൧൧. ഏകാദസമോ പരിച്ഛേദോ

നിബ്ബാനനിദ്ദേസോ

൭൬൮. രൂപാനന്തരമുദ്ദിട്ഠം, നിബ്ബാനം യം പനാദിതോ;

തസ്സിദാനി അനുപ്പത്തോ, വിഭാവനനയക്കമോ.

൭൬൯. തസ്മാഹം തസ്സ ദസ്സേതും, ദുക്കരസ്സ യഥാബലം;

ദുബ്ബോധസ്സ പവക്ഖാമി, വിഭാവനമിതോ പരം.

തത്ഥ നിബ്ബാനന്തി ഭവാഭവം വിനനതോ വാനം വുച്ചതി തണ്ഹാ, വാനതോ നിക്ഖന്തത്താ നിബ്ബാനന്തി ച പവുച്ചതി അമതം അസങ്ഖതം പരമം സുഖം. വുത്തം ഹേതം ‘‘യോ സോ സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗോ തണ്ഹാക്ഖയോ വിരാഗോ നിരോധോ നിബ്ബാന’’ന്തി.

൭൭൦. യസ്സ ചാധിഗമാ സബ്ബ-കിലേസാനം ഖയോ ഭവേ;

നിബ്ബാനമിതി നിദ്ദിട്ഠം, നിബ്ബാനകുസലേന തം.

ഏതം ച നിബ്ബാനം നാമ തയിദം സന്തിലക്ഖണം, അച്ചുതിരസം, അസ്സാസകരണരസം വാ, അനിമിത്തപച്ചുപട്ഠാനം, നിസ്സരണപച്ചുപട്ഠാനം വാതി വേദിതബ്ബം.

ഏത്ഥാഹ – ന പരമത്ഥതോ നിബ്ബാനം നാമ ഏകോ സഭാവോ അത്ഥി, തിത്ഥിയാനം അത്താ വിയ, സസവിസാണം വിയ ച അനുപലബ്ഭനീയതോതി? ന, പഞ്ഞാചക്ഖുനാ ഉപപരിക്ഖിയമാനാനം ഹിതഗവേസീനം യഥാനുരൂപായ പടിപത്തിയാ ഉപലബ്ഭനീയതോ. യം ഹി പുഥുജ്ജനാ നോപലബ്ഭന്തി, തം ‘‘നത്ഥീ’’തി ന വത്തബ്ബം. അഥായസ്മതാ സാരിപുത്തത്ഥേരേന ധമ്മസേനാപതിനാ ‘‘കതമം നു ഖോ, ആവുസോ, നിബ്ബാന’’ന്തി നിബ്ബാനം പുട്ഠേന ‘‘യോ ഖോ, ആവുസോ, രാഗക്ഖയോ ദോസക്ഖയോ മോഹക്ഖയോ’’തി രാഗാദീനം ഖയോവ ദസ്സിതോ, തസ്മാ രാഗാദീനം ഖയമത്തമേവ നിബ്ബാനന്തി ചേ? തം ന. കസ്മാ? അരഹത്തസ്സാപി രാഗാദീനം ഖയമത്തപസങ്ഗദോസാപത്തിതോ. കഥം? നിബ്ബാനം പുച്ഛാനന്തരമേവ ‘‘കതമം നു ഖോ, ആവുസോ, അരഹത്ത’’ന്തി പുട്ഠേന ‘‘യോ ഖോ, ആവുസോ, രാഗക്ഖയോ ദോസക്ഖയോ മോഹക്ഖയോ’’തി രാഗാദീനം ഖയോവ വുത്തോ, തസ്മാ തവ മതേന അരഹത്തഫലസ്സാപി രാഗാദീനം ഖയമത്തതാ ഭവേയ്യ, ന ചേതം യുത്തം അനുത്തരസ്സ ലോകുത്തരഫലചിത്തസ്സ രാഗാനം ഖയമത്തതാപജ്ജനം, തസ്മാ മാ ഏവം ബ്യഞ്ജനച്ഛായായ വദേസി, ഉഭിന്നം പന സുത്താനം അത്ഥോ ഉപപരിക്ഖിതബ്ബോ.

യസ്സ പന ധമ്മസ്സാധിഗമേന രാഗാദീനം ഖയോ ഹോതി, സോ ധമ്മോ രാഗാദീനം ഖയസ്സ ഉപനിസ്സയത്താ അക്ഖയോപി സമാനോ ‘‘രാഗാദീനം ഖയോ നിബ്ബാന’’ന്തി ഖയോപചാരേന വുത്തോ, ‘‘തിപുസം ജരോ ഗുളോ സേമ്ഹോ’’തിആദീസു വിയ ഫലൂപചാരേന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. അരഹത്തം പന ഖയന്തേ ഉപ്പന്നത്താ ‘‘ഖയോ’’തി വുത്തം. യദി രാഗാദീനം ഖയമത്തം നിബ്ബാനം ഭവേയ്യ, സബ്ബേ ബാലപുഥുജ്ജനാപി സമധിഗതനിബ്ബാനാ സച്ഛികതനിരോധാ ഭവേയ്യും. കിഞ്ച ഭിയ്യോ – നിബ്ബാനസ്സ ബഹുത്താദിദോസാപത്തിതോ ച. ഏവഞ്ഹി സതി രാഗാദിക്ഖയാനം ബഹുഭാവതോ നിബ്ബാനസ്സാപി ബഹുഭാവോ ഭവേയ്യ, സങ്ഖതലക്ഖണഞ്ച നിബ്ബാനം ഭവേയ്യ, സങ്ഖതലക്ഖണത്താ സങ്ഖതപരിയാപന്നഞ്ച, സങ്ഖതപരിയാപന്നത്താ അനിച്ചം ദുക്ഖം നിബ്ബാനം ഭവേയ്യാതി.

കിഞ്ച ഭിയ്യോ – യദി ഖയോ നിബ്ബാനം ഭവേയ്യ, ഗോത്രഭുവോദാനമഗ്ഗഫലചിത്താനം കിം നു ആരമ്മണം വദേസി, വദ ഭദ്രമുഖാതി? രാഗാദീനം ഖയമേവ വദാമീതി. കിം പന രാഗാദയോ ഗോത്രഭുആദീനം ഖണേ ഖീയന്തി, ഉദാഹു ഖീയിസ്സന്തി, അഥ ഖീണാതി? കിം പനേത്ഥ ‘‘ഖീണേസ്വേവ ഖയം വദാമീ’’തി. സുട്ഠു ഉപധാരേത്വാ വദ ഭദ്രമുഖാതി, യദി ഖീണേസ്വേവ ഖയം വദേസി, ന ഗോത്രഭുചിത്താദീനം നിബ്ബാനാരമ്മണതാ സിജ്ഝതീതി. കിം കാരണം? ഗോത്രഭുക്ഖണേ രാഗാദയോ ഖീയിസ്സന്തി, തഥാ വോദാനക്ഖണേ, മഗ്ഗക്ഖണേ പന ഖീയന്തി, ന ഖീണാ, ഫലക്ഖണേ ഖീണാ. ഏവം സന്തേ ഭവതോ മതേന ഫലമേവ ഖയാരമ്മണം, ന ഇതരേ, ഇതരേസം പന കിമാരമ്മണം വദേസീതി? അദ്ധാ സോ ആരമ്മണം അപസ്സന്തോ നിരുത്തരോ ഭവിസ്സതി. അപിച കിലേസക്ഖയോ നാമ സപ്പുരിസേഹി കരീയതി, യഥാനുരൂപായ പടിപത്തിയാ ഉപ്പാദീയതീതി അത്ഥോ. നിബ്ബാനം പന ന കേനചി കരീയതി ന ഉപ്പാദീയതി, തസ്മാ നിബ്ബാനമമതമസങ്ഖതം. തമകതം ജാനാതീതി അരിയസാവകോ ‘‘അകതഞ്ഞൂ’’തി പവുച്ചതി. വുത്തഞ്ചേതം –

൭൭൧. ‘‘അസദ്ധോ അകതഞ്ഞൂ ച,

സന്ധിച്ഛേദോ ച യോ നരോ;

ഹതാവകാസോ വന്താസോ,

സ വേ ഉത്തമപോരിസോ’’തി.

അപിച ‘‘നിസ്സരണ’’ന്തി ഭഗവതാ വുത്തത്താ ച. ‘‘നിസ്സരണ’’ന്തി ഹി നിബ്ബാനസ്സേതം നാമം. യഥാഹ ‘‘തയോ ഖോമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ ദുപ്പടിവിജ്ഝാ. കതമേ തയോ ധമ്മാ ദുപ്പടിവിജ്ഝാ? തിസ്സോ നിസ്സരണധാതുയോ. കാമാനമേതം നിസ്സരണം, യദിദം നേക്ഖമ്മം. രൂപാനമേതം നിസ്സരണം, യദിദം അരൂപം. യം ഖോ പന കിഞ്ചി ഭൂതം സങ്ഖതം പടിച്ചസമുപ്പന്നം, നിരോധോ തസ്സ നിസ്സരണ’’ന്തി ഹി വുത്തം. ഏവം വുത്തസ്സ തസ്സ നിബ്ബാനസ്സ അഭാവപത്തിദോസതോ പഠമജ്ഝാനാകാസാനഞ്ചായതനാനമ്പി അഭാവോ ഭവേയ്യ, തസ്മാ അയുത്തം അക്ഖയസ്സ നിബ്ബാനസ്സ ഖയദോസാപജ്ജനന്തി, ന തു ഖയോ നിബ്ബാനം.

‘‘അത്ഥി നിസ്സരണം ലോകേ, പഞ്ഞായ മേ സുഫുസിത’’ന്തി ച ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, അജാതം അഭൂതം അകതം അസങ്ഖത’’ന്തി ച ധമ്മസാമിനാ തഥാഗതേന സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന അനേകേസു സുത്തന്തേസു പരമത്ഥവസേന വുത്തത്താ ‘‘അത്ഥി നിബ്ബാനം നാമ ഏകോ ധമ്മോ’’തി നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബം. അപിച പരിത്തത്തികേ ‘‘കതമേ ധമ്മാ അപ്പമാണാ’’തി പദമുദ്ധരിത്വാ – ‘‘ചത്താരോ മഗ്ഗാ അപരിയാപന്നാ ചത്താരി ച സാമഞ്ഞഫലാനി നിബ്ബാനഞ്ച, ഇമേ ധമ്മാ അപ്പമാണാ’’തി വുത്തത്താ രാഗാദീനം ഖയസ്സ അപ്പമാണത്തം കഥം യുജ്ജതി, തസ്മാ പരമത്ഥതോ അത്ഥിയേവ നിബ്ബാനം നാമ ഏകോ സഭാവോതി. തം പന പകതിവാദീനം പകതി വിയ, തിത്ഥിയാനം അത്താ വിയ ച സസവിസാണം വിയ ച നാവിജ്ജമാനം.

അഥ പഞ്ഞത്തിമത്തം നിബ്ബാനന്തി ചേ, തമ്പി അയുത്തം. കസ്മാ? നിബ്ബാനാരമ്മണാനം ചിത്തചേതസികാനം നവത്തബ്ബാരമ്മണത്താ. കഥം? പരിത്താരമ്മണത്തികേ ച പന ‘‘കതമേ ധമ്മാ അപ്പമാണാരമ്മണാ’’തി പദമുദ്ധരിത്വാ ‘‘ചത്താരോ മഗ്ഗാ അപരിയാപന്നാ ചത്താരി ച സാമഞ്ഞഫലാനി, ഇമേ ധമ്മാ അപ്പമാണാരമ്മണാ’’തി ഹി വുത്തം. യദി പനേതേസം പഞ്ഞത്തിആരമ്മണം സിയാ, അപ്പമാണാരമ്മണതാ ന യുജ്ജേയ്യ, നവത്തബ്ബാരമ്മണപക്ഖം ഭജേയ്യും. ‘‘നവത്തബ്ബാരമ്മണാ പന രൂപാവചരത്തികചതുക്കജ്ഝാനാ കുസലതോ ച വിപാകതോ ച കിരിയതോ ച, ചതുത്ഥസ്സ ഝാനസ്സ വിപാകോ, ആകാസാനഞ്ചായതനം ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം കുസലതോ ച വിപാകതോ ച കിരിയതോ ച, ഇമേ ധമ്മാ നവത്തബ്ബാരമ്മണാ’’തി ഹി വുത്തം, തസ്മാ ന പഞ്ഞത്തിമത്തം നിബ്ബാനം. യസ്മാ ച പണ്ണത്തിഭാവോ നിബ്ബാനസ്സ ന യുജ്ജതി, തസ്മാ മഗ്ഗഫലാനം ആരമ്മണപച്ചയഭൂതം ഉപ്പാദാദീനമഭാവതോ നിച്ചം, രൂപസഭാവാഭാവതോ അരൂപം, പപഞ്ചാഭാവതോ നിപ്പപഞ്ചം നിബ്ബാനം നാമ അത്ഥീതി ഉപഗന്തബ്ബന്തി.

൭൭൨. അച്ചന്തമനന്തം സന്തം, അമതം അപലോകിതം;

പണീതം സരണം ഖേമം, താണം ലേണം പരായണം.

൭൭൩. സിവഞ്ച നിപുണം സച്ചം, ദുക്ഖക്ഖയമനാസവം;

സുദുദ്ദസം പരം പാരം, നിബ്ബാനമനിദസ്സനം.

൭൭൪. തണ്ഹാക്ഖയം ധുവം ദീപം, അബ്യാപജ്ഝമനീതികം;

അനാലയമരൂപഞ്ച, പദമച്ചുതമക്ഖരം.

൭൭൫. വിരാഗഞ്ച നിരോധഞ്ച, വിമുത്തി മോക്ഖമേവ ച;

ഇമേഹി പന നാമേഹി, നിബ്ബാനം തു കഥീയതി.

൭൭൬. ഏവഞ്ച പന വിഞ്ഞായ, നിബ്ബാനമ്പി ച അച്ചുതം;

തസ്സ ചാധിഗമൂപായോ, കത്തബ്ബോ വിഞ്ഞുനാ സദാ.

൭൭൭. സദ്ധാബുദ്ധികരം തഥാഗതമതേ സമ്മോഹവിദ്ധംസനം,

പഞ്ഞാസമ്ഭവസമ്പസാദനകരം ജാനാതി യോ ചേ ഇമം;

അത്ഥബ്യഞ്ജനസാലിനം സുമധുരം സാരഞ്ഞുവിമ്ഹാപനം,

ഗമ്ഭീരേ നിപുണാഭിധമ്മപിടകേ സോ യാഭിനിട്ഠം പദം.

ഇതി അഭിധമ്മാവതാരേ നിബ്ബാനനിദ്ദേസോ നാമ

ഏകാദസമോ പരിച്ഛേദോ.