൧൩. തേരസമോ പരിച്ഛേദോ

കാരകപടിവേധനിദ്ദേസോ

ഏത്ഥാഹ – നിദ്ദിട്ഠാ കുസലാദയോ നാമ ധമ്മാ, ന പനേതേസം കാരകോ അത്താ നിദ്ദിട്ഠോ. തസ്സ ഹി കാരകസ്സ വേദകസ്സ അത്തനോ അഭാവേ കുസലാകുസലാനം ധമ്മാനം അഭാവോ സിയാ, തേസമഭാവേ തദായത്തവുത്തീനം തേസം വിപാകാനമഭാവോ ഹോതി, തസ്മാ കുസലാദീനം ധമ്മാനം ദേസനാ നിരത്ഥികാതി? അത്ര വുച്ചതേ – നായം നിരത്ഥികാ, സാത്ഥികാവായം ദേസനാ. യദി കാരകസ്സാഭാവാ കുസലാദീനമഭാവോ സിയാ, തസ്സ പരികപ്പിതസ്സ അത്തനോപി അഭാവോ സിയാ. കിം കാരണന്തി ചേ? തസ്സ അത്തനോ അഞ്ഞസ്സ കാരകസ്സാഭാവതോ. കാരകാഭാവേപി കത്താ അത്താ അത്ഥീതി ചേ? തഥാ കുസലാദീനമ്പി അസതിപി കത്തരി അത്ഥിതാ ഉപഗന്തബ്ബാ, കുതോയം തവ തത്ഥാനുരോധോ, ഇധ വിരോധോതി. അഥാപി യഥാ പന ലോകേ കാരകാഭാവേപി പഥവീആപതേജഉതുആദയോ പടിച്ച അങ്കുരാദീനം അഭിനിബ്ബത്തി ദിസ്സതി, തഥാ ഏതേസമ്പി കുസലാദീനം ധമ്മാനം ഹേതുപച്ചയസാമഗ്ഗിയാ അഭിനിബ്ബത്തി ഹോതീതി വേദിതബ്ബാ.

അഥാപി ചേത്ഥ തസ്സാ പഞ്ഞായ പരികപ്പിതോ നിച്ചോ ധുവോ കുസലാദീനം കത്താ അത്താ പരമത്ഥതോ അത്ഥീതി ചേ? തമുപപരിക്ഖിസ്സാമ താവ, സോ പന താവ അത്താ കാരകോ വേദകോ കിം സചേതനോ വാ, ഉദാഹു അചേതനോ വാതി? കിഞ്ചേത്ഥ – യദി അചേതനോ സിയാ, പാകാരതരുപാസാണസദിസോ സിയാ. തസ്സ കാരകവേദകത്താഭാവോ സിയാ. യദി സചേതനോ, സോ ചേതനായ അഞ്ഞോ വാ സിയാ, അനഞ്ഞോ വാ. അഥാനഞ്ഞോ, ചേതനായ നാസേ അത്തനോപി നാസോ സിയാ. കിം കാരണന്തി ചേ? ചേതനായ അനഞ്ഞത്താ.

അഥാപി ഭവതോ അധിപ്പായോ ഏവം സിയാ, അത്തനോ പന നാസോ ന ഭവതി നിച്ചത്താ, ചേതനായയേവ നാസോ ഭവതീതി? വുച്ചതേ – അത്തനോ അനാസേ സതി ചേതനായപി നാസോ ന ഭവതി. കിം കാരണന്തി ചേ? ചേതനായ അനഞ്ഞത്താ. ചേതനത്താനം അനഞ്ഞത്തേ സതി ചേതനായയേവ നാസോ ഭവതി, ന അത്തനോതി അയുത്തമേതം. അഥ ചേതനായയേവ വിനാസേ വിസേസകാരണം നത്ഥി, അത്താവ നസ്സതു, തിട്ഠതു ചേതനാ. അഥ ചേതനായ നാസേ അത്തനോ നാസോ ന ഭവതീതി ചേ? ചേതനായ അത്താ അഞ്ഞോ സിയാ. അഥ അഞ്ഞസ്സ അത്തസ്സ നാസേ സതി സയം നാസോ ന ഭവതി, ഏവഞ്ച സതി ‘‘ചേതനായ അനഞ്ഞോ അത്താ’’തി തവ പടിഞ്ഞാ ഹീനാ. അഥാപി ചേതനത്താനം അനഞ്ഞത്തേ സതി അത്തനോ അനാസോ ചേതനായപി അനാസോ ഭവതു. അഥ ന ഭവതി, പടിഞ്ഞാ ഹീനാ. അഥ വുത്തപ്പകാരതോ വിപരീതം വാ സിയാ, അത്താ നസ്സതു, ചേതനാ തിട്ഠതു. അഥ പന ഏവം ന ഭവതീതി ചേ? അനഞ്ഞത്തപക്ഖം പരിച്ചജ. അഥ പന ന പരിച്ചജസി, പടിഞ്ഞാഹീനോ ഭവസി.

അഥായം ഭവതോ അധിപ്പായോ സിയാ ‘‘നായം മമ അത്താ ചേതനായ അനഞ്ഞോ, അഞ്ഞോയേവാ’’തി? തത്ര വുച്ചതേ – ഇധ പന അഞ്ഞത്തം ദുവിധം ഹോതി ലക്ഖണകതമഞ്ഞത്തഞ്ച ദേസന്തരകതമഞ്ഞത്തഞ്ചാതി. തത്ഥ കിം ത്വം ചേതനത്താനം ലക്ഖണകതമഞ്ഞത്തം വദേസി, ഉദാഹു ദേസന്തരകതമഞ്ഞത്തന്തി? അഹം ലക്ഖണകതമഞ്ഞത്തം വദാമീതി. യഥാ ഹി രൂപരസഗന്ധാദീനമേകദേസേ വത്തമാനാനമ്പി ലക്ഖണതോ അഞ്ഞത്തം ഹോതി, ഏവം ചേതനത്താനമേകദേസേ വത്തമാനാനമ്പി ലക്ഖണതോ അഞ്ഞത്തം ഹോതി, തസ്മാ ലക്ഖണകതമഞ്ഞത്തം വദാമീതി. തത്ര വുച്ചതേ – യഥാ ഹി ജാതവേദസ്സ ഡയ്ഹമാനേ ആമകസങ്ഘടേ ആമകവണ്ണവിനാസേ രസാദീനം വിനാസോ ഭവതി, തഥേവ ചേതനായ വിനാസേ അത്തനോപി വിനാസോ സിയാ. കിം കാരണന്തി ചേ? രൂപരസാദീനം വിയ ഏകദേസത്താതി.

അഥേവം ഭവതോ മതി സിയാ ‘‘ഏകദേസത്തേ സതിപി അത്തനോ പന നാസോ ന ഭവതി, ചേതനായയേവ വിനാസോ ഭവതീ’’തി? അത്ര വുച്ചതേ – അത്തനോ അനാസേ ചേതനായപി അനാസോവ ഹോതി. കിം കാരണന്തി ചേ? രൂപരസാദീനം വിയ അവിനിബ്ഭോഗതോ. അഥ സമാനേ ഏകദേസത്തേ അവിനിബ്ഭോഗഭാവേപി കേന ഹേതുനാ ചേതനായ ഏവ നാസോ ഭവതി, ന പന അത്തനോ. അഥ വിസേസകാരണം നത്ഥി, തവ ലദ്ധിയാ അത്താവ നസ്സതു, തിട്ഠതു ചേതനാ. അഥ ചേതനായ നാസേ അത്തനോ നാസോ ന ഭവതി, ഉഭിന്നം ഏകദേസതാ നത്ഥി. ഏവഞ്ച സതി കോ ദോസോതി ചേ? യം പന തയാ വുത്തം, യഥാ രൂപരസഗന്ധാദീനം ഏകദേസേ വത്തമാനാനമ്പി ലക്ഖണതോ അഞ്ഞത്തം, തഥാ ചേതനത്താനമേകദേസേ വത്തമാനാനമ്പി ലക്ഖണതോ അഞ്ഞത്തന്തി? തമയുത്തന്തി തവ പടിഞ്ഞാ ഹീനാ. അഥ രൂപരസാദീനം വിയ സമാനേപി ഏകദേസത്തേ യദി അത്തനോ അനാസേ ചേതനായപി അനാസോ ന ഭവതി, പടിഞ്ഞാഹീനോ അസി. അഥ വുത്തപ്പകാരതോ വിപരീതം വാ സിയാ, തവ അത്താ നസ്സതു, ചേതനാ തിട്ഠതു. അഥേവം ന ഭവതീതി ചേ? ഏകദേസതാവ നത്ഥീതി.

അഥ ദേസന്തരകതമഞ്ഞത്തം വദേസി, ചേതനത്താനം അഞ്ഞത്തേ സതി ഘടപടസകടഗേഹാദീനം വിയ അഞ്ഞത്തം സിയാ. ചേതനായ വിനാ അനഞ്ഞതാ തേ അത്താ ന ഘടേന വിനാ പടോ വിയ അഞ്ഞോ സിയാ. അഞ്ഞോ ച ഹി ഘടോ അഞ്ഞോ ച പടോതി? ന, ഏവഞ്ച സതി കോ ദോസോതി ചേ? ‘‘അചേതനോ അത്താ’’തി പുബ്ബേ വുത്തദോസതോ ന പരിമുച്ചതീതി. തസ്മാ പരമത്ഥതോ ന കോചി കത്താ വാ വേദകോ വാ അത്താ അത്ഥീതി ദട്ഠബ്ബന്തി.

യദി ഏവം അഥ കസ്മാ ഭഗവതാ –

൭൭൯. ‘‘അസ്മാ ലോകാ പരം ലോകം,

സോ ച സന്ധാവതീ നരോ;

സോ ച കരോതി വേദേതി,

സുഖദുക്ഖം സയംകത’’ന്തി ച.

൭൮൦. ‘‘സത്തോ സംസാരമാപന്നോ,

ദുക്ഖമസ്സ മഹബ്ഭയം;

അത്ഥി മാതാ അത്ഥി പിതാ,

അത്ഥി സത്തോപപാതികോ’’തി ച.

൭൮൧. ‘‘ഭാരാ ഹവേ പഞ്ചക്ഖന്ധാ,

ഭാരഹാരോ ച പുഗ്ഗലോ;

ഭാരാദാനം ദുക്ഖം ലോകേ,

ഭാരനിക്ഖേപനം സുഖ’’ന്തി ച.

൭൮൨. ‘‘യഞ്ഹി കരോതി പുരിസോ,

കായേന വാചാ ഉദ ചേതസാ;

തഞ്ഹി തസ്സ സകം ഹോതി,

തഞ്ച ആദായ ഗച്ഛതീ’’തി ച.

൭൮൩. ‘‘ഏകസ്സേകേന കപ്പേന,

പുഗ്ഗലസ്സട്ഠിസഞ്ചയോ;

സിയാ പബ്ബതസമോ രാസി,

ഇതി വുത്തം മഹേസിനാ’’തി ച.

൭൮൪. ‘‘അസദ്ധോ അകതഞ്ഞൂ ച,

സന്ധിച്ഛേദോ ച യോ നരോ;

ഹതാവകാസോ വന്താസോ,

സ വേ ഉത്തമപോരിസോ’’തി ച. –

വുത്തന്തി. സച്ചം ഏവം വുത്തം ഭഗവതാ, തഞ്ച ഖോ സമ്മുതിവസേന, ന പരമത്ഥതോ. നനു ഭഗവതാ ഇദമ്പി വുത്തം –

൭൮൫. ‘‘കിം നു സത്തോതി പച്ചേസി, മാര ദിട്ഠിഗതം നു തേ;

സുദ്ധസങ്ഖാരപുഞ്ജോയം, നയിധ സത്തുപലബ്ഭതീ’’തി ച.

൭൮൬. ‘‘യഥാപി അങ്ഗസമ്ഭാരാ,

ഹോതി സദ്ദോ രഥോ ഇതി;

ഏവം ഖന്ധേസു സന്തേസു,

ഹോതി സത്തോതി സമ്മുതീ’’തി ച.

തസ്മാ ന വചനമത്തമേവാവലമ്ബിതബ്ബം, ന ച ദള്ഹമൂള്ഹഗാഹിനാ ച ഭവിതബ്ബം, ഗരുകുലമുപസേവിത്വാ സുത്തപദാനം അധിപ്പായോ ജാനിതബ്ബോ, സുത്തപദേസു അഭിയോഗോ കാതബ്ബോ. ദ്വേ സച്ചാനി ഭഗവതാ വുത്താനി – ‘‘സമ്മുതിസച്ചം, പരമത്ഥസച്ചഞ്ചാ’’തി. തസ്മാ ദ്വേപി സമ്മുതിപരമത്ഥസച്ചാനി അസങ്കരതോ ഞാതബ്ബാനി. ഏവം അസങ്കരതോ ഞത്വാ കോചി കാരകോ വാ വേദകോ വാ നിച്ചോ ധുവോ അത്താ പരമത്ഥതോ നത്ഥീതി ഉപപരിക്ഖിത്വാ പച്ചയസാമഗ്ഗിയാ ധമ്മാനം പവത്തിം സല്ലക്ഖേത്വാ പണ്ഡിതേന കുലപുത്തേന അത്ഥകാമേന ദുക്ഖസ്സന്തകിരിയായ പടിപജ്ജിതബ്ബന്തി.

൭൮൭. യോ ഇമം ഗന്ഥം അച്ചന്തം, ചിന്തേതി സതതമ്പി സോ;

കമേന പരമാ പഞ്ഞാ, തസ്സ ഗച്ഛതി വേപുലം.

൭൮൮. അതിമതികരമാധിനീഹരം,

വിമതിവിനാസകരം പിയക്കരം;

പഠതി സുണതി യോ സദാ ഇമം,

വികസതി തസ്സ മതീധ ഭിക്ഖുനോ.

ഇതി അഭിധമ്മാവതാരേ കാരകപടിവേധനിദ്ദേസോ നാമ

തേരസമോ പരിച്ഛേദോ.