൨. ദുതിയോ പരിച്ഛേദോ

ചേതസികനിദ്ദേസോ

൬൭. ചിത്താനന്തരമുദ്ദിട്ഠാ, യേ ച ചേതസികാ മയാ;

തേസം ദാനി കരിസ്സാമി, വിഭാജനമിതോ പരം.

തത്ഥ ചിത്തസമ്പയുത്താ, ചിത്തേ ഭവാ വാ ചേതസികാ. തേപി ചിത്തം വിയ സാരമ്മണതോ ഏകവിധാ, സവിപാകാവിപാകതോ ദുവിധാ, കുസലാകുസലാബ്യാകതഭേദതോ തിവിധാ, കാമാവചരാദിഭേദതോ ചതുബ്ബിധാ.

തത്ഥ കാമാവചരചിത്തസമ്പയുത്താ കാമാവചരാ. തേസു കാമാവചരപഠമമഹാകുസലചിത്തസമ്പയുത്താ താവ നിയതാ സരൂപേന ആഗതാ ഏകൂനതിംസ ധമ്മാ ഹോന്തി. സേയ്യഥിദം – ഫസ്സോ വേദനാ സഞ്ഞാ ചേതനാ വിതക്കോ വിചാരോ പീതി ചിത്തേകഗ്ഗതാ സദ്ധാ സതി വീരിയം പഞ്ഞാ ജീവിതിന്ദ്രിയം അലോഭോ അദോസോ ഹിരീ ഓത്തപ്പം കായപ്പസ്സദ്ധി ചിത്തപ്പസ്സദ്ധി കായലഹുതാ ചിത്തലഹുതാ കായമുദുതാ ചിത്തമുദുതാ കായകമ്മഞ്ഞതാ ചിത്തകമ്മഞ്ഞതാ കായപാഗുഞ്ഞതാ ചിത്തപാഗുഞ്ഞതാ കായുജുകതാ ചിത്തുജുകതാതി. പുന ഛന്ദോ, അധിമോക്ഖോ, തത്രമജ്ഝത്തതാ, മനസികാരോ ചാതി ചത്താരോ നിയതയേവാപനകാ ഹോന്തി. ഇമേഹി ചതൂഹി തേത്തിംസ ഹോന്തി. പുന കരുണാ മുദിതാ കായദുച്ചരിതവിരതി വചീദുച്ചരിതവിരതി മിച്ഛാജീവവിരതി ചേതി ഇമേ പഞ്ച അനിയതാ. ഇമേ പന കദാചി ഉപ്പജ്ജന്തി.

ഇമേസു പന കരുണാമുദിതാവസേന ഭാവനാകാലേ കരുണാപുബ്ബഭാഗോ വാ മുദിതാപുബ്ബഭാഗോ വാ ഏതാ ഉപ്പജ്ജന്തി, ന പനേകതോ ഉപ്പജ്ജന്തി. യദാ പന ഇമിനാ ചിത്തേന മിച്ഛാകമ്മന്താദീഹി വിരമതി, തദാ സമ്മാകമ്മന്താദീനി പരിപൂരേന്തി, ഏകാ വിരതി ഉപ്പജ്ജതി, കരുണാമുദിതാഹി സഹ, അഞ്ഞമഞ്ഞേന ച ന ഉപ്പജ്ജന്തി. തസ്മാ ഏതേസു ഏകേന സഹ ചതുത്തിംസേവ ധമ്മാ ഹോന്തി.

൬൮. ആദിനാ പുഞ്ഞചിത്തേന, തേത്തിംസ നിയതാ മതാ;

കരുണാമുദിതേകേന, ചതുത്തിംസ ഭവന്തി തേ.

൬൯. കസ്മാ പനേത്ഥ മേത്താ ച, ഉപേക്ഖാ ച ന ഉദ്ധടാ;

യേവാപനകധമ്മേസു, ധമ്മരാജേന സത്ഥുനാ.

൭൦. അബ്യാപാദേന മേത്താപി, തത്രമജ്ഝത്തതായ ച;

ഉപേക്ഖാ ഗഹിതാ യസ്മാ, തസ്മാ ന ഗഹിതാ ഉഭോ.

൭൧. കസ്മാ യേവാപനാ ധമ്മാ, ബുദ്ധേനാദിച്ചബന്ധുനാ;

സരൂപേനേവ സബ്ബേതേ, പാളിയം ന ച ഉദ്ധടാ.

൭൨. യസ്മാ അനിയതാ കേചി, യസ്മാ രാസിം ഭജന്തി ന;

യസ്മാ ച ദുബ്ബലാ കേചി, തസ്മാ വുത്താ ന പാളിയം.

൭൩. ഛന്ദാധിമോക്ഖമുദിതാ മനസി ച കാരോ,

മജ്ഝത്തതാ ച കരുണാ വിരതിത്തയം ച;

പുഞ്ഞേസു തേന നിയതാനിയതാ ച സബ്ബേ,

യേവാപനാ മുനിവരേന ന ചേവ വുത്താ.

൭൪. കസ്മാ പനേത്ഥ ഫസ്സോവ, പഠമം സമുദീരിതോ;

പഠമാഭിനിപാതത്താ, ചിത്തസ്സാരമ്മണേ കിര.

൭൫. ഫുസിത്വാ പന ഫസ്സേന, വേദനായ ച വേദയേ;

സഞ്ജാനാതി ച സഞ്ഞായ, ചേതനായ ച ചേതയേ.

൭൬. ബലവപച്ചയത്താ ച, സഹജാതാനമേവ ഹി;

ഫസ്സോവ പഠമം വുത്തോ, തസ്മാ ഇധ മഹേസിനാ.

൭൭. അകാരണമിദം സബ്ബം, ചിത്താനം തു സഹേവ ച;

ഏകുപ്പാദാദിഭാവേന, ചിത്തജാനം പവത്തിതോ.

൭൮. അയം തു പഠമുപ്പന്നോ, അയം പച്ഛാതി നത്ഥിദം;

ബലവപച്ചയത്തേപി, കാരണഞ്ച ന ദിസ്സതി.

൭൯. ദേസനാക്കമതോ ചേവ, പഠമം സമുദീരിതോ;

ഇച്ചേവം പന വിഞ്ഞേയ്യം, വിഞ്ഞുനാ ന വിസേസതോ.

൮൦. ന ച പരിയേസിതബ്ബോയം, തസ്മാ പുബ്ബാപരക്കമോ;

വചനത്ഥലക്ഖണാദീഹി, ധമ്മാ ഏവ വിജാനതാ.

യസ്മാ പന ഇമേ ധമ്മാ വചനത്ഥലക്ഖണാദീഹി വുച്ചമാനാ പാകടാ ഹോന്തി സുവിഞ്ഞേയ്യാവ, തസ്മാ തേസം വചനത്ഥലക്ഖണാദീനി പവക്ഖാമി. സേയ്യഥിദം – ഫുസതീതി ഫസ്സോ. സ്വായം ഫുസനലക്ഖണോ, സങ്ഘട്ടനരസോ, സന്നിപാതപച്ചുപട്ഠാനോ, ഫലട്ഠേന വേദനാപച്ചുപട്ഠാനോ വാ, ആപാഥഗതവിസയപദട്ഠാനോ. അയം ഹി അരൂപധമ്മോപി സമാനോ ആരമ്മണേസു ഫുസനാകാരേനേവ പവത്തതി, സോ ദ്വിന്നം മേണ്ഡാനം സന്നിപാതോ വിയ ദട്ഠബ്ബോ.

സുന്ദരം മനോതി സുമനോ, സുമനസ്സ ഭാവോ സോമനസ്സം, സോമനസ്സമേവ വേദനാ സോമനസ്സവേദനാ. സാ വേദയിതലക്ഖണാ, ഇട്ഠാകാരാനുഭവനരസാ രാജാ വിയ സുഭോജനരസം, ചേതസികഅസ്സാദപച്ചുപട്ഠാനാ, പസ്സദ്ധിപദട്ഠാനാ.

നീലാദിഭേദം ആരമ്മണം സഞ്ജാനാതീതി സഞ്ഞാ. സാ സഞ്ജാനനലക്ഖണാ, പച്ചാഭിഞ്ഞാണകരണരസാ വഡ്ഢകിസ്സ അഭിഞ്ഞാണകരണമിവ, യഥാഗഹിതനിമിത്തവസേന അഭിനിവേസകരണപച്ചുപട്ഠാനാ, യഥോപട്ഠിതവിസയപദട്ഠാനാ.

ചേതയതീതി ചേതനാ. സദ്ധിം അത്തനാ സമ്പയുത്തധമ്മേ ആരമ്മണേ അഭിസന്ദഹതീതി അത്ഥോ. സാ ചേതയിതലക്ഖണാ, ആയൂഹനരസാ, സംവിദഹനപച്ചുപട്ഠാനാ സകകിച്ചപരകിച്ചസാധകാ ജേട്ഠസിസ്സമഹാവഡ്ഢകിആദയോ വിയ.

വിതക്കേതീതി വിതക്കോ. വിതക്കനം വാ വിതക്കോ. സ്വായം ആരമ്മണേ ചിത്തസ്സ അഭിനിരോപനലക്ഖണോ, ആഹനനപരിയാഹനനരസോ, ആരമ്മണേ ചിത്തസ്സ ആനയനപച്ചുപട്ഠാനോ.

ആരമ്മണേ തേന ചിത്തം വിചരതീതി വിചാരോ. വിചരണം വാ വിചാരോ. അനുസഞ്ചരണന്തി വുത്തം ഹോതി. സ്വായം ആരമ്മണാനുമജ്ജനലക്ഖണോ, തത്ഥ സഹജാതാനുയോജനരസോ, ചിത്തസ്സ അനുപബന്ധപച്ചുപട്ഠാനോ.

പിനയതീതി പീതി. സാ സമ്പിയായനലക്ഖണാ, കായചിത്തപീണനരസാ, ഫരണരസാ വാ, ഓദഗ്യപച്ചുപട്ഠാനാ.

ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗഭാവോ ചിത്തേകഗ്ഗതാ. സമാധിസ്സേതം നാമം. സോ അവിസാരലക്ഖണോ, അവിക്ഖേപലക്ഖണോ വാ, സഹജാതാനം സമ്പിണ്ഡനരസോ ന്ഹാനിയചുണ്ണാനം ഉദകം വിയ, ഉപസമപച്ചുപട്ഠാനോ, വിസേസതോ സുഖപദട്ഠാനോ.

സദ്ദഹന്തി ഏതായ, സയം വാ സദ്ദഹതി, സദ്ദഹനമത്തമേവ വാ ഏസാതി സദ്ധാ. സാ പനേസാ സദ്ദഹനലക്ഖണാ, പസാദനരസാ ഉദകപ്പസാദകമണി വിയ, അകാലുസിയപച്ചുപട്ഠാനാ, സദ്ധേയ്യവത്ഥുപദട്ഠാനാ.

സരന്തി ഏതായ, സയം വാ സരതി, സരണമത്തമേവ വാ ഏസാതി സതി. സാ അപിലാപനലക്ഖണാ, അസമ്മോസരസാ, ആരക്ഖപച്ചുപട്ഠാനാ, ഥിരസഞ്ഞാപദട്ഠാനാ.

വീരഭാവോ വീരിയം. വീരാനം വാ കമ്മം വീരിയം. തം പനേതം ഉസ്സാഹനലക്ഖണം, സഹജാതാനം ഉപത്ഥമ്ഭനരസം, അസംസീദനഭാവപച്ചുപട്ഠാനം, സംവേഗപദട്ഠാനം.

പജാനാതീതി പഞ്ഞാ. സാ പനേസാ വിജാനനലക്ഖണാ, വിസയോഭാസനരസാ പദീപോ വിയ, അസമ്മോഹപച്ചുപട്ഠാനാ അരഞ്ഞഗതസുദേസകോ വിയ.

ജീവന്തി തേന തംസമ്പയുത്തധമ്മാതി ജീവിതം. തം പന അത്തനാ അവിനിബ്ഭുത്താനം ധമ്മാനം അനുപാലനലക്ഖണം, തേസം പവത്തനരസം, തേസംയേവ ഠപനപച്ചുപട്ഠാനം, യാപയിതബ്ബധമ്മപദട്ഠാനം. സന്തേപി ച തേസം അനുപാലനലക്ഖണാദിമ്ഹി വിധാനേ അത്ഥിക്ഖണേയേവ തം തേ ധമ്മേ അനുപാലേതി ഉദകം വിയ ഉപ്പലാദീനി, യഥാസകം പച്ചയുപ്പന്നേപി ച ധമ്മേ അനുപാലേതി ധാതി വിയ കുമാരം, സയംപവത്തിതധമ്മസമ്ബന്ധേനേവ പവത്തതി നിയാമകോ വിയ, ന ഭങ്ഗതോ ഉദ്ധം പവത്തയതി അത്തനോ ച പവത്തയിതബ്ബാനഞ്ച അഭാവാ, ന ഭങ്ഗക്ഖണേ ഠപേതി സയം ഭിജ്ജമാനത്താ ഖീയമാനോ വിയ വത്തിസ്നേഹോവ പദീപസിഖന്തി.

ന ലുബ്ഭന്തി തേന, സയം വാ ന ലുബ്ഭതി, അലുബ്ഭനമത്തമേവ വാ തന്തി അലോഭോ. സോ ആരമ്മണേ ചിത്തസ്സ അലഗ്ഗഭാവലക്ഖണോ കമലദലേ ജലബിന്ദു വിയ, അപരിഗ്ഗഹരസോ മുത്തഭിക്ഖു വിയ, അനല്ലീനഭാവപച്ചുപട്ഠാനോ അസുചിമ്ഹി പതിതപുരിസോ വിയ.

ന ദുസ്സന്തി തേന, സയം വാ ന ദുസ്സതി, അദുസ്സനമത്തമേവ വാ തന്തി അദോസോ. സോ അചണ്ഡിക്കലക്ഖണോ, അവിരോധലക്ഖണോ വാ അനുകൂലമിത്തോ വിയ, ആഘാതവിനയനരസോ, പരിളാഹവിനയനരസോ വാ ചന്ദനം വിയ, സോമ്മഭാവപച്ചുപട്ഠാനോ പുണ്ണചന്ദോ വിയ.

കായദുച്ചരിതാദീഹി ഹിരീയതീതി ഹിരീ. ലജ്ജായേതം അധിവചനം. തേഹിയേവ ഓത്തപ്പതീതി ഓത്തപ്പം. പാപതോ ഉബ്ബേഗസ്സേതം അധിവചനം. തത്ഥ പാപതോ ജിഗുച്ഛനലക്ഖണാ ഹിരീ, ഓത്താസലക്ഖണം ഓത്തപ്പം. ഉഭോപി പാപാനം അകരണരസാ, പാപതോ സങ്കോചനപച്ചുപട്ഠാനാ, അത്തഗാരവപരഗാരവപദട്ഠാനാ. ഇമേ ധമ്മാ ലോകപാലാതി ദട്ഠബ്ബാ.

കായപസ്സമ്ഭനം കായപസ്സദ്ധി. ചിത്തപസ്സമ്ഭനം ചിത്തപസ്സദ്ധി. കായോതി ചേത്ഥ വേദനാദയോ തയോ ഖന്ധാ. ഉഭോപി പനേതാ ഏകതോ ഹുത്വാ കായചിത്തദരഥവൂപസമലക്ഖണാ, കായചിത്തദരഥനിമ്മദനരസാ, കായചിത്താനം അപരിപ്ഫന്ദനസീതിഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ, കായചിത്തപദട്ഠാനാ, കായചിത്താനം അവൂപസമതാഉദ്ധച്ചാദികിലേസപ്പടിപക്ഖഭൂതാതി വേദിതബ്ബാ.

കായലഹുഭാവോ കായലഹുതാ. ചിത്തലഹുഭാവോ ചിത്തലഹുതാ. കായചിത്താനം ഗരുഭാവവൂപസമലക്ഖണാ, കായചിത്തഗരുഭാവനിമ്മദനരസാ, കായചിത്താനം അദന്ധതാപച്ചുപട്ഠാനാ, കായചിത്തപദട്ഠാനാ, കായചിത്താനം ഗരുഭാവകരഥിനമിദ്ധാദികിലേസപ്പടിപക്ഖഭൂതാതി വേദിതബ്ബാ.

കായമുദുഭാവോ കായമുദുതാ. ചിത്തമുദുഭാവോ ചിത്തമുദുതാ. കായചിത്താനം ഥദ്ധഭാവവൂപസമലക്ഖണാ, കായചിത്താനം ഥദ്ധഭാവനിമ്മദനരസാ, അപ്പടിഘാതപച്ചുപട്ഠാനാ, കായചിത്തപദട്ഠാനാ, കായചിത്താനം ഥദ്ധഭാവകരദിട്ഠിമാനാദികിലേസപ്പടിപക്ഖഭൂതാതി വേദിതബ്ബാ.

കായകമ്മഞ്ഞഭാവോ കായകമ്മഞ്ഞതാ. ചിത്തകമ്മഞ്ഞഭാവോ ചിത്തകമ്മഞ്ഞതാ. കായചിത്താനം അകമ്മഞ്ഞഭാവവൂപസമലക്ഖണാ, കായചിത്താനം അകമ്മഞ്ഞഭാവനിമ്മദനരസാ, കായചിത്താനം ആരമ്മണകരണസമ്പത്തിപച്ചുപട്ഠാനാ, കായചിത്തപദട്ഠാനം, കായചിത്താനം അകമ്മഞ്ഞഭാവകരഅവസേസനീവരണാദികിലേസപ്പടിപക്ഖഭൂതാതി വേദിതബ്ബാ.

കായപാഗുഞ്ഞഭാവോ കായപാഗുഞ്ഞതാ. ചിത്തപാഗുഞ്ഞഭാവോ ചിത്തപാഗുഞ്ഞതാ. കായചിത്താനം അഗേലഞ്ഞഭാവലക്ഖണാ, കായചിത്താനം ഗേലഞ്ഞനിമ്മദനരസാ, നിരാദീനവപച്ചുപട്ഠാനാ, കായചിത്തപദട്ഠാനാ, കായചിത്താനം ഗേലഞ്ഞഭാവകരഅസ്സദ്ധാദികിലേസപ്പടിപക്ഖഭൂതാതി ദട്ഠബ്ബാ.

കായസ്സ ഉജുകഭാവോ കായുജുകതാ. ചിത്തസ്സ ഉജുകഭാവോ ചിത്തുജുകതാ. കായചിത്താനം അകുടിലഭാവലക്ഖണാ, കായചിത്താനം അജ്ജവലക്ഖണാ വാ, കായചിത്താനം കുടിലഭാവനിമ്മദനരസാ, അജിമ്ഹതാപച്ചുപട്ഠാനാ, കായചിത്തപദട്ഠാനാ, കായചിത്താനം കുടിലഭാവകരമായാസാഠേയ്യാദികിലേസപ്പടിപക്ഖഭൂതാതി ദട്ഠബ്ബാ.

ഛന്ദോതി കത്തുകമ്യതായേതം അധിവചനം. തസ്മാ സോ കത്തുകമ്യതാലക്ഖണോ ഛന്ദോ, ആരമ്മണപരിയേസനരസോ, ആരമ്മണേന അത്ഥികതാപച്ചുപട്ഠാനോ, തദേവസ്സ പദട്ഠാനോ.

അധിമുച്ചനം അധിമോക്ഖോ. സോ സന്നിട്ഠാനലക്ഖണോ, അസംസപ്പനരസോ, നിച്ഛയപച്ചുപട്ഠാനോ, സന്നിട്ഠേയ്യധമ്മപദട്ഠാനോ, ആരമ്മണേ നിച്ചലഭാവേന ഇന്ദഖീലോ വിയ ദട്ഠബ്ബോ.

തേസു തേസു ധമ്മേസു മജ്ഝത്തഭാവോ തത്രമജ്ഝത്തതാ. സാ ചിത്തചേതസികാനം സമവാഹിതലക്ഖണാ, ഊനാധികതാനിവാരണരസാ, പക്ഖപാതുപച്ഛേദനരസാ വാ, മജ്ഝത്തഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ.

കിരിയാ കാരോ, മനസ്മിം കാരോ മനസികാരോ. പുരിമമനതോ വിസദിസം മനം കരോതീതി ച മനസികാരോ.

സ്വായം ആരമ്മണപടിപാദകോ, വീഥിപടിപാദകോ, ജവനപടിപാദകോതി തിപ്പകാരോ. തത്ഥ ആരമ്മണപടിപാദകോ മനസ്മിം കാരോ മനസികാരോ. സോ സാരണലക്ഖണോ, സമ്പയുത്താനം ആരമ്മണേ സംയോജനരസോ, ആരമ്മണാഭിമുഖഭാവപച്ചുപട്ഠാനോ, ആരമ്മണപദട്ഠാനോ, സങ്ഖാരക്ഖന്ധപരിയാപന്നോ ആരമ്മണപടിപാദകത്തേന സമ്പയുത്താനം സാരഥീ വിയ ദട്ഠബ്ബോ. വീഥിപടിപാദകോതി പഞ്ചദ്വാരാവജ്ജനസ്സേതം അധിവചനം, ജവനപടിപാദകോതി മനോദ്വാരാവജ്ജനസ്സേതം അധിവചനം, ന തേ ഇധ അധിപ്പേതാ.

കരുണാതി പരദുക്ഖേ സതി സാധൂനം ഹദയകമ്പനം കരോതീതി കരുണാ, കിനാതി വിനാസേതി വാ പരദുക്ഖന്തി കരുണാ. സാ പരദുക്ഖാപനയനാകാരപ്പവത്തിലക്ഖണാ, പരദുക്ഖാസഹനരസാ, അവിഹിംസാപച്ചുപട്ഠാനാ, ദുക്ഖാഭിഭൂതാനം അനാഥഭാവദസ്സനപദട്ഠാനാ.

മോദന്തി തായ, സയം വാ മോദതീതി മുദിതാ. സാ പമോദനലക്ഖണാ, അനിസ്സായനരസാ, അരതിവിഘാതപച്ചുപട്ഠാനാ, സത്താനം സമ്പത്തിദസ്സനപദട്ഠാനാ. കേചി പന മേത്തുപേക്ഖായോപി അനിയതേ ഇച്ഛന്തി, തം ന ഗഹേതബ്ബം. അത്ഥതോ ഹി അദോസോ ഏവ മേത്താ, തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖായേവ ഉപേക്ഖാതി.

കായദുച്ചരിതതോ വിരതി കായദുച്ചരിതവിരതി. ഏസേവ നയോ സേസേസുപി ദ്വീസു. ലക്ഖണാദിതോ പന ഏതാ തിസ്സോപി വിരതിയോ കായദുച്ചരിതാദിവത്ഥൂനം അവീതിക്കമലക്ഖണാ, കായദുച്ചരിതാദിവത്ഥുതോ സങ്കോചനരസാ, അകിരിയപച്ചുപട്ഠാനാ, സദ്ധാഹിരിഓത്തപ്പഅപ്പിച്ഛതാദിഗുണപദട്ഠാനാ. കേചി പന ഇമാസു ഏകേകം നിയതം വിരതിം ഇച്ഛന്തി. ഏവം കാമാവചരപഠമമഹാകുസലചിത്തേന ഇമേ തേത്തിംസ വാ ചതുത്തിംസ വാ ധമ്മാ സമ്പയോഗം ഗച്ഛന്തീതി വേദിതബ്ബാ.

യഥാ ച പഠമേന, ഏവം ദുതിയചിത്തേനാപി. സസങ്ഖാരഭാവമത്തമേവ ഹി ഏത്ഥ വിസേസോ. പുന തതിയേന ഞാണവിപ്പയോഗതോ ഠപേത്വാ അമോഹം അവസേസാ ദ്വത്തിംസ വാ തേത്തിംസ വാ വേദിതബ്ബാ. തഥാ ചതുത്ഥേനാപി സസങ്ഖാരഭാവമത്തമേവ വിസേസോ, പഠമേ വുത്തേസു പന ഠപേത്വാ പീതിം അവസേസാ പഞ്ചമേന സമ്പയോഗം ഗച്ഛന്തി. സോമനസ്സട്ഠാനേ ചേത്ഥ ഉപേക്ഖാവേദനാ പവിട്ഠാ. സാ പന ഇട്ഠാനിട്ഠവിപരീതാനുഭവനലക്ഖണാ, പക്ഖപാതുപച്ഛേദനരസാ. യഥാ ച പഞ്ചമേന, ഏവം ഛട്ഠേനാപി. സസങ്ഖാരമത്തമേവ ഹോതി വിസേസോ. സത്തമേന പന ഠപേത്വാ പഞ്ഞം അവസേസാ ഏകതിംസ വാ ദ്വത്തിംസ വാ ധമ്മാ ഹോന്തി, തഥാ അട്ഠമേനാപി. സസങ്ഖാരമത്തമേവ വിസേസോ. ഏവം താവ കാമാവചരകുസലചേതസികാ വേദിതബ്ബാ.

൮൧. ഉപേക്ഖായുത്തചിത്തേസു, ന ദുക്ഖസുഖപീതിയോ;

ജായന്തേവ വിസും പഞ്ച, കരുണാമുദിതാദയോ.

അവസേസേസു പന രൂപാവചരചിത്തസമ്പയുത്താ രൂപാവചരാ, തത്ഥ പഠമചിത്തസമ്പയുത്താ താവ കാമാവചരപഠമചിത്തേ വുത്തേസു ഠപേത്വാ വിരതിത്തയം അവസേസാ വേദിതബ്ബാ. വിരതിയോ പന കാമാവചരകുസലലോകുത്തരേസ്വേവ ഉപ്പജ്ജന്തി, ന അഞ്ഞേസു. ദുതിയേന വിതക്കവജ്ജാ ദ്വത്തിംസ വാ തേത്തിംസ വാ. തതിയേന വിചാരവജ്ജാ ഏകതിംസ വാ ദ്വത്തിംസ വാ. ചതുത്ഥേന തതോ പീതിവജ്ജാ തിംസ വാ ഏകതിംസ വാ. പഞ്ചമേന തതോ കരുണാമുദിതാവജ്ജാ തിംസ ഹോന്തി, സോമനസ്സട്ഠാനേ ഉപേക്ഖാ പവിട്ഠാ. ഏവം രൂപാവചരകുസലചേതസികാ വേദിതബ്ബാ.

അരൂപാവചരചിത്തസമ്പയുത്താ അരൂപാവചരാ, തേ പന രൂപാവചരപഞ്ചമേ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബാ. അരൂപാവചരഭാവോവേത്ഥ വിസേസോ.

ലോകുത്തരചിത്തസമ്പയുത്താ ലോകുത്തരാ, തേ പന പഠമജ്ഝാനികേ മഗ്ഗചിത്തേ പഠമരൂപാവചരചിത്തേ വുത്തനയേന ദുതിയജ്ഝാനികാദിഭേദേപി മഗ്ഗചിത്തേ ദുതിയരൂപാവചരചിത്താദീസു വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. കരുണാമുദിതാനമഭാവോ ച നിയതവിരതിഭാവോ ച ലോകുത്തരഭാവോ ചേത്ഥ വിസേസോ. ഏവം താവ കുസലചിത്തസമ്പയുത്തചേതസികാ വേദിതബ്ബാ.

അകുസലാ പന ചേതസികാ ഭൂമിതോ ഏകവിധാ കാമാവചരായേവ, തേസു ലോഭമൂലപഠമാകുസലചിത്തസമ്പയുത്താ താവ നിയതാ സരൂപേനാഗതാ പന്നരസ, യേവാപനകാ നിയതാ ചത്താരോതി ഏകൂനവീസതി ഹോന്തി. അനിയതാ ഛ യേവാപനകാതി സബ്ബേ പഞ്ചവീസതി ഹോന്തി. സേയ്യഥിദം – ഫസ്സോ സോമനസ്സവേദനാ സഞ്ഞാ ചേതനാ വിതക്കോ വിചാരോ പീതി ചിത്തസ്സേകഗ്ഗതാ വീരിയം ജീവിതം അഹിരികം അനോത്തപ്പം ലോഭോ മോഹോ മിച്ഛാദിട്ഠീതി ഇമേ സരൂപേനാഗതാ പന്നരസ, ഛന്ദോ അധിമോക്ഖോ ഉദ്ധച്ചം മനസികാരോതി ഇമേ ചത്താരോ നിയതയേവാപനകാ, ഇമേ പന പടിപാടിയാ ദസസു ചിത്തേസു നിയതാ ഹോന്തി, മാനോ ഇസ്സാ മച്ഛരിയം കുക്കുച്ചം ഥിനമിദ്ധന്തി ഇമേ ഛയേവ അനിയതയേവാപനകാ.

൮൨. ഏവം യേവാപനാ സബ്ബേ, നിയതാനിയതാ ദസ;

നിദ്ദിട്ഠാ പാപചിത്തേസു, ഹതപാപേന താദിനാ.

തത്ഥ ഫസ്സോതി അകുസലചിത്തസഹജാതോ ഫസ്സോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. ന ഹിരീയതീതി അഹിരികോ, അഹിരികസ്സ ഭാവോ അഹിരികം. കായദുച്ചരിതാദീഹി ഓത്തപ്പതീതി ഓത്തപ്പം, ന ഓത്തപ്പം അനോത്തപ്പം. തത്ഥ കായദുച്ചരിതാദീഹി അജിഗുച്ഛനലക്ഖണം, അലജ്ജാലക്ഖണം വാ അഹിരികം, അനോത്തപ്പം തേഹേവ അസാരജ്ജനലക്ഖണം, അനുത്താസലക്ഖണം വാ.

ലുബ്ഭന്തി തേന, സയം വാ ലുബ്ഭതി, ലുബ്ഭനമത്തമേവ വാ തന്തി ലോഭോ. സോ ആരമ്മണഗഹണലക്ഖണോ മക്കടാലേപോ വിയ, അഭിസങ്ഗരസോ തത്തകപാലേ പക്ഖിത്തമംസപേസി വിയ, അപരിച്ചാഗപച്ചുപട്ഠാനോ തേലഞ്ജനരാഗോ വിയ, സംയോജനിയേസു ധമ്മേസു അസ്സാദദസ്സനപദട്ഠാനോ.

മുയ്ഹന്തി തേന, സയം വാ മുയ്ഹതി, മുയ്ഹനമത്തമേവ വാ തന്തി മോഹോ. സോ ചിത്തസ്സ അന്ധഭാവലക്ഖണോ, അഞ്ഞാണലക്ഖണോ വാ, അസമ്പടിവേധരസോ, ആരമ്മണസഭാവച്ഛാദനരസോ വാ, അന്ധകാരപച്ചുപട്ഠാനോ, അയോനിസോമനസികാരപദട്ഠാനോ.

മിച്ഛാ പസ്സന്തി തായ, സയം വാ മിച്ഛാ പസ്സതി, മിച്ഛാദസ്സനമത്തമേവ വാ ഏസാതി മിച്ഛാദിട്ഠി. സാ അയോനിസോഅഭിനിവേസലക്ഖണാ, പരാമാസരസാ, മിച്ഛാഭിനിവേസപച്ചുപട്ഠാനാ, അരിയാനം അദസ്സനകാമതാദിപദട്ഠാനാ.

ഉദ്ധതഭാവോ ഉദ്ധച്ചം. തം അവൂപസമലക്ഖണം വാതാഭിഘാതചലജലം വിയ, അനവട്ഠാനരസം വാതാഭിഘാതചലധജപടാകാ വിയ, ഭന്തത്തപച്ചുപട്ഠാനം പാസാണാഭിഘാതസമുദ്ധതഭസ്മം വിയ, അയോനിസോമനസികാരപദട്ഠാനം.

മഞ്ഞതീതി മാനോ. സോ ഉണ്ണതിലക്ഖണോ, സമ്പഗ്ഗഹണരസോ, കേതുകമ്യതാപച്ചുപട്ഠാനോ, ദിട്ഠിവിപ്പയുത്തലോഭപദട്ഠാനോ.

ഇസ്സതീതി ഇസ്സാ. സാ പരസമ്പത്തീനം ഉസൂയനലക്ഖണാ, തത്ഥേവ അനഭിരതിരസാ, തതോ വിമുഖഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ, പരസമ്പത്തിപദട്ഠാനാ.

മച്ഛരഭാവോ മച്ഛരിയം. തം അത്തനോ സമ്പത്തീനം നിഗുഹണലക്ഖണം, താസംയേവ പരേഹി സാധാരണഭാവഅക്ഖമനരസം, സങ്കോചനപച്ചുപട്ഠാനം, അത്തസമ്പത്തിപദട്ഠാനം.

കുച്ഛിതം കതം കുകതം, തസ്സ ഭാവോ കുക്കുച്ചം. തം പച്ഛാനുതാപലക്ഖണം, കതാകതാനുസോചനരസം, വിപ്പടിസാരപച്ചുപട്ഠാനം, കതാകതപദട്ഠാനം.

ഥിനതാ ഥിനം. മിദ്ധതാ മിദ്ധം. അനുസ്സാഹനസംസീദനതാ, അസത്തിവിഘാതോ ചാതി അത്ഥോ. ഥിനഞ്ച മിദ്ധഞ്ച ഥിനമിദ്ധം. തത്ഥ ഥിനം അനുസ്സാഹനലക്ഖണം, വീരിയവിനോദനരസം, സംസീദനഭാവപച്ചുപട്ഠാനം. മിദ്ധം അകമ്മഞ്ഞതാലക്ഖണം, ഓനഹനരസം, ലീനതാപച്ചുപട്ഠാനം, ഉഭയമ്പി അയോനിസോമനസികാരപദട്ഠാനം. സേസാ കുസലേ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബാ.

ഏത്ഥ പന വിതക്കവീരിയസമാധീനം മിച്ഛാസങ്കപ്പമിച്ഛാവായാമമിച്ഛാസമാധയോ വിസേസകാ. ഇതി ഇമേ ഏകൂനവീസതി ചേതസികാ പഠമാകുസലചിത്തേന സമ്പയോഗം ഗച്ഛന്തീതി വേദിതബ്ബാ. യഥാ ച പഠമേന, ഏവം ദുതിയേനാപി. സസങ്ഖാരഭാവോ ചേത്ഥ ഥിനമിദ്ധസ്സ നിയതഭാവോ ച വിസേസോ. തതിയേന പഠമേ വുത്തേസു ഠപേത്വാ ദിട്ഠിം സേസാ അട്ഠാരസ വേദിതബ്ബാ. മാനോ പനേത്ഥ അനിയതോ ഹോതി, ദിട്ഠിയാ സഹ ന ഉപ്പജ്ജതീതി. ചതുത്ഥേന ദുതിയേ വുത്തേസു ഠപേത്വാ ദിട്ഠിം അവസേസാ വേദിതബ്ബാ. ഏത്ഥാപി ച മാനോ അനിയതോ ഹോതി. പഞ്ചമേന പഠമേ വുത്തേസു ഠപേത്വാ പീതിം അവസേസാ സമ്പയോഗം ഗച്ഛന്തീതി. സോമനസ്സട്ഠാനേ പനേത്ഥ ഉപേക്ഖാ പവിട്ഠാ. ഛട്ഠേനാപി പഞ്ചമേ വുത്തസദിസാ ഏവ. സസങ്ഖാരതാ, ഥിനമിദ്ധസ്സ നിയതഭാവോ ച വിസേസോ. സത്തമേന പഞ്ചമേ വുത്തേസു ഠപേത്വാ ദിട്ഠിം അവസേസാ വേദിതബ്ബാ. മാനോ പനേത്ഥ അനിയതോ. അട്ഠമേന ഛട്ഠേ വുത്തേസു ഠപേത്വാ ദിട്ഠിം അവസേസാ വേദിതബ്ബാ. ഏത്ഥാപി മാനോ അനിയതോ ഹോതി. ഏവം ലോഭമൂലചേതസികാ വേദിതബ്ബാ.

ദോമനസ്സസഹഗതേസു പടിഘസമ്പയുത്തേസു ദോസമൂലേസു ദ്വീസു പഠമേന അസങ്ഖാരികേന സമ്പയുത്താ നിയതാ സരൂപേനാഗതാ തേരസ. സേയ്യഥിദം – ഫസ്സോ ദോമനസ്സവേദനാ സഞ്ഞാ ചേതനാ ചിത്തേകഗ്ഗതാ വിതക്കോ വിചാരോ വീരിയം ജീവിതം അഹിരികം അനോത്തപ്പം ദോസോ മോഹോ ചേതി ഇമേ തേരസ ധമ്മാ ഛന്ദാദീഹി ചതൂഹി നിയതയേവാപനകേഹി സത്തരസ ഹോന്തി ഇസ്സാമച്ഛരിയകുക്കുച്ചേസു അനിയതേസു തീസു ഏകേന സഹ അട്ഠാരസ ഹോന്തി, ഏതേപി തയോ ന ഏകതോ ഉപ്പജ്ജന്തി.

തത്ഥ ദുട്ഠു മനോതി ദുമനോ, ദുമനസ്സ ഭാവോ ദോമനസ്സം, ദോമനസ്സവേദനായേതം അധിവചനം. തേന സഹഗതം ദോമനസ്സസഹഗതം. തം അനിട്ഠാരമ്മണാനുഭവനലക്ഖണം, അനിട്ഠാകാരസമ്ഭോഗരസം, ചേതസികാബാധപച്ചുപട്ഠാനം, ഏകന്തേനേവ ഹദയവത്ഥുപദട്ഠാനം.

ദുസ്സന്തി തേന, സയം വാ ദുസ്സതി, ദുസ്സനമത്തമേവ വാ തന്തി ദോസോ. സോ ചണ്ഡിക്കലക്ഖണോ പഹതാസീവിസോ വിയ, വിസപ്പനരസോ വിസനിപാതോ വിയ, അത്തനോ നിസ്സയദഹനരസോ വാ ദാവഗ്ഗി വിയ, ദുസ്സനപച്ചുപട്ഠാനോ ലദ്ധോകാസോ വിയ സപത്തോ, ആഘാതവത്ഥുപദട്ഠാനോ. അവസേസാ ഹേട്ഠാ വുത്തപ്പകാരാവ. ഇതി ഇമേ സത്തരസ വാ അട്ഠാരസ വാ നവമേന സമ്പയോഗം ഗച്ഛന്തീതി വേദിതബ്ബാ. യഥാ ച നവമേന, ഏവം ദസമേനാപി. സസങ്ഖാരതാ, പനേത്ഥ ഥിനമിദ്ധസമ്ഭവോ ച വിസേസോ.

ദ്വീസു പന മോഹമൂലേസു വിചികിച്ഛാസമ്പയുത്തേന ഏകാദസമേന സമ്പയുത്താ താവ ഫസ്സോ ഉപേക്ഖാവേദനാ സഞ്ഞാ ചേതനാ വിതക്കോ വിചാരോ വീരിയം ജീവിതം ചിത്തട്ഠിതി അഹിരികം അനോത്തപ്പം മോഹോ വിചികിച്ഛാതി സരൂപേനാഗതാ തേരസ, ഉദ്ധച്ചം മനസികാരോതി ദ്വേ യേവാപനകാ നിയതാ. തേഹി സദ്ധിം പന്നരസ ഹോന്തി.

തത്ഥ പവത്തട്ഠിതിമത്താ ഏകഗ്ഗതാ. വിഗതാ ചികിച്ഛാതി വിചികിച്ഛാ. സഭാവം വിചിനന്തോ ഏതായ കിച്ഛതി കിലമതീതി വിചികിച്ഛാ. സാ സംസയലക്ഖണാ, കമ്പനരസാ, അനിച്ഛയപച്ചുപട്ഠാനാ, അയോനിസോമനസികാരപദട്ഠാനാ. സേസാ വുത്തനയാ ഏവ.

ദ്വാദസമേന ഉദ്ധച്ചസമ്പയുത്തേന സമ്പയുത്താ സരൂപേനാഗതാ വിചികിച്ഛാസഹഗതേ വുത്തേസു വിചികിച്ഛാഹീനാ ഉദ്ധച്ചം സരൂപേന ആഗതം, തസ്മാ തേരസേവ ഹോന്തി. വിചികിച്ഛായ അഭാവേന പനേത്ഥ അധിമോക്ഖോ ഉപ്പജ്ജതി, തേന സദ്ധിം ചുദ്ദസ ഹോന്തി. അധിമോക്ഖസമ്ഭവതോ സമാധി ബലവാ ഹോതി, അധിമോക്ഖമനസികാരാ ദ്വേ യേവാപനകാ, തേഹി സഹ പന്നരസേവ ഹോന്തി. ഏവം താവ അകുസലചേതസികാ വേദിതബ്ബാ.

ഇദാനി അബ്യാകതാ വുച്ചന്തി, അബ്യാകതാ പന ദുവിധാ വിപാകകിരിയഭേദതോ. തത്ഥ വിപാകാ കുസലാ വിയ ഭൂമിവസേന ചതുബ്ബിധാ കാമാവചരം രൂപാവചരം അരൂപാവചരം ലോകുത്തരഞ്ചേതി. തത്ഥ കാമാവചരവിപാകാ സഹേതുകാഹേതുകവസേന ദുവിധാ. തത്ഥ സഹേതുകവിപാകസമ്പയുത്താ സഹേതുകാ. തേ സഹേതുകകാമാവചരകുസലസമ്പയുത്തസദിസാ. യാ പന കരുണാമുദിതാ അനിയതാ, താ സത്താരമ്മണത്താ വിപാകേസു നുപ്പജ്ജന്തി. കാമാവചരവിപാകാനം ഏകന്തപരിത്താരമ്മണത്താ വിരതിയോ പനേത്ഥ ഏകന്തകുസലത്താ ന ലബ്ഭന്തി. വിഭങ്ഗേ ‘‘പഞ്ച സിക്ഖാപദാ കുസലായേവാ’’തി ഹി വുത്തം. ഏവം കാമാവചരസഹേതുകവിപാകചേതസികാ വേദിതബ്ബാ.

൮൩. തേത്തിംസാദിദ്വയേ ധമ്മാ, ദ്വത്തിംസേവ തതോ പരേ;

ബാത്തിംസ പഞ്ചമേ ഛട്ഠേ, ഏകതിംസ തതോ പരേ.

അഹേതുകചിത്തസമ്പയുത്താ പന അഹേതുകാ. തേസു ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസമ്പയുത്താ താവ ഫസ്സോ ഉപേക്ഖാവേദനാ സഞ്ഞാ ചേതനാ ജീവിതം ചിത്തട്ഠിതീതി സരൂപേനാഗതാ ഛ, മനസികാരേന ച സത്ത ഹോന്തി. സോതഘാനജിവ്ഹാകായവിഞ്ഞാണസമ്പയുത്താപി സത്ത സത്തേവ ചേതസികാ. തത്ഥ കായവിഞ്ഞാണസമ്പയുത്തേസു പന ഉപേക്ഖാഠാനേ സുഖവേദനാ പവിട്ഠാ. സാ കായികസാതലക്ഖണാ, പീണനരസാ, സേസാ വുത്തനയാ ഏവ.

൮൪. ഇട്ഠാരമ്മണയോഗസ്മിം, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണകാദിസു;

സതി കസ്മാ ഉപേക്ഖാവ, വുത്താ ചതൂസു സത്ഥുനാ.

൮൫. ഉപാദായ ച രൂപേന, ഉപാദാരൂപകേ പന;

സങ്ഘട്ടനാനിഘംസസ്സ, ദുബ്ബലത്താതി ദീപയേ.

൮൬. പസാദം പനതിക്കമ്മ, കൂടംവ പിചുപിണ്ഡകം;

ഭൂതരൂപേന ഭൂതാനം, ഘട്ടനായ സുഖാദികം.

തസ്മാ കായവിഞ്ഞാണം സുഖാദിസമ്പയുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. മനോധാതുനാ സമ്പയുത്താ സരൂപേനാഗതാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന സദ്ധിം വുത്താ ഛ, വിതക്കവിചാരേഹി സഹ അട്ഠ, അധിമോക്ഖമനസികാരേഹി ദ്വീഹി യേവാപനകേഹി ദസ ധമ്മാ ഹോന്തി. തഥാ മനോവിഞ്ഞാണധാതുഉപേക്ഖാസഹഗതേന. സോമനസ്സസഹഗതേന പീതിഅധികാ വേദനാപരിവത്തനഞ്ച നാനത്തം. തസ്മാവേത്ഥ ഏകാദസ ധമ്മാ ഹോന്തി. ഏവം അഹേതുകാപി കാമാവചരവിപാകചേതസികാ വേദിതബ്ബാ.

രൂപാവചരവിപാകചിത്തസമ്പയുത്താ പന രൂപാവചരാ. അരൂപാവചരവിപാകചിത്തസമ്പയുത്താ അരൂപാവചരാ. തേ സബ്ബേപി അത്തനോ അത്തനോ കുസലചിത്തസമ്പയുത്തചേതസികേഹി സദിസായേവാതി.

ലോകുത്തരവിപാകചിത്തസമ്പയുത്താ ലോകുത്തരാ. തേ സബ്ബേ തേസംയേവ ലോകുത്തരവിപാകചിത്താനം സദിസാ കുസലചിത്തസമ്പയുത്തേഹി ചേതസികേഹി സദിസാ. ഏവം രൂപാവചരാരൂപാവചരലോകുത്തരവിപാകചേതസികാ വേദിതബ്ബാ.

അകുസലവിപാകചിത്തസമ്പയുത്താ പന അകുസലവിപാകചേതസികാ നാമ. തേ പന കുസലവിപാകാഹേതുകചിത്തേസു ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീസു വുത്തചേതസികസദിസാ. ഏത്ഥ പന കായവിഞ്ഞാണേ ദുക്ഖവേദനാ പവിട്ഠാ. സാ കായികാബാധലക്ഖണാ. സേസാ വുത്തനയായേവാതി. ഏവം ഛത്തിംസ വിപാകചിത്തസമ്പയുത്തചേതസികാ വേദിതബ്ബാ.

കിരിയാബ്യാകതാ ച ചേതസികാ ഭൂമിതോ തിവിധാ ഹോന്തി കാമാവചരാ രൂപാവചരാ അരൂപാവചരാതി. തത്ഥ കാമാവചരാ സഹേതുകാഹേതുകതോ ദുവിധാ ഹോന്തി. തേസു സഹേതുകകിരിയചിത്തസമ്പയുത്താ സഹേതുകാ, തേ പന അട്ഠഹി കാമാവചരകുസലചിത്തസമ്പയുത്തേഹി സമാനാ ഠപേത്വാ വിരതിത്തയം അനിയതയേവാപനകേസു കരുണാമുദിതായേവ ഉപ്പജ്ജന്തി. അഹേതുകകിരിയചിത്തസമ്പയുത്താ അഹേതുകാ, തേ കുസലവിപാകാഹേതുകമനോധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതുചിത്തസമ്പയുത്തേഹി സമാനാ. മനോവിഞ്ഞാണധാതുദ്വയേ പന വീരിയിന്ദ്രിയം അധികം. വീരിയിന്ദ്രിയസമ്ഭവതോ പനേത്ഥ ബലപ്പത്തോ സമാധി ഹോതി. ഹസിതുപ്പാദചിത്തേന സമ്പയുത്താ ദ്വാദസ ധമ്മാ ഹോന്തി പീതിയാ സഹ. അയമേത്ഥ വിസേസോ.

രൂപാവചരകിരിയചിത്തസമ്പയുത്താ പന രൂപാവചരാ. അരൂപാവചരകിരിയചിത്തസമ്പയുത്താ അരൂപാവചരാ. തേ സബ്ബേപി സകസകഭൂമികുസലചിത്തസമ്പയുത്തേഹി സമാനാതി. ഏവം വീസതി കിരിയചിത്തസമ്പയുത്താ ച ചേതസികാ വേദിതബ്ബാ.

ഏത്താവതാ കുസലാകുസലവിപാകകിരിയഭേദഭിന്നേന ഏകൂനനവുതിയാ ചിത്തേന സമ്പയുത്താ ചേതസികാ നിദ്ദിട്ഠാ ഹോന്തി.

൮൭. കുസലാകുസലേഹി വിപാകക്രിയാ-

ഹദയേഹി യുതാ പന ചേതസികാ;

സകലാപി ച സാധു മയാ കഥിതാ,

സുഗതേന മഹാമുനിനാ കഥിതാ.

൮൮. അവഗച്ഛതി യോ ഇമം അനുനം,

പരമം തസ്സ സമന്തതോ മതി;

അഭിധമ്മനയേ ദൂരാസദേ,

അതിഗമ്ഭീരഠാനേ വിജമ്ഭതേ.

ഇതി അഭിധമ്മാവതാരേ ചേതസികനിദ്ദേസോ നാമ

ദുതിയോ പരിച്ഛേദോ.