൧൬. ഏകധമ്മപാളി

(൧൬) ൧. ഏകധമ്മപാളി-പഠമവഗ്ഗവണ്ണനാ

൨൯൬. ഏകധമ്മപാളിവണ്ണനായം ഇധ ധമ്മ-സദ്ദോ സഭാവത്ഥോ ‘‘കുസലാ ധമ്മാ’’തിആദീസു വിയാതി ആഹ – ‘‘ഏകസഭാവോ’’തി. ഏകന്തേനാതി ഏകംസേന, അവസ്സന്തി അത്ഥോ. വട്ടേതി സംസാരവട്ടേ. നിബ്ബിന്ദനത്ഥായാതി അനഭിരമനത്ഥായ. വിരജ്ജനത്ഥായാതി അരജ്ജനത്ഥായ. വിരജ്ജനായാതി പലുജ്ജനായ. തേനേവാഹ – ‘‘വിഗമായാ’’തി. രാഗാദീനം നിരോധായാതി മഗ്ഗഞാണേന രാഗാദീനം നിരോധനത്ഥായ. മഗ്ഗഞാണേന നിരോധനം നാമ അച്ചന്തം അപ്പവത്തികരണന്തി ആഹ – ‘‘അപ്പവത്തികരണത്ഥായാ’’തി. യഥാ ഖാദനീയസ്സ മുഖേ കത്വാ ഖാദനം നാമ യാവദേവ അജ്ഝോഹരണത്ഥം, ഏവം രാഗാദീനം നിരോധനം വട്ടനിരോധനത്ഥമേവാതി വുത്തം – ‘‘വട്ടസ്സേവ വാ നിരുജ്ഝനത്ഥായാ’’തി. യസ്മാ കിലേസേസു ഖീണേസു ഇതരം വട്ടദ്വയമ്പി ഖീണമേവ ഹോതി, തസ്മാ മൂലമേവ ഗണ്ഹന്തോ ‘‘ഉപസമായാതി കിലേസവൂപസമനത്ഥായാ’’തി ആഹ. സങ്ഖതധമ്മാനം അഭിജാനനം നാമ തത്ഥ ലക്ഖണത്തയാരോപനമുഖേനേവാതി ആഹ – ‘‘അനിച്ചാദി…പേ… അഭിജാനനത്ഥായാ’’തി. സമ്ബുജ്ഝിതബ്ബാനി നാമ ചത്താരി അരിയസച്ചാനി തബ്ബിനിമുത്തസ്സ ഞേയ്യസ്സ അഭാവതോ. ‘‘ചതുന്നം സച്ചാനം ബുജ്ഝനത്ഥായാ’’തി വത്വാ തയിദം ബുജ്ഝനം യസ്സ ഞാണസ്സ വസേന ഇജ്ഝതി, തസ്സ ഞാണസ്സ വസേന ദസ്സേതും – ‘‘ബോധി വുച്ചതീ’’തിആദി വുത്തം. അപ്പച്ചയനിബ്ബാനസ്സാതി അമതധാതുയാ.

ഉസ്സാഹജനനത്ഥന്തി കമ്മട്ഠാനേ അഭിരുചിഉപ്പാദനായ. വിസകണ്ടകോതി ഗുളസ്സ വാണിജസമഞ്ഞാ. ‘‘കിസ്മിഞ്ചി ദേസേ ദേസഭാസാ’’തി കേചി. ഉച്ഛുരസോ സമപാകപക്കോ ചുണ്ണാദീഹി മിസ്സേത്വാ പിണ്ഡീകതോ ഗുളോ, അപിണ്ഡീകതോ ഫാണിതം. പാകവിസേസേന ഖണ്ഡഖണ്ഡസേദിതോ ഖണ്ഡോ, മലാഭാവം ആപന്നോ സക്കരാ.

സരതീതി സതി. അനു അനു സരതീതി അനുസ്സതി, അനു അനുരൂപാ സതീതിപി അനുസ്സതി. ദുവിധം ഹോതീതി പയോജനവസേന ദുവിധം ഹോതി. ചിത്തസമ്പഹംസനത്ഥന്തി പസാദനീയവത്ഥുസ്മിം പസാദുപ്പാദനേന ഭാവനാചിത്തസ്സ പരിതോസനത്ഥം. വിപസ്സനത്ഥന്തി വിപസ്സനാസുഖത്ഥം. ഉപചാരസമാധിനാ ഹി ചിത്തേ സമാഹിതേ വിപസ്സനാസുഖേന ഇജ്ഝതി. ചിത്തുപ്പാദോതി ഭാവനാവസേന പവത്തോ ചിത്തുപ്പാദോ. ഉപഹഞ്ഞതി പതിഹഞ്ഞതി പടികൂലത്താ ആരമ്മണസ്സ. തതോ ഏവ ഉക്കണ്ഠതി, കമ്മട്ഠാനം രിഞ്ചതി, നിരസ്സാദോ ഹോതി ഭാവനസ്സാദസ്സ അലബ്ഭനതോ. പസീദതി ബുദ്ധഗുണാനം പസാദനീയത്താ. തഥാ ച കങ്ഖാദിചേതോഖിലാഭാവേന വിനീവരണോ ഹോതി. ദമേത്വാതി നീവരണനിരാകരണേന നിബ്ബിസേവനം കത്വാ. ഏവം കമ്മട്ഠാനന്തരാനുയുഞ്ജനേന ചിത്തപരിദമനസ്സ ഉപമം ദസ്സേന്തോ, ‘‘കഥ’’ന്തിആദിമാഹ.

കോ അയം…പേ… അനുസ്സരീതി കോ അയം മമ അബ്ഭന്തരേ ഠത്വാ അനുസ്സരി. പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോതി ബാഹിരകപരികപ്പിതസ്സ അനുസ്സരകസ്സ സബ്ബസോ അഭാവദസ്സനമേതം. തേനാഹ – ‘‘ന അഞ്ഞോ കോചീ’’തി. ദിസ്വാതി പരിയേസനനയേന വുത്തപ്പകാരം ചിത്തമേവ അനുസ്സരീതി ദിസ്വാ സബ്ബമ്പേതന്തി ഏതം ഹദയവത്ഥുആദിപ്പഭേദം സബ്ബമ്പി. ഇദഞ്ച രൂപം പുരിമഞ്ച അരൂപന്തി ഇദം രുപ്പനസഭാവത്താ രൂപം, പുരിമം അതംസഭാവത്താ അരൂപന്തി സങ്ഖേപതോ രൂപാരൂപം വവത്ഥപേത്വാ. പഞ്ചക്ഖന്ധേ വവത്ഥപേത്വാതി യോജനാ. സമ്ഭാവികാതി സമുട്ഠാപികാ. തസ്സാതി സമുദയസച്ചസ്സ. നിരോധോതി നിരോധനിമിത്തം. അപ്പനാവാരോതി യഥാരദ്ധായ ദേസനായ നിഗമനവാരോ.

൨൯൭. ഏസേവ നയോതി ഇമിനാ യ്വായം ‘‘തം പനേത’’ന്തിആദിനാ അത്ഥനയോ ബുദ്ധാനുസ്സതിയം വിഭാവിതോതി അതിദിസതി, സ്വായം അതിദേസോ പയോജനവസേന നവസുപി അനുസ്സതീസു സാധാരണവസേന വുത്തോപി ആനാപാനസ്സതിആദീസു തീസു വിപസ്സനത്ഥാനേവ ഹോന്തീതി ഇമിനാ അപവാദേന നിവത്തിതോതി താസം ഏകപ്പയോജനതാവ ദട്ഠബ്ബാ. ധമ്മേ അനുസ്സതി ധമ്മാനുസ്സതീതി സമാസപദവിഭാഗദസ്സനമ്പി വചനത്ഥദസ്സനപക്ഖികമേവാതി ആഹ – ‘‘അയം പനേത്ഥ വചനത്ഥോ’’തി. ധമ്മം ആരബ്ഭാതി ഹി ധമ്മസ്സ അനുസ്സതിയാ വിസയഭാവദസ്സനമേതം. ഏസ നയോ സേസേസുപി. സീലം ആരബ്ഭാതി അത്തനോ പാരിസുദ്ധിസീലം ആരബ്ഭ. ചാഗം ആരബ്ഭാതി അത്തനോ ചാഗഗുണം ആരബ്ഭ. ദേവതാ ആരബ്ഭാതി ഏത്ഥ ദേവതാഗുണസദിസതായ അത്തനോ സദ്ധാസീലസുതചാഗപഞ്ഞാസു ദേവതാസമഞ്ഞാ. ഭവതി ഹി തംസദിസേപി തബ്ബോഹാരോ യഥാ ‘‘താനി ഓസധാനി, ഏസ ബ്രഹ്മദത്തോ’’തി ച. തേനാഹ – ‘‘ദേവതാ സക്ഖിട്ഠാനേ ഠപേത്വാ’’തിആദി. തത്ഥ ദേവതാ സക്ഖിട്ഠാനേ ഠപേത്വാതി ‘‘യഥാരൂപായ സദ്ധായ സമന്നാഗതാ താ ദേവതാ ഇതോ ചുതാ തത്ഥ ഉപപന്നാ, മയ്ഹമ്പി തഥാരൂപാ സദ്ധാ സംവിജ്ജതി. യഥാരൂപേന സീലേന, യഥാരൂപേന സുതേന, യഥാരൂപേന ചാഗേന, യഥാരൂപായ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതാ താ ദേവതാ ഇതോ ചുതാ തത്ഥ ഉപപന്നാ, മയ്ഹമ്പി തഥാരൂപാ പഞ്ഞാ സംവിജ്ജതീ’’തി ഏവം ദേവതാ സക്ഖിട്ഠാനേ ഠപേത്വാ. അസ്സാസപസ്സാസനിമിത്തം നാമ തത്ഥ ലദ്ധബ്ബപ്പടിഭാഗനിമിത്തം. ഗതാതി ആരമ്മണകരണവസേന ഉപഗതാ പവത്താ.

ഉപസമ്മതി ഏത്ഥ ദുക്ഖന്തി ഉപസമോ, നിബ്ബാനം. അച്ചന്തമേവ ഏത്ഥ ഉപസമ്മതി വട്ടത്തയന്തി അച്ചന്തൂപസമോ, നിബ്ബാനമേവ. ഖിണോതി ഖേപേതി കിലേസേതി ഖയോ, അരിയമഗ്ഗോ. തേ ഏവ ഉപസമേതീതി ഉപസമോ, അരിയമഗ്ഗോ ഏവ. ഖയോ ച സോ ഉപസമോ ചാതി ഖയൂപസമോ. തത്രചായം ഉപസമോ ധമ്മോ ഏവാതി ധമ്മാനുസ്സതിയാ ഉപസമാനുസ്സതി ഏകസങ്ഗഹോതി? സച്ചം ഏകസങ്ഗഹോ ധമ്മഭാവസാമഞ്ഞേ അധിപ്പേതേ, സങ്ഖതധമ്മതോ പന അസങ്ഖതധമ്മോ സാതിസയോ ഉളാരതമപണീതതമഭാവതോതി ദീപേതും വിസും നീഹരിത്വാ വുത്തം. ഇമമേവ ഹി വിസേസം സന്ധായ ഭഗവാ – ‘‘ധമ്മാനുസ്സതീ’’തി വത്വാപി ഉപസമാനുസ്സതിം അവോച അനുസ്സരന്തസ്സ സവിസേസം സന്തപണീതഭാവേന ഉപട്ഠാനതോ. ഏവഞ്ച കത്വാ ഇധ ഖയൂപസമഗ്ഗഹണമ്പി സമത്ഥിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. യഥേവ ഹി സമാനേപി ലോകുത്തരധമ്മഭാവേ ‘‘യാവതാ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സങ്ഖതാ വാ അസങ്ഖതാ വാ, വിരാഗോ തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതീ’’തിആദിവചനതോ (ഇതിവു. ൯൦) മഗ്ഗഫലധമ്മേഹി നിബ്ബാനധമ്മോ സാതിസയോ, ഏവം ഫലധമ്മതോ മഗ്ഗധമ്മോ കിലേസപ്പഹാനേന അച്ഛരിയധമ്മഭാവതോ, തസ്മാ അച്ചന്തൂപസമേന സദ്ധിം ഖയൂപസമോപി ഗഹിതോതി ദട്ഠബ്ബം. വിപസ്സനത്ഥാനേവ ഹോന്തീതി കസ്മാ വുത്തന്തി? ‘‘ഏകന്തനിബ്ബിദായാതിആദിവചനതോ’’തി കേചി, തം അകാരണം ബുദ്ധാനുസ്സതിആദീസുപി തഥാ ദേസനായ ആഗതത്താ. യഥാ പന ബുദ്ധാനുസ്സതിആദീനി കമ്മട്ഠാനാനി വിപസ്സനത്ഥാനി ഹോന്തി, നിമിത്തസമ്പഹംസനത്ഥാനിപി ഹോന്തി, ന ഏവമേതാനി, ഏതാനി പന വിപസ്സനത്ഥാനേവാതി തഥാ വുത്തം.

പഠമവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൬. ഏകധമ്മപാളി

(൧൬) ൨. ഏകധമ്മപാളി-ദുതിയവഗ്ഗവണ്ണനാ

൨൯൮. മിച്ഛാ പസ്സതി തായ, സയം വാ മിച്ഛാ പസ്സതി, മിച്ഛാദസ്സനമേവ വാ തന്തി മിച്ഛാദിട്ഠി, യം കിഞ്ചി വിപരീതദസ്സനം. തേനാഹ – ‘‘ദ്വാസട്ഠിവിധായാ’’തിആദി. മിച്ഛാദിട്ഠി ഏതസ്സാതി മിച്ഛാദിട്ഠികോ. തസ്സ മിച്ഛാദിട്ഠികസ്സ.

൨൯൯. സമ്മാ പസ്സതി തായ, സയം വാ സമ്മാ പസ്സതി, സമ്മാദസ്സനമത്തമേവ വാ തന്തി സമ്മാദിട്ഠി. പഞ്ചവിധായാതി കമ്മസ്സകതാഝാനവിപസ്സനാമഗ്ഗഫലവസേന പഞ്ചവിധായ. തത്ഥ ഝാനചിത്തുപ്പാദപരിയാപന്നം ഞാണം ഝാനസമ്മാദിട്ഠി, വിപസ്സനാഞാണം വിപസ്സനാസമ്മാദിട്ഠി.

൩൦൨. പഞ്ചസു ഖന്ധേസു ‘‘നിച്ച’’ന്തിആദിനാ പവത്തോ അനുപായമനസികാരോ.

൩൦൩. ‘‘അനിച്ച’’ന്തിആദിനാ പവത്തോ ഉപായമനസികാരോ. യാവ നിയാമോക്കമനാതി യാവ മിച്ഛത്തനിയാമോക്കമനാ. മിച്ഛത്തനിയാമോക്കമനനയോ പന സാമഞ്ഞഫലസുത്തവണ്ണനായം തട്ടീകായ ച വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

൩൦൪. അയം തിവിധാ സഗ്ഗാവരണാ ചേവ ഹോതീതി കമ്മപഥപ്പത്തിയാ മഹാസാവജ്ജഭാവതോ വുത്തം. സഗ്ഗാവരണായ ഹോന്തിയാ മഗ്ഗവിബന്ധകഭാവേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി വുത്തം – ‘‘മഗ്ഗാവരണാ ചാ’’തി. ‘‘സസ്സതോ ലോകോ’’തിആദികാ ദസവത്ഥുകാ അന്തഗ്ഗാഹികാ മിച്ഛാദിട്ഠി. മഗ്ഗാവരണാവ ഹോതി വിപരീതദസ്സനഭാവതോ, ന സഗ്ഗാവരണാ അകമ്മപഥപത്തിതോതി അധിപ്പായോ. ഇദം പന വിധാനം പടിക്ഖിപിത്വാതി വിപരീതദസ്സനഞ്ച ന മഗ്ഗാവരണഞ്ചാതി വിരുദ്ധമേതം ഉദ്ധമ്മഭാവതോ. തഥാ ഹി സതി അപ്പഹീനായ ഏവ സക്കായദിട്ഠിയാ മഗ്ഗാധിഗമേന ഭവിതബ്ബന്തി അധിപ്പായേന യഥാവുത്തവിധാനം പടിക്ഖിപിത്വാ. ‘‘ന സഗ്ഗാവരണാ’’തി സഗ്ഗൂപപത്തിയാ അവിബന്ധകത്തം വദന്തേഹി ദിട്ഠിയാ സഗ്ഗാവഹതാപി നാമ അനുഞ്ഞാതാ ഹോതീതി തം വാദം പടിക്ഖിപന്തേന ‘‘ദിട്ഠി നാമ സഗ്ഗം ഉപനേതും സമത്ഥാ നാമ നത്ഥീ’’തി വുത്തം. കസ്മാ? ഏകന്തഗരുതരസാവജ്ജഭാവതോ. തേനാഹ – ‘‘ഏകന്തം നിരയസ്മിംയേവ നിമുജ്ജാപേതീ’’തിആദി.

൩൦൫. വട്ടം വിദ്ധംസേതീതി മഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠി കിലേസവട്ടം കമ്മവട്ടഞ്ച വിദ്ധംസേതി. വിപാകവട്ടം കാ നു വിദ്ധംസേതി നാമ. ഏവം പന അത്തനോ കാരണേന വിദ്ധസ്തഭവം ഫലസമ്മാദിട്ഠി പടിബാഹതീതി വുത്തം അവസരദാനതോ. ഇച്ചേതം കുസലന്തി അരഹത്തം പാപേതും സചേ സക്കോതി, ഏവമേതം വിപസ്സനായ പടിസന്ധിഅനാകഡ്ഢനം കുസലം അനവജ്ജം. സത്ത ഭവേ ദേതീതി സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ പച്ചയഭൂതാ വിപസ്സനാസമ്മാദിട്ഠി തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സത്ത ഭവേ ദേതി. ഏവമയന്തി പഞ്ചവിധമ്പി സമ്മാദിട്ഠിം സന്ധായ വുത്തം. തേനാഹ – ‘‘ലോകിയലോകുത്തരാ സമ്മാദിട്ഠി കഥിതാ’’തി. ഇമസ്മിം പനത്ഥേതി ‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞം ഏകധമ്മമ്പി സമനുപസ്സാമീ’’തിആദിനാ വുത്തേ ഗതിമഗ്ഗസങ്ഖാതേ അത്ഥേ. ‘‘സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജന്തീ’’തി വുത്തത്താ ‘‘ലോകികാ ഭവനിപ്ഫാദികാവ വേദിതബ്ബാ’’തി വുത്തം.

൩൦൬. യഥാദിട്ഠീതി അത്ഥബ്യാപനിച്ഛായം യഥാ-സദ്ദോ, തേന ഉത്തരപദത്ഥപ്പധാനോ സമാസോതി ആഹ – ‘‘യാ യാ ദിട്ഠീ’’തി. തസ്സാ തസ്സാ അനുരൂപന്തി തംതംദിട്ഠിഅനുരൂപന്തി അത്ഥോ. സമത്തന്തി അനവസേസം. തേനാഹ – ‘‘പരിപുണ്ണ’’ന്തി. സമാദിന്നന്തി ആദിമജ്ഝപരിയോസാനേസു സമം ഏകസദിസം കത്വാ ആദിന്നം ഗഹിതം അനിസ്സട്ഠം. തദേതന്തി യദേതം ‘‘യഞ്ചേവ കായകമ്മ’’ന്തിആദിനാ വുത്തം, തദേതം കായകമ്മം. യഥാദിട്ഠിയം ഠിതകായകമ്മന്തി യാ പന ദിട്ഠി ‘‘നത്ഥി തതോനിദാനം പാപ’’ന്തിആദിനാ പവത്താ, തസ്സം ദിട്ഠിയം ഠിതകസ്സ ഠിതമത്തസ്സ അനിസ്സട്ഠസ്സ തംദിട്ഠികസ്സ കായകമ്മം. ദിട്ഠിസഹജാതം കായകമ്മന്തി തസ്സ യഥാദിട്ഠികസ്സ പരേസം ഹത്ഥമുദ്ദാദിനാ വിഞ്ഞാപനകാലേ തായ ദിട്ഠിയാ സഹജാതം കായകമ്മം. ന ചേത്ഥ വചീകമ്മാസങ്കാ ഉപ്പാദേതബ്ബാ പാണഘാതാദീനംയേവ അധിപ്പേതത്താ. ദിട്ഠാനുലോമികം കായകമ്മന്തി യഥാ പരേസം പാകടം ഹോതി, ഏവം ദിട്ഠിയാ അനുലോമികം കത്വാ പവത്തിതം കായകമ്മം. തേനാഹ – ‘‘സമാദിന്നം ഗഹിതം പരാമട്ഠ’’ന്തി. തത്ഥാതിആദി സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. ഏസേവ നയോതി ഇമിനാ യഥാവുത്തായ ദിട്ഠിയാ ഠിതവചീകമ്മം, ദിട്ഠിസഹജാതം വചീകമ്മം, ദിട്ഠാനുലോമികം വചീകമ്മന്തി തിവിധം ഹോതീതി ഏവമാദി അതിദിസതി. മിച്ഛാദിട്ഠികസ്സാതി കമ്മപഥപ്പത്തായ മിച്ഛാദിട്ഠിയാ മിച്ഛാദിട്ഠികസ്സ. ‘‘യായ കായചി മിച്ഛാദിട്ഠിയാ മിച്ഛാദിട്ഠികസ്സ സതോ’’തി അപരേ.

ദിട്ഠിസഹജാതാതി യഥാവുത്തായ ദിട്ഠിയാ സഹജാതാ ചേതനാ. ഏസ നയോ സേസപദേസുപി. പത്ഥനാതി ‘‘ഇദം നാമ കരേയ്യ’’ന്തി തണ്ഹാപത്ഥനാ. ചേതനാപത്ഥനാനം വസേനാതി യഥാവുത്തദിട്ഠിഗതനിസ്സിതചേതസികനികാമനാനം വസേന. ചിത്തട്ഠപനാതി ചിത്തസ്സ പണിദഹനാ. ഫസ്സാദയോതി ചേതനാദിട്ഠിതണ്ഹാദിവിനിമുത്താ ഫസ്സാദിധമ്മാ. യസ്മാ ദിട്ഠി പാപികാ, തസ്മാ തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സബ്ബേ തേ ധമ്മാ അനിട്ഠായ…പേ… സംവത്തന്തീതി യോജനാ. പുരിമസ്സേവാതി തിത്തകപദസ്സേവ. തിത്തകം കടുകന്തി ച ഉഭയം ഇധ അനിട്ഠപരിയായം ദട്ഠബ്ബം ‘‘പച്ഛാ തേ കടുകം ഭവിസ്സതീ’’തിആദീസു വിയ.

അമ്ബോയന്തി അമ്ബോ അയം. തമേവ പൂജന്തി തമേവ പുബ്ബേ ലദ്ധപരിസിഞ്ചനദാനാദിപൂജം. നിവേസരേതി പവിസിംസു. അസാതസന്നിവാസേനാതി അമധുരനിമ്ബമൂലസംസഗ്ഗേന.

തം പന പടിക്ഖിപിത്വാ…പേ… വുത്തന്തി സബ്ബാപി മിച്ഛാദിട്ഠി ഏകന്തസാവജ്ജത്താ അനിട്ഠായ ദുക്ഖായ സംവത്തതീതി അധിപ്പായേന വുത്തം. അനന്തരസുത്തേതി ദസമസുത്തേ. യോജേത്വാ വേദിതബ്ബാനീതി നവമസുത്തേ വിയ യോജേത്വാ വേദിതബ്ബാനി. ചിത്തട്ഠപനാവ പത്ഥനാതി ഏത്ഥ പണിധി ചാതി വത്തബ്ബം.

ദുതിയവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൬. ഏകധമ്മപാളി

(൧൬) ൩. ഏകധമ്മപാളി-തതിയവഗ്ഗവണ്ണനാ

൩൦൮. തതിയസ്സ പഠമേ അയാഥാവദിട്ഠികോതി അനിച്ചാദിഭാവേസു ധമ്മേസു നിച്ചാതിആദിനാ ഉപ്പന്നദിട്ഠികോ. തേനാഹ – ‘‘തായേവ മിച്ഛാദിട്ഠിയാ വിപരീതദസ്സനോ’’തി സദ്ധമ്മാതി ഏത്ഥ സന്തോ പസത്ഥോ സുന്ദരോ ധമ്മോ, യോ മനുസ്സധമ്മോതിപി വുച്ചതി. തതോ ഹി മിച്ഛാദിട്ഠികോ പരം വുട്ഠാപേയ്യ, ന അരിയധമ്മതോ. തേനാഹ – ‘‘ദസകുസലകമ്മപഥധമ്മതോ’’തി. ഏവരൂപാതി ഇമിനാ പാഥികപുത്താദികേ സങ്ഗണ്ഹാതി.

൩൦൯. സബ്ബഞ്ഞുബോധിസത്തോതി സബ്ബഞ്ഞുഭാഗീ ബോധിസത്തോ. ആദി-സദ്ദേന പൂരിതപാരമികാ പച്ചേകബോധിസത്താ ഏകച്ചസാവകബോധിസത്താ ച സങ്ഗയ്ഹന്തി.

൩൧൦. പരമാതി മഹാസാവജ്ജഭാവേന പരമാ, ഉക്കംസഗതാതി അത്ഥോ. തേസന്തി ആനന്തരിയകമ്മാനം. പരിച്ഛേദോതി വിപാകവസേന പരിയോസാനം. വട്ടസ്സ മൂലം, തതോ തംസമങ്ഗീപുഗ്ഗലോ വട്ടസ്സ ഖാണൂതി വുച്ചതി. തേനാഹ – ‘‘തായാ’’തിആദി. തഞ്ചേ ഗാഹം ന വിസ്സജ്ജേതി, തസ്സ പുനപി തബ്ഭാവാവഹത്താ വുത്തം – ‘‘ഭവതോ വുട്ഠാനം നത്ഥീ’’തി, ന പന സബ്ബസോ വുട്ഠാനസ്സ അഭാവതോ. യാദിസേ ഹി പച്ചയേ പടിച്ച അയം തം ദസ്സനം ഓക്കന്തോ പുന കദാചി തപ്പടിപക്ഖേ പച്ചയേ പടിച്ച തതോ സീസുക്ഖിപനമസ്സ ന ഹോതീതി ന വത്തബ്ബം. അകുസലഞ്ഹി നാമേതം അബലം ദുബ്ബലം, ന കുസലം വിയ മഹാബലം. അഞ്ഞഥാ സമ്മത്തനിയാമോ വിയ മിച്ഛത്തനിയാമോപി അച്ചന്തികോ സിയാ, ന ച മിച്ഛത്തനിയാമോ അച്ചന്തികോ. തേനേവ പപഞ്ചസൂദനിയം (മ. നി. അട്ഠ. ൨.൧൦൦) –

‘‘കിം പനേസ ഏകസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ നിയതോ ഹോതി, ഉദാഹു അഞ്ഞസ്മിമ്പീതി? ഏകസ്മിംയേവ നിയതോ, ആസേവനവസേന ഭവന്തരേപി തം ദിട്ഠിം രോചേതി ഏവാ’’തി –

വുത്തം. തതോയേവ ച സുമങ്ഗലവിലാസിനിയമ്പി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൭൦-൧൭൨) വുത്തം –

‘‘യേ വാ പന തേസം ലദ്ധിം ഗഹേത്വാ രത്തിട്ഠാനേ ദിവാട്ഠാനേ നിസിന്നാ സജ്ഝായന്തി വീമംസന്തി, തേസം ‘കരോതോ ന കരീയതി പാപം, നത്ഥി ഹേതു, നത്ഥി പച്ചയോ, മതോ ഉച്ഛിജ്ജതീ’തി തസ്മിം ആരമ്മണേ മിച്ഛാസതി സന്തിട്ഠതി, ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ഹോതി, ജവനാനി ജവന്തി. പഠമജവനേ സതേകിച്ഛാ ഹോന്തി, തഥാ ദുതിയാദീസു. സത്തമേ ബുദ്ധാനമ്പി അതേകിച്ഛാ അനിവത്തിനോ അരിട്ഠകണ്ടകസദിസാ, തത്ഥ കോചി ഏകം ദസ്സനം ഓക്കമതി, കോചി ദ്വേ, കോചി തീണിപി, ഏകസ്മിം ഓക്കന്തേപി ദ്വീസു തീസു ഓക്കന്തേസുപി നിയതമിച്ഛാദിട്ഠികോവ ഹോതി. പത്തോ സഗ്ഗമഗ്ഗാവരണഞ്ചേവ മോക്ഖമഗ്ഗാവരണഞ്ച, അഭബ്ബോ തസ്സത്തഭാവസ്സ അനന്തരം സഗ്ഗമ്പി ഗന്തും, പഗേവ മോക്ഖം, വട്ടഖാണു നാമേസ സത്തോ പഥവിഗോപകോ, യേഭുയ്യേന ഏവരൂപസ്സ ഭവതോ വുട്ഠാനം നത്ഥീ’’തി.

പിട്ഠിചക്കവാളേതി ഝായമാനചക്കവാളസ്സ പരതോ ഏകസ്മിം ഓകാസേ. യം ഝായമാനാനം അജ്ഝായമാനാനഞ്ച ചക്കവാളാനമന്തരം, യത്ഥ ലോകന്തരികനിരയസമഞ്ഞാ, താദിസേ ഏകസ്മിം ഓകാസേ. പച്ചതിയേവാതി ചക്കവാളേ ഝായമാനേ അജ്ഝായമാനേപി അത്തനോ കമ്മബലേന പച്ചതിയേവ.

൩൧൧. ചതുത്ഥേ ‘‘മാ ഖലീ’’തി വചനം ഉപാദായ ഏവംലദ്ധനാമോതി തം കിര സകദ്ദമായ ഭൂമിയാ തേലഘടം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തം, ‘‘താത, മാ ഖലീ’’തി സാമികോ ആഹ. സോ പമാദേന ഖലിത്വാ പതിത്വാ സാമികസ്സ ഭയേന പലായിതും ആരദ്ധോ. സാമികോ ഉപധാവിത്വാ സാടകകണ്ണേ അഗ്ഗഹേസി. സോ സാടകം ഛഡ്ഡേത്വാ അചേലകോ ഹുത്വാ പലാതോ പണ്ണേന വാ തിണേന വാ പടിച്ഛാദേതുമ്പി അജാനന്തോ ജാതരൂപേനേവ ഏകം ഗാമം പാവിസി. മനുസ്സാ തം ദിസ്വാ ‘‘അയം സമണോ അരഹാ അപ്പിച്ഛോ, നത്ഥി ഇമിനാ സദിസോ’’തി പൂവഭത്താദീനി ഗഹേത്വാ ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘മയ്ഹം സാടകം അനിവത്ഥഭാവേന ഇദം ഉപ്പന്ന’’ന്തി തതോ പട്ഠായ സാടകം ലഭിത്വാപി ന നിവാസേസി, തദേവ ച പബ്ബജ്ജം അഗ്ഗഹേസി. തസ്സ സന്തികേ അഞ്ഞേപി അഞ്ഞേപീതി പഞ്ചസതാ മനുസ്സാ പബ്ബജിംസു. തം സന്ധായേതം വുത്തം – ‘‘മാ ഖലീതി വചനം ഉപാദായ ഏവംലദ്ധനാമോ തിത്ഥകരോ’’തി.

സമാഗതട്ഠാനേതി ദ്വിന്നം നദീനം ഉദകപ്പവാഹസ്സ സന്നിപാതട്ഠാനേ. ദ്വിന്നം ഉദകാനന്തി ദ്വിന്നം ഉദകപ്പവാഹാനം. യഥാവുത്തട്ഠാനേ മച്ഛഗ്ഗഹണത്ഥം ഖിപിതബ്ബതോ ഖിപ്പം, കുമിനം, തദേവ ഇധ ഖിപ്പന്തി വുത്തം. തേനാഹ – ‘‘കുമിന’’ന്തി. ഉച്ഛൂഹീതി ഉദകഉച്ഛൂഹി. തുച്ഛപുരിസോ അരിയധമ്മാഭാവതോ. ഝാനമത്തമ്പി ഹി തസ്സ നത്ഥേവ, കുതോ അരിയമഗ്ഗോ. മനുസ്സഖിപ്പം മഞ്ഞേതി മനുസ്സാ പതിത്വാ ബ്യസനപ്പത്തിഅത്ഥം ഓട്ടിതം കുമിനം വിയ. തേനാഹ – ‘‘മഹാജനസ്സാ’’തിആദി.

൩൧൨. പഞ്ചമാദീസു ബാഹിരകസാസനന്തി അവിസേസേന വുത്തം – തസ്സ സബ്ബസ്സപി അനിയ്യാനികത്താ സത്ഥുപടിഞ്ഞസ്സപി അസബ്ബഞ്ഞുഭാവതോ. തേനാഹ – ‘‘തത്ഥ ഹീ’’തിആദി. ഗണോതി സാവകഗണോ. തഥാഭാവായാതി ആചരിയേന വുത്താകാരതായ സമങ്ഗിഭാവത്ഥം. ജങ്ഘസതന്തി ബഹൂ അനേകേ സത്തേ. സമകമേവ അകുസലം പാപുണാതീതി തേസം സബ്ബേസം ഏകജ്ഝം സമാദപനേപി തേസം അകുസലേന സമകമേവ അകുസലം പാപുണാതി ഏകജ്ഝം ബഹൂനം സമാദപനേപി തഥാ ഉസ്സഹനസ്സ ബലവഭാവതോ. വിസും വിസും സമാദപനേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. യഥാ ഹി ധമ്മചരിയായം സമകമേവാതി വത്തബ്ബാ കല്യാണമിത്തതാ, ഏവം അധമ്മചരിയായം അകല്യാണമിത്തതാതി.

൩൧൩. സുട്ഠു അക്ഖാതേതി ഏകന്തതോ നിയ്യാനികഭാവേന അക്ഖാതേ. സത്ഥാ ച സബ്ബഞ്ഞൂ ഹോതീതി അസബ്ബഞ്ഞുനോ നിയ്യാനികഭാവേന കഥേതും അസക്കുണേയ്യത്താ. ധമ്മോ ച സ്വാക്ഖാതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധപ്പവേദിതത്താ. ഗണോ ച സുപ്പടിപന്നോ സത്ഥാരാ സുവിനീതത്താ. സമാദപകോ ഹീതിആദി സുപ്പടിപത്തിയാ നിദസ്സനം ദട്ഠബ്ബം.

൩൧൪. പമാണം ജാനിതബ്ബന്തി ‘‘അയം ഏത്തകേന യാപേതി, ഇമസ്സ ഏത്തകം ദാതും യുത്ത’’ന്തി ഏവം പമാണം ജാനിതബ്ബം. അതിരേകേ…പേ… നിബ്ബാനസമ്പത്തി വാ നത്ഥി ദുരക്ഖാതത്താ ധമ്മസ്സ. തസ്സാതി പടിഗ്ഗാഹകസ്സ. അപ്പിച്ഛപടിപദാ നാമ നത്ഥി ദുരക്ഖാതേ ധമ്മവിനയേതി അധിപ്പായോ.

൩൧൫. ദായകസ്സ വസോ നാമ ഉളാരുളാരതാഭേദോ അജ്ഝാസയോ. ദേയ്യധമ്മസ്സ പന ഥോകബഹുതാവ ദേയ്യധമ്മസ്സ വസോ നാമ. അത്തനോ ഥാമോതി യാപനപ്പമാണം. യദി ഹീതിആദി ‘‘കഥ’’ന്തിആദിനാ സങ്ഖേപതോ വുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ വിവരണം. അനുപ്പന്നസ്സാതി അനുപ്പന്നോ അസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ. ചക്ഖുഭൂതോ ഹോതീതി മഹാജനസ്സ ചക്ഖു വിയ ഹോതി. സാസനം ചിരട്ഠിതിതം കരോതീതി അനുപ്പന്നലാഭുപ്പാദനേന മഹാജനസ്സ പസാദുപ്പാദനേന ച ചിരട്ഠിതികം കരോതി.

കുടുമ്ബരിയവിഹാരേതി കുടുമ്ബരിയഗാമസന്നിസ്സിതവിഹാരേ. ഭുഞ്ജനത്ഥായാതി തസ്മിംയേവ ഗേഹേ നിസീദിത്വാ ഭുഞ്ജനത്ഥായ. ഗഹേത്വാ ഗമനത്ഥായാതി ഗേഹതോ ബഹി ഗഹേത്വാ ഗമനത്ഥായ. ധുരഭത്താനീതി നിച്ചഭത്താനി. ചൂളുപട്ഠാകന്തി വേയ്യാവച്ചകരം. വീമംസിത്വാതി യഥാ ഉദ്ദിസ്സ കതം ന ഹോതി, ഏവം വീമംസിത്വാ. മഹാജനോ അപ്പിച്ഛോ ഭവിതും മഞ്ഞതീതി മഹാജനോ സയം അപ്പിച്ഛോ ഭവിതും മഞ്ഞതി ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജനേന. മഹാജനസ്സാതി ബഹുജനസ്സ. അവത്ഥരിത്വാതി വിത്ഥാരികം കത്വാ.

൩൧൬. പഞ്ചാതപതപ്പനം ചതൂസു പസ്സേസു അഗ്ഗിസന്താപസ്സ ഉപരി സൂരിയസന്താപസ്സ ച തപ്പനം, തഞ്ച ഖോ ഗിമ്ഹകാലേ. ഛിന്നപ്പപാതപബ്ബതസിഖരതോ പതനം മരുപ്പപാതപതനം. പുബ്ബണ്ഹാദീസു ആദിച്ചാഭിമുഖാവട്ടനം ആദിച്ചാനുപരിവത്തനം.

൩൧൭. അയമ്പീതി സ്വാക്ഖാതേ ധമ്മവിനയേ കുസീതോപി. സാമഞ്ഞന്തി തപചരണം. ദുപ്പരാമട്ഠന്തി മിച്ഛാചരിതം സംകിലിട്ഠം. നിരയായുപകഡ്ഢതീതി നിരയദുക്ഖായ നം കഡ്ഢതി.

൩൧൮. വുത്തപ്പകാരേതി പഞ്ചാതപതപ്പനാദികേ വുത്തപ്പകാരേ.

൩൧൯. ഏവന്തി വുത്തപ്പകാരായ ചിത്തപ്പസാദവ്ഹയസുപ്പടിപത്തിയാ. തേന സമണധമ്മകരണസുഖഞ്ച സങ്ഗണ്ഹാതി.

൩൨൦. നവകനിപാതേതി ഇമസ്മിംയേവ അങ്ഗുത്തരനികായേ വക്ഖമാനം നവകനിപാതം സന്ധായാഹ. നവ പുഗ്ഗലാതി സത്തക്ഖത്തുപരമകോലംകോലാദയോ നവ പുഗ്ഗലാ. സബ്ബത്ഥാതി ഇമസ്മിം സുത്തേ വുത്താവസിട്ഠേസു സബ്ബേസു സുത്തേസു.

തതിയവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൬. ഏകധമ്മപാളി

(൧൬) ൪. ഏകധമ്മപാളി-ചതുത്ഥവഗ്ഗവണ്ണനാ

൩൨൨. ചതുത്ഥസ്സ പഠമേ സഞ്ഞാണഭൂതാതി ഉപലക്ഖണഭൂതാ. പഞ്ചദസയോജനാവട്ടക്ഖന്ധാതി പഞ്ചദസയോജനക്ഖന്ധപരിക്ഖേപാ. യഥാ ചാതി ച-സദ്ദേന കദമ്ബരുക്ഖാദീനം കപ്പട്ഠായിഭാവം വിയ യോജനസതുബ്ബേധാദിഭാവം സമുച്ചിനോതി, ന പന ജമ്ബുയാ ജമ്ബുദീപസ്സ വിയ തേഹി അപരഗോയാനാദീനം സഞ്ഞാണഭാവം. രാമണേയ്യകന്തി രമണീയഭാവം. സേസപദേസൂതി വനരാമണേയ്യകാദിപദേസു. ഉഗ്ഗതം കൂലം ഉസ്സിതഭാവോ ഏതസ്സാതി ഉക്കൂലം, വിഗതം അപഗതം കൂലം ഏതസ്സാതി വികൂലന്തി ആഹ – ‘‘ഉന്നതട്ഠാനം നിന്നട്ഠാന’’ന്തി ച. നന്ദിയാവട്ടമച്ഛപിട്ഠേനേവാതി കുജ്ജകകുലിസകമച്ഛസങ്ഘാതപിട്ഠേനേവ.

൩൨൩. ദുതിയാദീസു ചത്താരോ അപായാ അഞ്ഞത്ര മനുസ്സേഹീതി അധിപ്പേതാ, ന ദേവാ അഞ്ഞത്ര മനുസ്സേഹീതി ഹീനായ ജാതിയാ അധിപ്പേതത്താ. ഉപാദായുപാദായാപി മജ്ഝിമദേസോ ലബ്ഭതി, യത്ഥ ഗതി ഭിക്ഖൂനം ഭിക്ഖുനീനം ഉപാസകാനം ഉപാസികാനം അഞ്ഞേസമ്പി കമ്മവാദികിരിയവാദിവിഞ്ഞുജാതികാനം, യോ പതിരൂപദേസോതി വുച്ചതി. തേനാഹ – ‘‘സകലോപി ഹീ’’തിആദി.

൩൨൪. ഏളാതി ദോസോ. തേനാഹ – ‘‘നിദ്ദോസമുഖാതി അത്ഥോ’’തി.

൩൨൬. തഥാഗതസ്സ ഗുണേ ജാനിത്വാ ചക്ഖുനാപി ദസ്സനം ദസ്സനമേവ, അജാനിത്വാ പന ദസ്സനം തിരച്ഛാനഗതാനമ്പി ഹോതിയേവാതി ആഹ – ‘‘യേ തഥാഗതസ്സ ഗുണേ ജാനിത്വാ’’തിആദി.

൩൨൭. പകാസേത്വാ കഥിതന്തി സച്ചാനി പകാസേത്വാ കഥിതം.

൩൨൮. സുതാനം ധമ്മാനം അസമ്മോസോ ധാരണന്തി ആഹ – ‘‘ധാരേന്തീതി ന പമ്മുസ്സന്തീ’’തി.

൩൨൯. അത്ഥാനത്ഥം ഉപപരിക്ഖന്തീതി ‘‘അയം ഇമിസ്സാ പാളിയാ അത്ഥോ, അയം ന അത്ഥോ’’തി അത്ഥാനത്ഥം ഉപപരിക്ഖന്തി. അനത്ഥപരിഹാരേന ഹി അത്ഥഗ്ഗഹണം യഥാ അധമ്മപരിവജ്ജനേന ധമ്മപ്പടിപത്തി.

൩൩൦. അനുലോമപടിപദന്തി നിബ്ബാനസ്സ അനുലോമികം പടിപദം.

൩൩൧. സംവേഗജനകേസു കാരണേസൂതി സംവേഗജനകേസു ജാതിആദീസു കാരണേസു. സംവേജനീയേസു ഠാനേസു സഹോത്തപ്പഞാണം സംവേഗോ.

൩൩൨. ഉപായേനാതി യേന ഉപായേന വട്ടൂപച്ഛേദോ, തേന ഉപായേന. പധാനവീരിയം കരോന്തീതി സമ്മപ്പധാനസങ്ഖാതം വീരിയം കരോന്തി ഉപ്പാദേന്തി.

൩൩൩. വവസ്സജീയന്തി വിസ്സജ്ജീയന്തി ഏത്ഥ സങ്ഖാരാതി വവസ്സഗ്ഗോ, അസങ്ഖതാ ധാതൂതി ആഹ – ‘‘വവസ്സഗ്ഗോ വുച്ചതി നിബ്ബാന’’ന്തി.

൩൩൪. ഉത്തമന്നാനന്തി ഉത്തമാനം പഞ്ചന്നം ഭോജനാനം. ഉത്തമരസാനന്തി ഉത്തമാനം രസാനം. ഉഞ്ഛാചാരേനാതി ഉഞ്ഛാചരിയായ കസ്സചി അപരിഗ്ഗഹഭൂതസ്സ കിഞ്ചി അയാചിത്വാ ഗഹണം ഉഞ്ഛാചാരോ. ഏത്ഥ ചാതിആദിനാ അന്നാദീനം അഗ്ഗഭാവോ നാമ മനാപപരമോ ഇച്ഛിതക്ഖണലാഭോ, ന തേസം ലാഭിതാമത്തന്തി ദസ്സേതി. പടിലഭന്തീതി ദേന്തി പണീതഭാവേന. ഭത്തസ്സ ഏകപാതീതി ഏകപാതിപൂരം ഭത്തം. ഇദം കിം നാമാതി ‘‘ഇദം അന്നഗ്ഗരസഗ്ഗം നാമ ഹോതി, ന ഹോതീ’’തി പുച്ഛതി. ഉഞ്ഛേന കപാലാഭതേനാതി മിസ്സകഭത്തേന. യാപേന്തേതി യാപനസീസേന യാപനഹേതും ഭത്തം വദതി. ഉപാദായ അഗ്ഗരസം നാമാതി തം തം ഉപാദായുപാദായ അന്നഗ്ഗരസഗ്ഗം ദട്ഠബ്ബന്തി ദസ്സേതി. ചക്കവത്തിആഹാരതോ ഹി ചാതുമഹാരാജികാനം ആഹാരോ അഗ്ഗോതി ഏവം യാവ പരനിമ്മിതവസവത്തിദേവാ നേതബ്ബം.

൩൩൫. അത്ഥരസോ നാമ ചത്താരി സാമഞ്ഞഫലാനി ‘‘അരിയമഗ്ഗാനം ഫലഭൂതോ രസോ’’തി കത്വാ. ധമ്മരസോ നാമ ചത്താരോ മഗ്ഗാ ‘‘സാമഞ്ഞഫലസ്സ ഹേതുഭൂതോ രസോ’’തി കത്വാ വിമുത്തിരസോ നാമ അമതം നിബ്ബാനം ‘‘സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ’’തി കത്വാ.

ചതുത്ഥവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ജമ്ബുദീപപേയ്യാലോ നിട്ഠിതോ.