാപന്നോ. അഥ സബ്ബോപി പച്ചയധമ്മോ ആഹാരോതി അധിപ്പേതോ, ഇമായ ആഹാരപാളിയാ വിരോധോ ആപന്നോതി ദസ്സേതും ആരദ്ധം. ‘‘ന വിരുജ്ഝതീ’’തി യേനാധിപ്പായേന വുത്തം, തം വിവരന്തോ ‘‘ഏതസ്മിഞ്ഹി സുത്തേ’’തിആദിമാഹ. കബളീകാരാഹാരാദീനം ഓജട്ഠമകരൂപാഹരണാദി നിപ്പരിയായേന ആഹാരഭാവോ. യഥാ ഹി കബളീകാരാഹാരോ ഓജട്ഠമകരൂപാഹരണേന രൂപകായം ഉപത്ഥമ്ഭേന്തി, ഏവം ഫസ്സാദയോ വേദനാദിആഹരണേന നാമകായം ഉപത്ഥമ്ഭേതി, തസ്മാ സതിപി ജനകഭാവേ ഉപത്ഥമ്ഭകഭാവോ ഓജാദീസു സാതിസയോ ലബ്ഭമാനോ മുഖ്യോ ആഹാരട്ഠോതി തേ ഏവ നിപ്പരിയായേന ആഹാരലക്ഖണാ ധമ്മാ വുത്താ.

ഇധാതി ഇമസ്മിം സുത്തേ പരിയായേന പച്ചയോ ആഹാരോതി വുത്തോ, സബ്ബോ പച്ചയധമ്മോ അത്തനോ ഫലം ആഹരതീതി ഇമം പരിയായം ലഭതീതി. തേനാഹ ‘‘സബ്ബധമ്മാനഞ്ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ സബ്ബധമ്മാനന്തി സബ്ബേസം സങ്ഖതധമ്മാനം. ഇദാനി യഥാവുത്തമത്ഥം സുത്തേന സമത്ഥേതും ‘‘തേനേവാഹാ’’തിആദി വുത്തം. അയന്തി പച്ചയാഹാരോ. നിപ്പരിയായാഹാരോപി ഗഹിതോവ ഹോതീതി യാവതാ സോപി പച്ചയഭാവേനേവ ജനകോ ഉപത്ഥമ്ഭകോ ച ഹുത്വാ തം തം ഫലം ആഹരതീതി വത്തബ്ബതം ലഭതീതി.

തത്ഥാതി പരിയായാഹാരോ, നിപ്പരിയായാഹാരോതി ദ്വീസു ആഹാരേസു അസഞ്ഞഭവേ യദിപി നിപ്പരിയായാഹാരോ ന ലബ്ഭതി, പരിയായാഹാരോ പന ലബ്ഭതേവ. ഇദാനി തമേവത്ഥം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ‘‘അനുപ്പന്നേ ഹി ബുദ്ധേ’’തിആദി വുത്തം. ഉപ്പന്നേ ബുദ്ധേ തിത്ഥകരമതനിസ്സിതാനം ഝാനഭാവനായ അസിജ്ഝനതോ ‘‘അനുപ്പന്നേ ബുദ്ധേ’’തി വുത്തം. സാസനികാ താദിസം ഝാനം ന നിബ്ബത്തേന്തീതി ‘‘തിത്ഥായതനേ പബ്ബജിതാ’’തി വുത്തം. തിത്ഥിയാ ഹി ഉപപത്തിവിസേസേ വിമുത്തിസഞ്ഞിനോ സഞ്ഞാവിരാഗാവിരാഗേസു ആദീനവാനിസംസദസ്സിനോവ ഹുത്വാ അസഞ്ഞസമാപത്തിം നിബ്ബത്തേത്വാ അക്ഖണഭൂമിയം ഉപ്പജ്ജന്തി, ന സാസനികാ. വായോകസിണേ പരിക്കമ്മം കത്വാതി വായോകസിണേ പഠമാദീനി തീണി ഝാനാനി നിബ്ബത്തേത്വാ തതിയജ്ഝാനേ ചിണ്ണവസീ ഹുത്വാ തതോ വുട്ഠായ ചതുത്ഥജ്ഝാനാധിഗമായ പരികമ്മം കത്വാ. തേനേവാഹ ‘‘ചതുത്ഥജ്ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ’’തി.

കസ്മാ (ദീ. നി. ടീ. ൧.൬൮-൭൩; ദീ. നി. അഭി. ടീ. ൧.൬൮-൭൩) പനേത്ഥ വായോകസിണേയേവ പരികമ്മം വുത്തന്തി? വുച്ചതേ, യഥേവ ഹി രൂപപടിഭാഗഭൂതേസു കസിണവിസേസേസു രൂപവിഭാവനേന രൂപവിരാഗഭാവനാസങ്ഖാതോ അരൂപസമാപത്തിവിസേസോ സച്ഛികരീയതി, ഏവം അപരിബ്യത്തവിഗ്ഗഹതായ അരൂപപടിഭാഗഭൂതേ കസിണവിസേസേ അരൂപവിഭാവനേന അരൂപവിരാഗഭാവനാ സങ്ഖാതോ രൂപസമാപത്തിവിസേസോ അധിഗമീയതീതി. ഏത്ഥ ച ‘‘സഞ്ഞാ രോഗോ, സഞ്ഞാ ഗണ്ഡോ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൩.൨൪), ‘‘ധി ചിത്തം, ധി വതേതം ചിത്ത’’ന്തിആദിനാ ച നയേന അരൂപപ്പവത്തിയാ ആദീനവദസ്സനേന തദഭാവേ ച സന്തപണീതഭാവസന്നിട്ഠാനേന രൂപസമാപത്തിയാ അഭിസങ്ഖരണം അരൂപവിരാഗഭാവനാ. രൂപവിരാഗഭാവനാ പന സദ്ധിം ഉപചാരേന അരൂപസമാപത്തിയോ, തത്ഥാപി വിസേസേന പഠമാരുപ്പജ്ഝാനം. യദി ഏവം ‘‘പരിച്ഛിന്നാകാസകസിണേപീ’’തി വത്തബ്ബം, തസ്സാപി അരൂപപടിഭാഗതാ ലബ്ഭതീതി? ഇച്ഛിതമേവേതം, കേസഞ്ചി അവചനം പനേത്ഥ പുബ്ബാചരിയേഹി അഗ്ഗഹിതഭാവേന. യഥാ ഹി രൂപവിരാഗഭാവനാ വിരജ്ജനീയധമ്മാഭാവമത്തേന പരിനിപ്ഫന്നാ, വിരജ്ജനീയധമ്മപരിഭാസഭൂതേ ച വിസയവിസേസേ പാതുഭവതി, ഏവം അരൂപവിരാഗഭാവനാപീതി വുച്ചമാനേ ന കോചി വിരോധോ. തിത്ഥിയേഹേവ പന തസ്സാ സമാപത്തിയാ പടിപജ്ജിതബ്ബതായ തേസഞ്ച വിസയപഥേ സൂപനിബന്ധനസ്സേവ തസ്സ ഝാനസ്സ പടിപത്തിതോ ദിട്ഠിവന്തേഹി പുബ്ബാചരിയേഹി ചതുത്ഥേയേവ ഭൂതകസിണേ അരൂപവിരാഗഭാവനാപരികമ്മം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. കിഞ്ച വണ്ണകസിണേസു വിയ പുരിമഭൂതകസിണത്തയേപി വണ്ണപ്പടിച്ഛായാവ പണ്ണത്തി ആരമ്മണം ഝാനസ്സ ലോകവോഹാരാനുരോധേനേവ പവത്തിതോ. ഏവഞ്ച കത്വാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൫൭) പഥവീകസിണസ്സ ആദാസചന്ദമണ്ഡലൂപമവചനഞ്ച സമത്ഥിതം ഹോതി, ചതുത്ഥം പന ഭൂതകസിണം ഭൂതപ്പടിച്ഛായമേവ ഝാനസ്സ ഗോചരഭാവം ഗച്ഛതീതി തസ്സേവം അരൂപപടിഭാഗതാ യുത്താതി വായോകസിണേയേവ പരികമ്മം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

ധീതി ജിഗുച്ഛനത്ഥേ നിപാതോ, തസ്മാ ധി ചിത്തന്തി ചിത്തം ജിഗുച്ഛാമി. ധി വതേതം ചിത്തന്തി ഏതം മമ ചിത്തം ജിഗുച്ഛിതം വത ഹോതു. വതാതി സമ്ഭാവനേ. തേന ജിഗുച്ഛനം സമ്ഭാവേന്തോ വദതി. നാമാതി ച സമ്ഭാവനേ ഏവ. തേന ചിത്തസ്സ അഭാവം സമ്ഭാവേതി. ചിത്തസ്സ ഭാവാഭാവേസു ആദീനവാനിസംസേ ദസ്സേതും ‘‘ചിത്തഞ്ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ഖന്തിം രുചിം ഉപ്പാദേത്വാതി ചിത്തസ്സ അഭാവോ ഏവ സാധു സുട്ഠൂതി ഇമം ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിം തത്ഥ ച അഭിരുചിം ഉപ്പാദേത്വാ. തഥാ ഭാവിതസ്സ ഝാനസ്സ ഠിതിഭാഗിയഭാവപ്പത്തിയാ അപരിഹീനജ്ഝാനാ. തിത്ഥായതനേ പബ്ബജിതസ്സേവ തഥാ ഝാനഭാവനാ ഹോതീതി ആഹ ‘‘മനുസ്സലോകേ’’തി. പണിഹിതോ അഹോസീതി മരണസ്സ ആസന്നകാലേ ഠപിതോ അഹോസി. യദി ഠാനാദിനാ ആകാരേന നിബ്ബത്തേയ്യ കമ്മബലേന, യാവ ഭേദാ തേനേവാകാരേന തിട്ഠേയ്യാതി ആഹ ‘‘തേന ഇരിയാപഥേനാ’’തിആദി. ഏവരൂപാനമ്പീതി ഏവം അചേതനാനമ്പി. പി-സദ്ദേന പഗേവ സചേതനാനന്തി ദസ്സേതി. കഥം പന അചേതനാനം നേസം പച്ചയാഹാരസ്സ ഉപകപ്പനന്തി ചോദനം സന്ധായ തത്ഥ നിദസ്സനം ദസ്സേന്തോ ‘‘യഥാ’’തിആദിമാഹ. തേന ന കേവലമാഗമോയേവ, അയമേത്ഥ യുത്തീതി ദസ്സേതി. താവ തിട്ഠന്തീതി ഉക്കംസതോ പഞ്ച മഹാകപ്പസതാനി തിട്ഠന്തി.

യേ ഉട്ഠാനവീരിയേന ദിവസം വീതിനാമേത്വാ തസ്സ നിസ്സന്ദഫലമത്തം കിഞ്ചിദേവ ലഭിത്വാ ജീവികം കപ്പേന്തി, തേ ഉട്ഠാനഫലൂപജീവിനോ. യേ പന അത്തനോ പുഞ്ഞഫലമേവ ഉപജീവന്തി, തേ പുഞ്ഞഫലൂപജീവിനോ. നേരയികാനം പന നേവ ഉട്ഠാനവീരിയവസേന ജീവികകപ്പനം, പുഞ്ഞഫലസ്സ പന ലേസോപി നത്ഥീതി വുത്തം ‘‘യേ പന നേരയികാ…പേ… ജീവീതി വുത്താ’’തി. പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണസ്സ ആഹരണേന മനോസഞ്ചേതനാ ആഹാരോതി വുത്താ, ന യസ്സ കസ്സചി ഫലസ്സാതി അധിപ്പായേന ‘‘കിം പഞ്ച ആഹാരാ അത്ഥീ’’തി ചോദേതി. ആചരിയോ നിപ്പരിയായാഹാരേ അധിപ്പേതേ ‘‘സിയാ തവ ചോദനാ അവസരാ, സാ പന ഏത്ഥ അനവസരാ’’തി ച ദസ്സേന്തോ ‘‘പഞ്ച, ന പഞ്ചാതി ഇദം ന വത്തബ്ബ’’ന്തി വത്വാ പരിയായാഹാരസ്സേവ പനേത്ഥ അധിപ്പേതഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘നനു പച്ചയോ ആഹാരോ’തി വുത്തമേത’’ന്തി ആഹ. തസ്മാതി യസ്സ കസ്സചി പച്ചയസ്സ ആഹാരോതി ഇച്ഛിതത്താ. ഇദാനി വുത്തമേവത്ഥം പാളിയാ സമത്ഥേന്തോ ‘‘യം സന്ധായാ’’തിആദിമാഹ.

മുഖ്യാഹാരവസേനപി നേരയികാനം ആഹാരട്ഠിതികതം ദസ്സേതും ‘‘കബളീകാരാഹാരം…പേ… സാധേതീ’’തി വുത്തം. യദി ഏവം നേരയികാ സുഖപ്പടിസംവേദിനോപി ഹോന്തീതി? നോതി ദസ്സേതും ‘‘ഖേളോ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തയോതി തയോ അരൂപാഹാരാ കബളീകാരാഹാരസ്സ അഭാവതോ. അവസേസാനന്തി അസഞ്ഞസത്തേഹി അവസേസാനം കാമഭവാദീസു നിബ്ബത്തസത്താനം. പച്ചയാഹാരോ ഹി സബ്ബേസം സാധാരണോതി.

പഠമമഹാപഞ്ഹസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮-൯. ദുതിയമഹാപഞ്ഹസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൮-൨൯. അട്ഠമേ ഏവംനാമകേതി കജങ്ഗലാതി ഏവം ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന ലദ്ധനാമകേ മജ്ഝിമപ്പദേസസ്സ മരിയാദഭൂതേ നഗരേ. ‘‘നിഗമേ’’തിപി വദന്തി, ‘‘നിചുലവനേ’’തിപി വദന്തി. നിചുലം നാമ ഏകാ രുക്ഖജാതി, ‘‘നീപരുക്ഖോ’’തിപി വദന്തി. തേന സഞ്ഛന്നോ മഹാവനസണ്ഡോ, തത്ഥ വിഹരതീതി അത്ഥോ. ഹേതുനാ നയേനാതി ച ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. നനു ച ‘‘ഏസോ ചേവ തസ്സ അത്ഥോ’’തി കസ്മാ വുത്തം. ഭഗവതാ ഹി ചത്താരോതിആദിപഞ്ഹബ്യാകരണാ ചത്താരോ ആഹാരാ, പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ, ഛ അജ്ഝത്തികാനി ആയതനാനി, സത്ത വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ, അട്ഠ ലോകധമ്മാ ദസ്സിതാ. ഭിക്ഖുനിയാ പന ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി, ഛ നിസ്സാരണീയാ ധാതുയോ, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോതി ദസ്സിതധമ്മാ അഞ്ഞോയേവത്ഥോ ഭിക്ഖുനിയാ ദസ്സിതോതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘കിഞ്ചാപീ’’തിആദി. നവമേ നത്ഥി വത്തബ്ബം.

ദുതിയമഹാപഞ്ഹസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ദുതിയകോസലസുത്തവണ്ണനാ

൩൦. ദസമേ ഉഗ്ഗന്ത്വാ യുജ്ഝതി ഏതായാതി ഉയ്യോധികാ, സത്ഥപ്പഹാരേഹി യുജ്ഝിതസ്സേതം അധിവചനം. ഉഗ്ഗന്ത്വാ യുജ്ഝനം വാ ഉയ്യോധികോ, സത്ഥപ്പഹാരോ. തേനാഹ ‘‘യുദ്ധതോ നിവത്തോ’’തി. ഉപസ്സുതിവസേന യുജ്ഝിതബ്ബാകാരം ഞത്വാതി ജേതവനേ കിര ദത്തത്ഥേരോ ധനുഗ്ഗഹതിസ്സത്ഥേരോതി ദ്വേ മഹല്ലകത്ഥേരാ വിഹാരപച്ചന്തേ പണ്ണസാലായ വസന്തി. തേസു ധനുഗ്ഗഹതിസ്സത്ഥേരോ പച്ഛിമയാമേ പബുജ്ഝിത്വാ ഉട്ഠായ നിസിന്നോ ദത്തത്ഥേരം ആമന്തേത്വാ ‘‘അയം തേ മഹോദരോ കോസലോ ഭുത്തഭത്തമേവ പൂതിം കരോതി, യുദ്ധവിചാരണം പന കിഞ്ചി ന ജാനാതി, പരാജിതോത്വേവ വദാപേതീ’’തി വത്വാ തേന ‘‘കിം പന കാതും വട്ടതീ’’തി വുത്തേ – ‘‘ഭന്തേ, യുദ്ധോ നാമ പദുമബ്യൂഹോ ചക്കബ്യൂഹോ സകടബ്യൂഹോതി തയോ ബ്യൂഹാ ഹോന്തി, അജാതസത്തും ഗണ്ഹിതുകാമേന അസുകസ്മിം നാമ പബ്ബതകുച്ഛിസ്മിം ദ്വീസു പബ്ബതഭിത്തീസു മനുസ്സേ ഠപേത്വാ പുരതോ ദുബ്ബലം ദസ്സേത്വാ പബ്ബതന്തരം പവിട്ഠഭാവം ജാനിത്വാ പവിട്ഠമഗ്ഗം രുന്ധിത്വാ പുരതോ ച പച്ഛതോ ച ഉഭോസു പബ്ബതഭിത്തീസു വഗ്ഗിത്വാ നദിത്വാ ജാലപക്ഖിത്തമച്ഛം വിയ കത്വാ സക്കാ ഗഹേതു’’ന്തി. തസ്മിം ഖണേ ‘‘ഭിക്ഖൂനം കഥാസല്ലാപം സുണാഥാ’’തി രഞ്ഞോ പേസിതചരപുരിസാ തം സുത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസും. തം സുത്വാ രാജാ സങ്ഗാമഭേരിം പഹരാപേത്വാ ഗന്ത്വാ സകടബ്യൂഹം കത്വാ അജാതസത്തും ജീവഗ്ഗാഹം ഗണ്ഹി. തേന വുത്തം ‘‘ഉപസ്സുതിവസേ…പേ... അജാതസത്തും ഗണ്ഹീ’’തി.

ദോണപാകന്തി ദോണതണ്ഡുലാനം പക്കഭത്തം. ദോണന്തി ചതുനാളികാനമേതമധിവചനം. മനുജസ്സാതി സത്തസ്സ. തനുകസ്സാതി തനുകാ അപ്പികാ അസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ, ഭുത്തപച്ചയാ വിസഭാഗവേദനാ ന ഹോന്തി. സണികന്തി മന്ദം മുദുകം, അപരിസ്സയമേവാതി അത്ഥോ. ജീരതീതി പരിഭുത്താഹാരോ പച്ചതി. ആയു പാലയന്തി നിരോഗോ അവേദനോ ജീവിതം രക്ഖന്തോ. അഥ വാ സണികം ജീരതീതി സോ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ പുഗ്ഗലോ പരിമിതാഹാരതായ സണികം ചിരേന ജീരതി ജരം പാപുണാതി ജീവിതം പാലയന്തോ.

ഇമം ഓവാദം അദാസീതി ഏകസ്മിം കിര (ധ. പ. അട്ഠ. ൨.൨൦൩ പസേനദികോസലവത്ഥു) സമയേ രാജാ തണ്ഡുലദോണസ്സ ഓദനം തദുപിയേന സൂപബ്യഞ്ജനേന ഭുഞ്ജതി. സോ ഏകദിവസം ഭുത്തപാതരാസോ ഭത്തസമ്മദം അവിനോദേത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ കിലന്തരൂപോ ഇതോ ചിതോ ച സമ്പരിവത്തതി, നിദ്ദായ അഭിഭുയ്യമാനോപി ലഹുകം നിപജ്ജിതും അസക്കോന്തോ ഏകമന്തം നിസീദി. അഥ നം സത്ഥാ ആഹ ‘‘കിം, മഹാരാജ, അവിസ്സമിത്വാവ ആഗതോസീ’’തി. ആമ, ഭന്തേ, ഭുത്തകാലതോ പട്ഠായ മേ മഹാദുക്ഖം ഹോതീതി. അഥ നം സത്ഥാ, ‘‘മഹാരാജ, അതിബഹുഭോജീനം ഏതം ദുക്ഖം ഹോതീ’’തി വത്വാ –

‘‘മിദ്ധീ യദാ ഹോതി മഹഗ്ഘസോ ച,

നിദ്ദായിതാ സമ്പരിവത്തസായീ;

മഹാവരാഹോവ നിവാപപുട്ഠോ,

പുനപ്പുനം ഗബ്ഭമുപേതി മന്ദോ’’തി. (ധ. പ. ൩൨൫; നേത്തി. ൨൬, ൯൦) –

ഇമായ ഗാഥായ ഓവദിത്വാ, ‘‘മഹാരാജ, ഭോജനം നാമ മത്തായ ഭുഞ്ജിതും വട്ടതി, മത്തഭോജിനോ ഹി സുഖം ഹോതീ’’തി ഉത്തരിപി പുന ഓവദന്തോ ‘‘മനുജസ്സ സദാ സതീമതോ’’തി (സം. നി. ൧.൧൨൪) ഇമം ഗാഥമാഹ.

രാജാ പന ഗാഥം ഉഗ്ഗണ്ഹിതും നാസക്ഖി, സമീപേ ഠിതം പന ഭാഗിനേയ്യം സുദസ്സനം നാമ മാണവം ‘‘ഇമം ഗാഥം ഉഗ്ഗണ്ഹ താതാ’’തി ആഹ. സോ തം ഗാഥം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ‘‘കിം കരോമി, ഭന്തേ’’തി സത്ഥാരം പുച്ഛി. അഥ നം സത്ഥാ ആഹ, ‘‘മാണവ, ഇമം ഗാഥം നടോ വിയ പത്തപത്തട്ഠാനേ മാ അവച, രഞ്ഞോ പാതരാസം ഭുഞ്ജനട്ഠാനേ ഠത്വാ പഠമപിണ്ഡാദീസുപി അവത്വാ അവസാനേ പിണ്ഡേ ഗഹിതേ വദേയ്യാസി, രാജാ സുത്വാ ഭത്തപിണ്ഡം ഛഡ്ഡേസ്സതി. അഥ രഞ്ഞോ ഹത്ഥേസു ധോതേസു പാതിം അപനേത്വാ സിത്ഥാനി ഗണേത്വാ തദുപിയം ബ്യഞ്ജനം ഞത്വാ പുനദിവസേ താവതകേ തണ്ഡുലേ ഹാരേയ്യാസി. പാതരാസേ ച വത്വാ സായമാസേ മാ വദേയ്യാസീ’’തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി പടിസ്സുണിത്വാ തം ദിവസം രഞ്ഞോ പാതരാസം ഭുത്വാ ഗതത്താ സായമാസേ ഭഗവതോ അനുസിട്ഠിനിയാമേന ഗാഥം അഭാസി. രാജാ ദസബലസ്സ വചനം സരിത്വാ ഭത്തപിണ്ഡം പാതിയംയേവ ഛഡ്ഡേസി. രഞ്ഞോ ഹത്ഥേസു ധോതേസു പാതിം അപനേത്വാ സിത്ഥാനി ഗണേത്വാ പുനദിവസേ തത്തകേ തണ്ഡുലേ ഹരിംസു, സോപി മാണവോ ദിവസേ ദിവസേ തഥാഗതസ്സ സന്തികം ഗച്ഛതി. ദസബലസ്സ വിസ്സാസികോ അഹോസി. അഥ നം ഏകദിവസം പുച്ഛി ‘‘രാജാ കിത്തകം ഭുഞ്ജതീ’’തി? സോ ‘‘നാളികോദന’’ന്തി ആഹ. വട്ടിസ്സതി ഏത്താവതാ പുരിസഭാഗോ ഏസ, ഇതോ പട്ഠായ ഗാഥം മാ വദീതി. രാജാ തഥേവ സണ്ഠാസി. തേന വുത്തം ‘‘നാളികോദനപരമതായ സണ്ഠാസീ’’തി. രത്തഞ്ഞുതായ വഡ്ഢിതം സീലം അസ്സ അത്ഥീതി വഡ്ഢിതസീലോ. അപോഥുജ്ജനികേഹി സീലേഹീതി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലേഹി സീലം അരിയം സുദ്ധം. തേന വുത്തം ‘‘അരിയസീലോ’’തി. തദേകം അനവജ്ജട്ഠേന കുസലം. തേന വുത്തം ‘‘കുസലസീലോ’’തി.

ദുതിയകോസലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

മഹാവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.