(൧൬) ൧. ഏകധമ്മപാളി-പഠമവഗ്ഗവണ്ണനാ

൨൯൬. ഏകധമ്മപാളിവണ്ണനായം ഇധ ധമ്മ-സദ്ദോ സഭാവത്ഥോ ‘‘കുസലാ ധമ്മാ’’തിആദീസു വിയാതി ആഹ – ‘‘ഏകസഭാവോ’’തി. ഏകന്തേനാതി ഏകംസേന, അവസ്സന്തി അത്ഥോ. വട്ടേതി സംസാരവട്ടേ. നിബ്ബിന്ദനത്ഥായാതി അനഭിരമനത്ഥായ. വിരജ്ജനത്ഥായാതി അരജ്ജനത്ഥായ. വിരജ്ജനായാതി പലുജ്ജനായ. തേനേവാഹ – ‘‘വിഗമായാ’’തി. രാഗാദീനം നിരോധായാതി മഗ്ഗഞാണേന രാഗാദീനം നിരോധനത്ഥായ. മഗ്ഗഞാണേന നിരോധനം നാമ അച്ചന്തം അപ്പവത്തികരണന്തി ആഹ – ‘‘അപ്പവത്തികരണത്ഥായാ’’തി. യഥാ ഖാദനീയസ്സ മുഖേ കത്വാ ഖാദനം നാമ യാവദേവ അജ്ഝോഹരണത്ഥം, ഏവം രാഗാദീനം നിരോധനം വട്ടനിരോധനത്ഥമേവാതി വുത്തം – ‘‘വട്ടസ്സേവ വാ നിരുജ്ഝനത്ഥായാ’’തി. യസ്മാ കിലേസേസു ഖീണേസു ഇതരം വട്ടദ്വയമ്പി ഖീണമേവ ഹോതി, തസ്മാ മൂലമേവ ഗണ്ഹന്തോ ‘‘ഉപസമായാതി കിലേസവൂപസമനത്ഥായാ’’തി ആഹ. സങ്ഖതധമ്മാനം അഭിജാനനം നാമ തത്ഥ ലക്ഖണത്തയാരോപനമുഖേനേവാതി ആഹ – ‘‘അനിച്ചാദി…പേ… അഭിജാനനത്ഥായാ’’തി. സമ്ബുജ്ഝിതബ്ബാനി നാമ ചത്താരി അരിയസച്ചാനി തബ്ബിനിമുത്തസ്സ ഞേയ്യസ്സ അഭാവതോ. ‘‘ചതുന്നം സച്ചാനം ബുജ്ഝനത്ഥായാ’’തി വത്വാ തയിദം ബുജ്ഝനം യസ്സ ഞാണസ്സ വസേന ഇജ്ഝതി, തസ്സ ഞാണസ്സ വസേന ദസ്സേതും – ‘‘ബോധി വുച്ചതീ’’തിആദി വുത്തം. അപ്പച്ചയനിബ്ബാനസ്സാതി അമതധാതുയാ.

ഉസ്സാഹജനനത്ഥന്തി കമ്മട്ഠാനേ അഭിരുചിഉപ്പാദനായ. വിസകണ്ടകോതി ഗുളസ്സ വാണിജസമഞ്ഞാ. ‘‘കിസ്മിഞ്ചി ദേസേ ദേസഭാസാ’’തി കേചി. ഉച്ഛുരസോ സമപാകപക്കോ ചുണ്ണാദീഹി മിസ്സേത്വാ പിണ്ഡീകതോ ഗുളോ, അപിണ്ഡീകതോ ഫാണിതം. പാകവിസേസേന ഖണ്ഡഖണ്ഡസേദിതോ ഖണ്ഡോ, മലാഭാവം ആപന്നോ സക്കരാ.

സരതീതി സതി. അനു അനു സരതീതി അനുസ്സതി, അനു അനുരൂപാ സതീതിപി അനുസ്സതി. ദുവിധം ഹോതീതി പയോജനവസേന ദുവിധം ഹോതി. ചിത്തസമ്പഹംസനത്ഥന്തി പസാദനീയവത്ഥുസ്മിം പസാദുപ്പാദനേന ഭാവനാചിത്തസ്സ പരിതോസനത്ഥം. വിപസ്സനത്ഥന്തി വിപസ്സനാസുഖത്ഥം. ഉപചാരസമാധിനാ ഹി ചിത്തേ സമാഹിതേ വിപസ്സനാസുഖേന ഇജ്ഝതി. ചിത്തുപ്പാദോതി ഭാവനാവസേന പവത്തോ ചിത്തുപ്പാദോ. ഉപഹഞ്ഞതി പതിഹഞ്ഞതി പടികൂലത്താ ആരമ്മണസ്സ. തതോ ഏവ ഉക്കണ്ഠതി, കമ്മട്ഠാനം രിഞ്ചതി, നിരസ്സാദോ ഹോതി ഭാവനസ്സാദസ്സ അലബ്ഭനതോ. പസീദതി ബുദ്ധഗുണാനം പസാദനീയത്താ. തഥാ ച കങ്ഖാദിചേതോഖിലാഭാവേന വിനീവരണോ ഹോതി. ദമേത്വാതി നീവരണനിരാകരണേന നിബ്ബിസേവനം കത്വാ. ഏവം കമ്മട്ഠാനന്തരാനുയുഞ്ജനേന ചിത്തപരിദമനസ്സ ഉപമം ദസ്സേന്തോ, ‘‘കഥ’’ന്തിആദിമാഹ.

കോ അയം…പേ… അനുസ്സരീതി കോ അയം മമ അബ്ഭന്തരേ ഠത്വാ അനുസ്സരി. പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോതി ബാഹിരകപരികപ്പിതസ്സ അനുസ്സരകസ്സ സബ്ബസോ അഭാവദസ്സനമേതം. തേനാഹ – ‘‘ന അഞ്ഞോ കോചീ’’തി. ദിസ്വാതി പരിയേസനനയേന വുത്തപ്പകാരം ചിത്തമേവ അനുസ്സരീതി ദിസ്വാ സബ്ബമ്പേതന്തി ഏതം ഹദയവത്ഥുആദിപ്പഭേദം സബ്ബമ്പി. ഇദഞ്ച രൂപം പുരിമഞ്ച അരൂപന്തി ഇദം രുപ്പനസഭാവത്താ രൂപം, പുരിമം അതംസഭാവത്താ അരൂപന്തി സങ്ഖേപതോ രൂപാരൂപം വവത്ഥപേത്വാ. പഞ്ചക്ഖന്ധേ വവത്ഥപേത്വാതി യോജനാ. സമ്ഭാവികാതി സമുട്ഠാപികാ. തസ്സാതി സമുദയസച്ചസ്സ. നിരോധോതി നിരോധനിമിത്തം. അപ്പനാവാരോതി യഥാരദ്ധായ ദേസനായ നിഗമനവാരോ.

൨൯൭. ഏസേവ നയോതി ഇമിനാ യ്വായം ‘‘തം പനേത’’ന്തിആദിനാ അത്ഥനയോ ബുദ്ധാനുസ്സതിയം വിഭാവിതോതി അതിദിസതി, സ്വായം അതിദേസോ പയോജനവസേന നവസുപി അനുസ്സതീസു സാധാരണവസേന വുത്തോപി ആനാപാനസ്സതിആദീസു തീസു വിപസ്സനത്ഥാനേവ ഹോന്തീതി ഇമിനാ അപവാദേന നിവത്തിതോതി താസം ഏകപ്പയോജനതാവ ദട്ഠബ്ബാ. ധമ്മേ അനുസ്സതി ധമ്മാനുസ്സതീതി സമാസപദവിഭാഗദസ്സനമ്പി വചനത്ഥദസ്സനപക്ഖികമേവാതി ആഹ – ‘‘അയം പനേത്ഥ വചനത്ഥോ’’തി. ധമ്മം ആരബ്ഭാതി ഹി ധമ്മസ്സ അനുസ്സതിയാ വിസയഭാവദസ്സനമേതം. ഏസ നയോ സേസേസുപി. സീലം ആരബ്ഭാതി അത്തനോ പാരിസുദ്ധിസീലം ആരബ്ഭ. ചാഗം ആരബ്ഭാതി അത്തനോ ചാഗഗുണം ആരബ്ഭ. ദേവതാ ആരബ്ഭാതി ഏത്ഥ ദേവതാഗുണസദിസതായ അത്തനോ സദ്ധാസീലസുതചാഗപഞ്ഞാസു ദേവതാസമഞ്ഞാ. ഭവതി ഹി തംസദിസേപി തബ്ബോഹാരോ യഥാ ‘‘താനി ഓസധാനി, ഏസ ബ്രഹ്മദത്തോ’’തി ച. തേനാഹ – ‘‘ദേവതാ സക്ഖിട്ഠാനേ ഠപേത്വാ’’തിആദി. തത്ഥ ദേവതാ സക്ഖിട്ഠാനേ ഠപേത്വാതി ‘‘യഥാരൂപായ സദ്ധായ സമന്നാഗതാ താ ദേവതാ ഇതോ ചുതാ തത്ഥ ഉപപന്നാ, മയ്ഹമ്പി തഥാരൂപാ സദ്ധാ സംവിജ്ജതി. യഥാരൂപേന സീലേന, യഥാരൂപേന സുതേന, യഥാരൂപേന ചാഗേന, യഥാരൂപായ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതാ താ ദേവതാ ഇതോ ചുതാ തത്ഥ ഉപപന്നാ, മയ്ഹമ്പി തഥാരൂപാ പഞ്ഞാ സംവിജ്ജതീ’’തി ഏവം ദേവതാ സക്ഖിട്ഠാനേ ഠപേത്വാ. അസ്സാസപസ്സാസനിമിത്തം നാമ തത്ഥ ലദ്ധബ്ബപ്പടിഭാഗനിമിത്തം. ഗതാതി ആരമ്മണകരണവസേന ഉപഗതാ പവത്താ.

ഉപസമ്മതി ഏത്ഥ ദുക്ഖന്തി ഉപസമോ, നിബ്ബാനം. അച്ചന്തമേവ ഏത്ഥ ഉപസമ്മതി വട്ടത്തയന്തി അച്ചന്തൂപസമോ, നിബ്ബാനമേവ. ഖിണോതി ഖേപേതി കിലേസേതി ഖയോ, അരിയമഗ്ഗോ. തേ ഏവ ഉപസമേതീതി ഉപസമോ, അരിയമഗ്ഗോ ഏവ. ഖയോ ച സോ ഉപസമോ ചാതി ഖയൂപസമോ. തത്രചായം ഉപസമോ ധമ്മോ ഏവാതി ധമ്മാനുസ്സതിയാ ഉപസമാനുസ്സതി ഏകസങ്ഗഹോതി? സച്ചം ഏകസങ്ഗഹോ ധമ്മഭാവസാമഞ്ഞേ അധിപ്പേതേ, സങ്ഖതധമ്മതോ പന അസങ്ഖതധമ്മോ സാതിസയോ ഉളാരതമപണീതതമഭാവതോതി ദീപേതും വിസും നീഹരിത്വാ വുത്തം. ഇമമേവ ഹി വിസേസം സന്ധായ ഭഗവാ – ‘‘ധമ്മാനുസ്സതീ’’തി വത്വാപി ഉപസമാനുസ്സതിം അവോച അനുസ്സരന്തസ്സ സവിസേസം സന്തപണീതഭാവേന ഉപട്ഠാനതോ. ഏവഞ്ച കത്വാ ഇധ ഖയൂപസമഗ്ഗഹണമ്പി സമത്ഥിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. യഥേവ ഹി സമാനേപി ലോകുത്തരധമ്മഭാവേ ‘‘യാവതാ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സങ്ഖതാ വാ അസങ്ഖതാ വാ, വിരാഗോ തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതീ’’തിആദിവചനതോ (ഇതിവു. ൯൦) മഗ്ഗഫലധമ്മേഹി നിബ്ബാനധമ്മോ സാതിസയോ, ഏവം ഫലധമ്മതോ മഗ്ഗധമ്മോ കിലേസപ്പഹാനേന അച്ഛരിയധമ്മഭാവതോ, തസ്മാ അച്ചന്തൂപസമേന സദ്ധിം ഖയൂപസമോപി ഗഹിതോതി ദട്ഠബ്ബം. വിപസ്സനത്ഥാനേവ ഹോന്തീതി കസ്മാ വുത്തന്തി? ‘‘ഏകന്തനിബ്ബിദായാതിആദിവചനതോ’’തി കേചി, തം അകാരണം ബുദ്ധാനുസ്സതിആദീസുപി തഥാ ദേസനായ ആഗതത്താ. യഥാ പന ബുദ്ധാനുസ്സതിആദീനി കമ്മട്ഠാനാനി വിപസ്സനത്ഥാനി ഹോന്തി, നിമിത്തസമ്പഹംസനത്ഥാനിപി ഹോന്തി, ന ഏവമേതാനി, ഏതാനി പന വിപസ്സനത്ഥാനേവാതി തഥാ വുത്തം.

പഠമവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.