൧൮. അട്ഠാരസമോ പരിച്ഛേദോ

ദിട്ഠിവിസുദ്ധിനിദ്ദേസോ

൧൧൭൦. സമാധിം പന സാഭിഞ്ഞം, ഭാവേത്വാ തദനന്തരം;

ഭാവേതബ്ബാ യതോ പഞ്ഞാ, ഭിക്ഖുനാ തേന ധീമതാ.

൧൧൭൧. തതോഹം ദാനി വക്ഖാമി, പഞ്ഞാഭാവനമുത്തമം;

സമാസേനേവ ഭിക്ഖൂനം, പരം പീതിസുഖാവഹം.

൧൧൭൨. കാ പഞ്ഞാ പന കോ ചത്ഥോ,

കിമസ്സാ ലക്ഖണാദികം;

കതിധാ സാ കഥം തേന,

ഭാവേതബ്ബാതി വുച്ചതേ. –

൧൧൭൩. പഞ്ഞാ വിപസ്സനാപഞ്ഞാ, പുഞ്ഞചിത്തസമായുതാ;

പജാനാതീതി പഞ്ഞാ സാ, ജാനനാ വാ പകാരതോ.

൧൧൭൪. സഞ്ഞാവിഞ്ഞാണപഞ്ഞാനം, കോ വിസേസോ കിമന്തരം;

സഞ്ഞാവിഞ്ഞാണപഞ്ഞാനം, ജാനനത്തേ സമേപി ച.

൧൧൭൫. യാ സഞ്ജാനനമത്തംവ, സഞ്ഞാ നീലാദിതോ പന;

ലക്ഖണപ്പടിവേധം തു, കാതും സക്കോതി നേവ സാ.

൧൧൭൬. വിഞ്ഞാണം പന ജാനാതി, നീലപീതാദിഗോചരം;

സക്കോതിപി അനിച്ചാദിലക്ഖണം പടിവിജ്ഝിതും.

൧൧൭൭. ഉസ്സക്കിത്വാ ന സക്കോതി, മഗ്ഗം പാപേതുമേവ തം;

പഞ്ഞാ വുത്തനയം കാതും, സക്കോതി തിവിധമ്പി തം.

൧൧൭൮. ഇമേസം പന തിണ്ണമ്പി, വിസേസോ സമുദീരിതോ;

സബ്ബേസം പന ധമ്മാനം, സഭാവപടിവേധനം.

൧൧൭൯. ലക്ഖണം പന പഞ്ഞായ, ലക്ഖണഞ്ഞൂഹി ദീപിതം;

സമ്മോഹനന്ധകാരസ്സ, വിദ്ധംസനരസാ മതാ.

൧൧൮൦. അസമ്മോഹപച്ചുപട്ഠാനാ, സമാധാസന്നകാരണാ;

ഏവമേത്ഥ ച വിഞ്ഞേയ്യാ, പഞ്ഞായ ലക്ഖണാദികാ.

കതിധാതി ഏത്ഥ –

൧൧൮൧. ലക്ഖണേനേകധാ വുത്താ,

ലോകികാലോകികാ ദ്വിധാ;

ലോകിയേനേത്ഥ മഗ്ഗേന,

യുത്താ സാ ലോകികാ സിയാ.

൧൧൮൨. ലോകുത്തരേന മഗ്ഗേന, യുത്താ ലോകുത്തരാ മതാ;

തിവിധാപി സിയാ പഞ്ഞാ, ചിന്താസുതമയാദിതോ.

൧൧൮൩. തത്ഥത്തനോവ ചിന്തായ, നിപ്ഫന്നത്താതി തസ്സ സാ;

ഹോതി ചിന്താമയാ പഞ്ഞാ, ഭൂരിപഞ്ഞേന ദേസിതാ.

൧൧൮൪. പരതോ പന സുത്വാന, ലദ്ധാ പഞ്ഞാ അയം ഇധ;

സുതേനേവ ച നിപ്ഫന്നാ, പഞ്ഞാ സുതമയാ മതാ.

൧൧൮൫. യഥാ വാപി തഥാ ചേത്ഥ, ഭാവനായ വസേന തു;

നിപ്ഫന്നാ അപ്പനാപത്താ, പഞ്ഞാ സാ ഭാവനാമയാ.

൧൧൮൬. പടിസമ്ഭിദാചതുക്കസ്സ, വസേന ചതുധാ സിയാ;

അത്ഥധമ്മനിരുത്തീസു, ഞാണം ഞാണേസു തീസുപി.

൧൧൮൭. യം കിഞ്ചി പച്ചയുപ്പന്നം, വിപാകാ ച ക്രിയാ തഥാ;

നിബ്ബാനം ഭാസിതത്ഥോ ച, പഞ്ചേതേ അത്ഥസഞ്ഞിതാ.

൧൧൮൮. ഫലനിബ്ബത്തകോ ഹേതു, അരിയമഗ്ഗോ ച ഭാസിതം;

കുസലാകുസലഞ്ചേതി, പഞ്ചേതേ ധമ്മസഞ്ഞിതാ.

൧൧൮൯. തസ്മിം അത്ഥേ ച ധമ്മേ ച, യാ സഭാവനിരുത്തി തു;

നിരുത്തീതി ച നിദ്ദിട്ഠാ, നിരുത്തികുസലേന സാ.

൧൧൯൦. ഞാണം ആരമ്മണം കത്വാ, തിവിധം പച്ചവേക്ഖതോ;

തേസു ഞാണേസു യം ഞാണം, പടിഭാനന്തി തം മതം.

൧൧൯൧. പരിയത്തിപരിപുച്ഛാഹി, സവനാധിഗമേഹി ച;

പുബ്ബയോഗേന ഗച്ഛന്തി, പഭേദം പടിസമ്ഭിദാ.

കഥം ഭാവേതബ്ബാതി ഏത്ഥ –

൧൧൯൨. ഖന്ധാദീസു ഹി ധമ്മേസു, ഭൂമിഭൂതേസു യോഗിനാ;

ഉഗ്ഗഹാദിവസേനേത്ഥ, കത്വാ പരിചയം പന.

൧൧൯൩. സീലം ചിത്തവിസുദ്ധിഞ്ച, സമ്പാദേത്വാ തതോ പരം;

ദിട്ഠിസുദ്ധാദയോ പഞ്ച, സമ്പാദേന്തേന സുദ്ധിയാ.

൧൧൯൪. തായ പഞ്ഞായ യുത്തേന, ഭീതേന ജനനാദിതോ;

ഭാവേതബ്ബാ ഭവാഭാവം, പത്ഥയന്തേന ഭിക്ഖുനാ.

൧൧൯൫. രൂപഞ്ച വേദനാ സഞ്ഞാ, സങ്ഖാരാ ചേവ സബ്ബസോ;

വിഞ്ഞാണഞ്ചേതി പഞ്ചേതേ, ഖന്ധാ സമ്ബുദ്ധദേസിതാ.

൧൧൯൬. തത്ഥ യം കിഞ്ചി രൂപം തം, അതീതാനാഗതാദികം;

അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ, സുഖുമോളാരികമ്പി വാ.

൧൧൯൭. ഹീനം വാപി പണീതം വാ, യം ദൂരേ യഞ്ച സന്തികേ;

സബ്ബം തമേകതോ കത്വാ, രൂപക്ഖന്ധോതി വുച്ചതി.

൧൧൯൮. ഇതരേസുപി യം കിഞ്ചി, തം വേദയിതലക്ഖണം;

സബ്ബം തമേകതോ കത്വാ, വേദനാക്ഖന്ധതാ കതാ.

൧൧൯൯. ചിത്തജം പന യം കിഞ്ചി, തം സഞ്ജാനനലക്ഖണം;

സബ്ബം തമേകതോ കത്വാ, സഞ്ഞാക്ഖന്ധോതി വുച്ചതി.

൧൨൦൦. യം കിഞ്ചി ചിത്തസമ്ഭൂതം, അഭിസങ്ഖാരലക്ഖണം;

സബ്ബം തമേകതോ കത്വാ, സങ്ഖാരക്ഖന്ധതാ കതാ.

൧൨൦൧. തത്ഥ ചിത്തം തു യം കിഞ്ചി, തം വിജാനനലക്ഖണം;

സബ്ബം തമേകതോ കത്വാ, വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധതാ കതാ.

൧൨൦൨. ചത്താരോ ച മഹാഭൂതാ, ഉപാദാ ചതുവീസതി;

അട്ഠവീസതിധാ ചേതം, രൂപം രൂപന്തി ഗണ്ഹതി.

൧൨൦൩. ഏകാസീതിയാ ചിത്തേന, സംയുത്താ വേദനാദയോ;

വേദനാസഞ്ഞാസങ്ഖാര-വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധസഞ്ഞിതാ.

൧൨൦൪. ചത്താരോരൂപിനോ ഖന്ധേ, നാമന്തി പരിഗണ്ഹതി;

രൂപക്ഖന്ധോ ഭവേ രൂപം, നാമക്ഖന്ധാ അരൂപിനോ.

൧൨൦൫. രുപ്പനലക്ഖണം രൂപം, നാമം നമനലക്ഖണം;

ഇതി സങ്ഖേപതോ നാമ-രൂപം സോ പരിഗണ്ഹതി.

൧൨൦൬. ഫാലേന്തോ വിയ താലസ്സ, കന്ദം തു യമകം ദ്വിധാ;

വവത്ഥപേതി നാമഞ്ച, രൂപഞ്ചാതി ദ്വിധാ പന.

൧൨൦൭. നാമതോ രൂപതോ അഞ്ഞോ,

സത്തോ വാ പുഗ്ഗലോപി വാ;

അത്താ വാ കോചി നത്ഥീതി,

നിട്ഠം ഗച്ഛതി സബ്ബദാ.

൧൨൦൮. ഏവം വവത്ഥപേത്വാ സോ, നാമരൂപം സഭാവതോ;

സത്തസമ്മോഹഘാതത്ഥം, ബഹുസുത്തവസേനിധ.

൧൨൦൯. നാമരൂപമത്തഞ്ഞേവ, നത്ഥി കോചിധ പുഗ്ഗലോ;

ഏവമേത്ഥ പണ്ഡിതോ പോസോ, വവത്ഥപേതി തം പന.

വുത്തം ഹേതം –

൧൨൧൦. ‘‘യഥാപി അങ്ഗസമ്ഭാരാ,

ഹോതി സദ്ദോ രഥോ ഇതി;

ഏവം ഖന്ധേസു സന്തേസു,

ഹോതി സത്തോതി സമ്മുതീ’’തി.

൧൨൧൧. യഥാപി ദാരുയന്തമ്പി, നിജ്ജീവഞ്ച നിരീഹകം;

ദാരുരജ്ജുസമായോഗേ, തം ഗച്ഛതിപി തിട്ഠതി.

൧൨൧൨. തഥേദം നാമരൂപമ്പി, നിജ്ജീവഞ്ച നിരീഹകം;

അഞ്ഞമഞ്ഞസമായോഗേ, തം ഗച്ഛതിപി തിട്ഠതി.

തേനാഹു പോരാണാ –

൧൨൧൩. ‘‘നാമഞ്ച രൂപഞ്ച ഇധത്ഥി സച്ചതോ,

ന ഹേത്ഥ സത്തോ മനുജോ ച വിജ്ജതി;

സുഞ്ഞം ഇദം യന്തമിവാഭിസങ്ഖതം,

ദുക്ഖസ്സ പുഞ്ജോ തിണകട്ഠസാദിസോ’’തി.

൧൨൧൪. അഞ്ഞമഞ്ഞൂപനിസ്സായ, ദണ്ഡകേസു ഠിതേസു ഹി;

ഏകസ്മിം പതമാനേ തു, തഥേവ പതതീതരോ.

തേനാഹു പോരാണാ –

൧൨൧൫. ‘‘യമകം നാമരൂപഞ്ച, ഉഭോ അഞ്ഞോഞ്ഞനിസ്സിതാ;

ഏകസ്മിം ഭിജ്ജമാനസ്മിം, ഉഭോ ഭിജ്ജന്തി പച്ചയാ’’തി.

൧൨൧൬. ഉതിന്നം നാമരൂപാനം, നാമം നിത്തേജമേത്ഥ തം;

സകേനേവ ഹി തേജേന, ന സക്കോതി പവത്തിതും.

൧൨൧൭. ന ബ്യാഹരതി നോ സേതി, ന തിട്ഠതി ന ഗച്ഛതി;

ന ഭേദേതി ന ചോരേതി, ന ഭുഞ്ജതി ന ഖാദതി.

൧൨൧൮. തഥാ രൂപമ്പി നിത്തേജം, വിനാ നാമഞ്ച സബ്ബഥാ;

സകേനേവ ഹി തേജേന, ന സക്കോതി പവത്തിതും.

൧൨൧൯. ഭുഞ്ജാമീതി പിവാമീതി, ഖാദാമീതി തഥേവ ച;

രോദാമീതി ഹസാമീതി, രൂപസ്സേതം ന വിജ്ജതി.

൧൨൨൦. നാമം നിസ്സായ രൂപം തു, രൂപം നിസ്സായ നാമകം;

പവത്തതി സദാ സബ്ബം, പഞ്ചവോകാരഭൂമിയം.

൧൨൨൧. ഇമസ്സ പന അത്ഥസ്സ, ആവിഭാവത്ഥമേവ ച;

ജച്ചന്ധപീഠസപ്പീനം, വത്തബ്ബാ ഉപമാ ഇധ.

൧൨൨൨. യഥാ ഹി നാവം നിസ്സായ, മനുസ്സാ യന്തി അണ്ണവേ;

ഏവം രൂപമ്പി നിസ്സായ, നാമകായോ പവത്തതി.

൧൨൨൩. യഥാ മനുസ്സേ നിസ്സായ, നാവാ ഗച്ഛതി അണ്ണവേ;

ഏവം നാമമ്പി നിസ്സായ, രൂപകായോ പവത്തതി.

൧൨൨൪. സത്തസഞ്ഞം വിനോദേത്വാ, നാമരൂപസ്സ സബ്ബഥാ;

യാഥാവദസ്സനം ഏതം, ‘‘ദിട്ഠിസുദ്ധീ’’തി വുച്ചതി.

൧൨൨൫. പരിമുച്ചിതുകാമോ ച, ദുക്ഖതോ ജാതിആദിതോ;

അന്തദ്വയം വിവജ്ജേത്വാ, ഭാവയേ പന പണ്ഡിതോ.

൧൨൨൬. ദിട്ഠിവിസുദ്ധിമിമം പരിസുദ്ധം,

സുട്ഠുതരം തു കരോതി നരോ യോ;

ദിട്ഠിഗതാനി മലാനി അസേസം,

നാസമുപേന്തി ഹി തസ്സ നരസ്സ.

ഇതി അഭിധമ്മാവതാരേ ദിട്ഠിവിസുദ്ധിനിദ്ദേസോ നാമ

അട്ഠാരസമോ പരിച്ഛേദോ.