൧൬. ഏകധമ്മപാളി

(൧൬) ൩. ഏകധമ്മപാളി-തതിയവഗ്ഗവണ്ണനാ

൩൦൮. തതിയസ്സ പഠമേ അയാഥാവദിട്ഠികോതി അനിച്ചാദിഭാവേസു ധമ്മേസു നിച്ചാതിആദിനാ ഉപ്പന്നദിട്ഠികോ. തേനാഹ – ‘‘തായേവ മിച്ഛാദിട്ഠിയാ വിപരീതദസ്സനോ’’തി സദ്ധമ്മാതി ഏത്ഥ സന്തോ പസത്ഥോ സുന്ദരോ ധമ്മോ, യോ മനുസ്സധമ്മോതിപി വുച്ചതി. തതോ ഹി മിച്ഛാദിട്ഠികോ പരം വുട്ഠാപേയ്യ, ന അരിയധമ്മതോ. തേനാഹ – ‘‘ദസകുസലകമ്മപഥധമ്മതോ’’തി. ഏവരൂപാതി ഇമിനാ പാഥികപുത്താദികേ സങ്ഗണ്ഹാതി.

൩൦൯. സബ്ബഞ്ഞുബോധിസത്തോതി സബ്ബഞ്ഞുഭാഗീ ബോധിസത്തോ. ആദി-സദ്ദേന പൂരിതപാരമികാ പച്ചേകബോധിസത്താ ഏകച്ചസാവകബോധിസത്താ ച സങ്ഗയ്ഹന്തി.

൩൧൦. പരമാതി മഹാസാവജ്ജഭാവേന പരമാ, ഉക്കംസഗതാതി അത്ഥോ. തേസന്തി ആനന്തരിയകമ്മാനം. പരിച്ഛേദോതി വിപാകവസേന പരിയോസാനം. വട്ടസ്സ മൂലം, തതോ തംസമങ്ഗീപുഗ്ഗലോ വട്ടസ്സ ഖാണൂതി വുച്ചതി. തേനാഹ – ‘‘തായാ’’തിആദി. തഞ്ചേ ഗാഹം ന വിസ്സജ്ജേതി, തസ്സ പുനപി തബ്ഭാവാവഹത്താ വുത്തം – ‘‘ഭവതോ വുട്ഠാനം നത്ഥീ’’തി, ന പന സബ്ബസോ വുട്ഠാനസ്സ അഭാവതോ. യാദിസേ ഹി പച്ചയേ പടിച്ച അയം തം ദസ്സനം ഓക്കന്തോ പുന കദാചി തപ്പടിപക്ഖേ പച്ചയേ പടിച്ച തതോ സീസുക്ഖിപനമസ്സ ന ഹോതീതി ന വത്തബ്ബം. അകുസലഞ്ഹി നാമേതം അബലം ദുബ്ബലം, ന കുസലം വിയ മഹാബലം. അഞ്ഞഥാ സമ്മത്തനിയാമോ വിയ മിച്ഛത്തനിയാമോപി അച്ചന്തികോ സിയാ, ന ച മിച്ഛത്തനിയാമോ അച്ചന്തികോ. തേനേവ പപഞ്ചസൂദനിയം (മ. നി. അട്ഠ. ൨.൧൦൦) –

‘‘കിം പനേസ ഏകസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ നിയതോ ഹോതി, ഉദാഹു അഞ്ഞസ്മിമ്പീതി? ഏകസ്മിംയേവ നിയതോ, ആസേവനവസേന ഭവന്തരേപി തം ദിട്ഠിം രോചേതി ഏവാ’’തി –

വുത്തം. തതോയേവ ച സുമങ്ഗലവിലാസിനിയമ്പി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൭൦-൧൭൨) വുത്തം –

‘‘യേ വാ പന തേസം ലദ്ധിം ഗഹേത്വാ രത്തിട്ഠാനേ ദിവാട്ഠാനേ നിസിന്നാ സജ്ഝായന്തി വീമംസന്തി, തേസം ‘കരോതോ ന കരീയതി പാപം, നത്ഥി ഹേതു, നത്ഥി പച്ചയോ, മതോ ഉച്ഛിജ്ജതീ’തി തസ്മിം ആരമ്മണേ മിച്ഛാസതി സന്തിട്ഠതി, ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ഹോതി, ജവനാനി ജവന്തി. പഠമജവനേ സതേകിച്ഛാ ഹോന്തി, തഥാ ദുതിയാദീസു. സത്തമേ ബുദ്ധാനമ്പി അതേകിച്ഛാ അനിവത്തിനോ അരിട്ഠകണ്ടകസദിസാ, തത്ഥ കോചി ഏകം ദസ്സനം ഓക്കമതി, കോചി ദ്വേ, കോചി തീണിപി, ഏകസ്മിം ഓക്കന്തേപി ദ്വീസു തീസു ഓക്കന്തേസുപി നിയതമിച്ഛാദിട്ഠികോവ ഹോതി. പത്തോ സഗ്ഗമഗ്ഗാവരണഞ്ചേവ മോക്ഖമഗ്ഗാവരണഞ്ച, അഭബ്ബോ തസ്സത്തഭാവസ്സ അനന്തരം സഗ്ഗമ്പി ഗന്തും, പഗേവ മോക്ഖം, വട്ടഖാണു നാമേസ സത്തോ പഥവിഗോപകോ, യേഭുയ്യേന ഏവരൂപസ്സ ഭവതോ വുട്ഠാനം നത്ഥീ’’തി.

പിട്ഠിചക്കവാളേതി ഝായമാനചക്കവാളസ്സ പരതോ ഏകസ്മിം ഓകാസേ. യം ഝായമാനാനം അജ്ഝായമാനാനഞ്ച ചക്കവാളാനമന്തരം, യത്ഥ ലോകന്തരികനിരയസമഞ്ഞാ, താദിസേ ഏകസ്മിം ഓകാസേ. പച്ചതിയേവാതി ചക്കവാളേ ഝായമാനേ അജ്ഝായമാനേപി അത്തനോ കമ്മബലേന പച്ചതിയേവ.

൩൧൧. ചതുത്ഥേ ‘‘മാ ഖലീ’’തി വചനം ഉപാദായ ഏവംലദ്ധനാമോതി തം കിര സകദ്ദമായ ഭൂമിയാ തേലഘടം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തം, ‘‘താത, മാ ഖലീ’’തി സാമികോ ആഹ. സോ പമാദേന ഖലിത്വാ പതിത്വാ സാമികസ്സ ഭയേന പലായിതും ആരദ്ധോ. സാമികോ ഉപധാവിത്വാ സാടകകണ്ണേ അഗ്ഗഹേസി. സോ സാടകം ഛഡ്ഡേത്വാ അചേലകോ ഹുത്വാ പലാതോ പണ്ണേന വാ തിണേന വാ പടിച്ഛാദേതുമ്പി അജാനന്തോ ജാതരൂപേനേവ ഏകം ഗാമം പാവിസി. മനുസ്സാ തം ദിസ്വാ ‘‘അയം സമണോ അരഹാ അപ്പിച്ഛോ, നത്ഥി ഇമിനാ സദിസോ’’തി പൂവഭത്താദീനി ഗഹേത്വാ ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘മയ്ഹം സാടകം അനിവത്ഥഭാവേന ഇദം ഉപ്പന്ന’’ന്തി തതോ പട്ഠായ സാടകം ലഭിത്വാപി ന നിവാസേസി, തദേവ ച പബ്ബജ്ജം അഗ്ഗഹേസി. തസ്സ സന്തികേ അഞ്ഞേപി അഞ്ഞേപീതി പഞ്ചസതാ മനുസ്സാ പബ്ബജിംസു. തം സന്ധായേതം വുത്തം – ‘‘മാ ഖലീതി വചനം ഉപാദായ ഏവംലദ്ധനാമോ തിത്ഥകരോ’’തി.

സമാഗതട്ഠാനേതി ദ്വിന്നം നദീനം ഉദകപ്പവാഹസ്സ സന്നിപാതട്ഠാനേ. ദ്വിന്നം ഉദകാനന്തി ദ്വിന്നം ഉദകപ്പവാഹാനം. യഥാവുത്തട്ഠാനേ മച്ഛഗ്ഗഹണത്ഥം ഖിപിതബ്ബതോ ഖിപ്പം, കുമിനം, തദേവ ഇധ ഖിപ്പന്തി വുത്തം. തേനാഹ – ‘‘കുമിന’’ന്തി. ഉച്ഛൂഹീതി ഉദകഉച്ഛൂഹി. തുച്ഛപുരിസോ അരിയധമ്മാഭാവതോ. ഝാനമത്തമ്പി ഹി തസ്സ നത്ഥേവ, കുതോ അരിയമഗ്ഗോ. മനുസ്സഖിപ്പം മഞ്ഞേതി മനുസ്സാ പതിത്വാ ബ്യസനപ്പത്തിഅത്ഥം ഓട്ടിതം കുമിനം വിയ. തേനാഹ – ‘‘മഹാജനസ്സാ’’തിആദി.

൩൧൨. പഞ്ചമാദീസു ബാഹിരകസാസനന്തി അവിസേസേന വുത്തം – തസ്സ സബ്ബസ്സപി അനിയ്യാനികത്താ സത്ഥുപടിഞ്ഞസ്സപി അസബ്ബഞ്ഞുഭാവതോ. തേനാഹ – ‘‘തത്ഥ ഹീ’’തിആദി. ഗണോതി സാവകഗണോ. തഥാഭാവായാതി ആചരിയേന വുത്താകാരതായ സമങ്ഗിഭാവത്ഥം. ജങ്ഘസതന്തി ബഹൂ അനേകേ സത്തേ. സമകമേവ അകുസലം പാപുണാതീതി തേസം സബ്ബേസം ഏകജ്ഝം സമാദപനേപി തേസം അകുസലേന സമകമേവ അകുസലം പാപുണാതി ഏകജ്ഝം ബഹൂനം സമാദപനേപി തഥാ ഉസ്സഹനസ്സ ബലവഭാവതോ. വിസും വിസും സമാദപനേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. യഥാ ഹി ധമ്മചരിയായം സമകമേവാതി വത്തബ്ബാ കല്യാണമിത്തതാ, ഏവം അധമ്മചരിയായം അകല്യാണമിത്തതാതി.

൩൧൩. സുട്ഠു അക്ഖാതേതി ഏകന്തതോ നിയ്യാനികഭാവേന അക്ഖാതേ. സത്ഥാ ച സബ്ബഞ്ഞൂ ഹോതീതി അസബ്ബഞ്ഞുനോ നിയ്യാനികഭാവേന കഥേതും അസക്കുണേയ്യത്താ. ധമ്മോ ച സ്വാക്ഖാതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധപ്പവേദിതത്താ. ഗണോ ച സുപ്പടിപന്നോ സത്ഥാരാ സുവിനീതത്താ. സമാദപകോ ഹീതിആദി സുപ്പടിപത്തിയാ നിദസ്സനം ദട്ഠബ്ബം.

൩൧൪. പമാണം ജാനിതബ്ബന്തി ‘‘അയം ഏത്തകേന യാപേതി, ഇമസ്സ ഏത്തകം ദാതും യുത്ത’’ന്തി ഏവം പമാണം ജാനിതബ്ബം. അതിരേകേ…പേ… നിബ്ബാനസമ്പത്തി വാ നത്ഥി ദുരക്ഖാതത്താ ധമ്മസ്സ. തസ്സാതി പടിഗ്ഗാഹകസ്സ. അപ്പിച്ഛപടിപദാ നാമ നത്ഥി ദുരക്ഖാതേ ധമ്മവിനയേതി അധിപ്പായോ.

൩൧൫. ദായകസ്സ വസോ നാമ ഉളാരുളാരതാഭേദോ അജ്ഝാസയോ. ദേയ്യധമ്മസ്സ പന ഥോകബഹുതാവ ദേയ്യധമ്മസ്സ വസോ നാമ. അത്തനോ ഥാമോതി യാപനപ്പമാണം. യദി ഹീതിആദി ‘‘കഥ’’ന്തിആദിനാ സങ്ഖേപതോ വുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ വിവരണം. അനുപ്പന്നസ്സാതി അനുപ്പന്നോ അസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ. ചക്ഖുഭൂതോ ഹോതീതി മഹാജനസ്സ ചക്ഖു വിയ ഹോതി. സാസനം ചിരട്ഠിതിതം കരോതീതി അനുപ്പന്നലാഭുപ്പാദനേന മഹാജനസ്സ പസാദുപ്പാദനേന ച ചിരട്ഠിതികം കരോതി.

കുടുമ്ബരിയവിഹാരേതി കുടുമ്ബരിയഗാമസന്നിസ്സിതവിഹാരേ. ഭുഞ്ജനത്ഥായാതി തസ്മിംയേവ ഗേഹേ നിസീദിത്വാ ഭുഞ്ജനത്ഥായ. ഗഹേത്വാ ഗമനത്ഥായാതി ഗേഹതോ ബഹി ഗഹേത്വാ ഗമനത്ഥായ. ധുരഭത്താനീതി നിച്ചഭത്താനി. ചൂളുപട്ഠാകന്തി വേയ്യാവച്ചകരം. വീമംസിത്വാതി യഥാ ഉദ്ദിസ്സ കതം ന ഹോതി, ഏവം വീമംസിത്വാ. മഹാജനോ അപ്പിച്ഛോ ഭവിതും മഞ്ഞതീതി മഹാജനോ സയം അപ്പിച്ഛോ ഭവിതും മഞ്ഞതി ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജനേന. മഹാജനസ്സാതി ബഹുജനസ്സ. അവത്ഥരിത്വാതി വിത്ഥാരികം കത്വാ.

൩൧൬. പഞ്ചാതപതപ്പനം ചതൂസു പസ്സേസു അഗ്ഗിസന്താപസ്സ ഉപരി സൂരിയസന്താപസ്സ ച തപ്പനം, തഞ്ച ഖോ ഗിമ്ഹകാലേ. ഛിന്നപ്പപാതപബ്ബതസിഖരതോ പതനം മരുപ്പപാതപതനം. പുബ്ബണ്ഹാദീസു ആദിച്ചാഭിമുഖാവട്ടനം ആദിച്ചാനുപരിവത്തനം.

൩൧൭. അയമ്പീതി സ്വാക്ഖാതേ ധമ്മവിനയേ കുസീതോപി. സാമഞ്ഞന്തി തപചരണം. ദുപ്പരാമട്ഠന്തി മിച്ഛാചരിതം സംകിലിട്ഠം. നിരയായുപകഡ്ഢതീതി നിരയദുക്ഖായ നം കഡ്ഢതി.

൩൧൮. വുത്തപ്പകാരേതി പഞ്ചാതപതപ്പനാദികേ വുത്തപ്പകാരേ.

൩൧൯. ഏവന്തി വുത്തപ്പകാരായ ചിത്തപ്പസാദവ്ഹയസുപ്പടിപത്തിയാ. തേന സമണധമ്മകരണസുഖഞ്ച സങ്ഗണ്ഹാതി.

൩൨൦. നവകനിപാതേതി ഇമസ്മിംയേവ അങ്ഗുത്തരനികായേ വക്ഖമാനം നവകനിപാതം സന്ധായാഹ. നവ പുഗ്ഗലാതി സത്തക്ഖത്തുപരമകോലംകോലാദയോ നവ പുഗ്ഗലാ. സബ്ബത്ഥാതി ഇമസ്മിം സുത്തേ വുത്താവസിട്ഠേസു സബ്ബേസു സുത്തേസു.

തതിയവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.