൧൦. ദസമോ പരിച്ഛേദോ

രൂപവിഭാഗനിദ്ദേസോ

൬൨൨. വുത്തമാദിമ്ഹി യം രൂപം, ചിത്തജാനമനന്തരം;

തസ്സ ദാനി കരിസ്സാമി, സമാസേന വിഭാവനം.

൬൨൩. യം രുപ്പതീതി രൂപന്തി, തഥാ രൂപയതീതി വാ;

രൂപാരൂപഭവാതീതോ, സുരൂപോ രൂപമബ്രവി.

൬൨൪. തം രൂപം ദുവിധം ഹോതി, ഭൂതോപാദായഭേദതോ;

ചതുബ്ബിധാ മഹാഭൂതാ, ഉപാദാ ചതുവീസതി.

൬൨൫. പഥവീധാതു ആപോ ച,

തേജോ വായോ തഥേവ ച;

ചത്താരോമേ മഹാഭൂതാ,

മഹാഭൂതേന ദേസിതാ.

൬൨൬. മഹന്താ പാതുഭൂതാതി, മഹാഭൂതസമാതി വാ;

വഞ്ചകത്താ അഭൂതേന, മഹാഭൂതാതി സഞ്ഞിതാ.

൬൨൭. ചക്ഖു സോതഞ്ച ഘാനഞ്ച, ജിവ്ഹാ കായോ ച രൂപതാ;

സദ്ദോ ഗന്ധോ രസോ ഇത്ഥി-പുരിസിന്ദ്രിയജീവിതം.

൬൨൮. വത്ഥുമാഹാരതാ കായ-വചീവിഞ്ഞത്തിയോ ദുവേ;

ആകാസോ ചേവ രൂപസ്സ, ലഹുതാദിത്തയമ്പി ച.

൬൨൯. ഉപചയോ സന്തതിരൂപം, ജരതാനിച്ചതാപി ച;

ഉപാദാതി പവുച്ചന്തി, ഇമാനി ചതുവീസതി.

൬൩൦. മഹാഭൂതാനി നിസ്സായ, അമുഞ്ചിത്വാ പവത്തിതോ;

ഉപാദാരൂപമിച്ചാഹ, നിരുപാദാനമാനസോ.

൬൩൧. പഥവീ പത്ഥടത്താ ച, വായോ വായനതോ ഭവേ;

തേജോ തേജേതി രൂപാനി, ആപോ ആപേതി പാലനാ.

൬൩൨. തേസം ദാനി പവക്ഖാമി, രൂപാനം ലക്ഖണാദികം;

ലക്ഖണാദീസു ഞാതേസു, ധമ്മാ ആവി ഭവന്തി ഹി.

൬൩൩. സാമഞ്ഞം വാ സഭാവോ വാ, ധമ്മാനം ലക്ഖണം മതം;

കിച്ചം വാ തസ്സ സമ്പത്തി, രസോതി പരിദീപിതോ.

൬൩൪. ഫലം വാ പച്ചുപട്ഠാനം, ഉപട്ഠാനനയോപി വാ;

ആസന്നകാരണം യം തു, തം പദട്ഠാനസഞ്ഞിതം.

തത്ഥ കക്ഖളത്തലക്ഖണാ പഥവീധാതു, പതിട്ഠാനരസാ, സമ്പടിച്ഛനപച്ചുപട്ഠാനാ. പഗ്ഘരണലക്ഖണാ ആപോധാതു, ഉപബ്രൂഹനരസാ, സങ്ഗഹപച്ചുപട്ഠാനാ. ഉണ്ഹത്തലക്ഖണാ തേജോധാതു, പരിപാചനരസാ, മദ്ദവാനുപ്പദാനപച്ചുപട്ഠാനാ. വിത്ഥമ്ഭനലക്ഖണാ വായോധാതു, സമുദീരണരസാ, അഭിനീഹാരപച്ചുപട്ഠാനാ. ഏകേകായ ചേത്ഥ സേസഭൂതത്തയപദട്ഠാനാതി വേദിതബ്ബാ.

ചക്ഖതീതി ചക്ഖു, രൂപം വിഭാവേതീതി അത്ഥോ.

൬൩൫. തത്ഥ ചക്ഖു ദ്വിധാ വുത്തം, പഞ്ഞാമംസപ്പഭേദതോ;

തത്ഥ പഞ്ഞാമയം ചക്ഖു, ഹോതി പഞ്ചവിധം പന.

൬൩൬. ബുദ്ധധമ്മസമന്തേഹി, ഞാണദിബ്ബേഹി നാമതോ;

യഥാനുക്കമതോ തേസം, നാനത്തം മേ നിബോധഥ.

൬൩൭. ആസയാനുസയേ ഞാണം, ഇന്ദ്രിയാനം പരോപരേ;

ബുദ്ധചക്ഖുന്തി നിദ്ദിട്ഠം, മുനിനാ ലോകചക്ഖുനാ.

൬൩൮. ഹേട്ഠാമഗ്ഗത്തയേ ഞാണം, ധമ്മചക്ഖുന്തി സഞ്ഞിതം;

ഞേയ്യം സമന്തചക്ഖുന്തി, ഞാണം സബ്ബഞ്ഞുതാ പന.

൬൩൯. യം ‘‘ചക്ഖും ഉദപാദീ’’തി, ആഗതം ഞാണചക്ഖു തം;

അഭിഞ്ഞാചിത്തജാ പഞ്ഞാ, ദിബ്ബചക്ഖുന്തി വുച്ചതി.

൬൪൦. മംസചക്ഖുപി ദുവിധം, സസമ്ഭാരപസാദതോ;

സസമ്ഭാരഞ്ച നാമേത്ഥ, അക്ഖികൂപേ പതിട്ഠിതം.

൬൪൧. അക്ഖികൂപട്ഠിനാ ഹേട്ഠാ, ഉദ്ധഞ്ച ഭമുകട്ഠിനാ;

ഉഭതോ അക്ഖികൂടേഹി, മത്ഥലുങ്ഗേന അന്തതോ.

൬൪൨. ബഹിദ്ധാ അക്ഖിലോമേഹി, പരിച്ഛിന്നോ ച യോ പന;

ന്ഹാരുസുത്തേന ആബന്ധോ, മംസപിണ്ഡോ പവുച്ചതി.

൬൪൩. സകലോപി ച ലോകോയം, കമലസ്സ ദലം വിയ;

പുഥുലം വിപുലം നീലം, ഇതി ജാനാതി ലോചനം.

൬൪൪. ചക്ഖു നാമ ന തം ഹോതി, വത്ഥു തസ്സാതി വുച്ചതി;

ഇദം പന സസമ്ഭാര-ചക്ഖുന്തി പരിദീപിതം.

൬൪൫. വണ്ണോ ഗന്ധോ രസോ ഓജാ,

ചതസ്സോ ചാപി ധാതുയോ;

ഭാവസമ്ഭവസണ്ഠാനം,

ജീവിതാനി തഥേവ ച.

൬൪൬. കായചക്ഖുപസാദാതി,

സമ്ഭാരാ ഹോന്തി ചുദ്ദസ;

തഥാ വിത്ഥാരതോ ചേതം,

ചതസ്സോ ചാപി ധാതുയോ.

൬൪൭. വണ്ണോ ഗന്ധോ രസോ ഓജാ,

സണ്ഠാനസമ്ഭവോ തഥാ;

ദസേതേ ചതുസമുട്ഠാനാ,

ചത്താലീസ ഭവന്തി തേ.

൬൪൮. ചക്ഖു കായപ്പസാദോ ച, ഭാവോ ജീവിതമേവ ച;

ചത്താലീസഞ്ച രൂപാനി, ചത്താരി തു ഭവന്തി ഹി.

൬൪൯. ഇമേസം പന രൂപാനം, വസേന പരിപിണ്ഡിതം;

ഇദം സമ്ഭാരചക്ഖുന്തി, പണ്ഡിതേഹി പകാസിതം.

൬൫൦. യോ പനേത്ഥ സിതോ അത്ഥി, പരിബന്ധോ പരിത്തകോ;

ചതുന്നം പന ഭൂതാനം, പസാദോ കമ്മസമ്ഭവോ.

൬൫൧. ഇദം പസാദചക്ഖുന്തി, അക്ഖാതം പഞ്ചചക്ഖുനാ;

തദേതം തസ്സ മജ്ഝേ തു, സസമ്ഭാരസ്സ ചക്ഖുനോ.

൬൫൨. സേതേന മണ്ഡലേനസ്സ, പരിക്ഖിത്തസ്സ സബ്ബസോ;

കണ്ഹമണ്ഡലമജ്ഝേ വാ, നിവിട്ഠേ ദിട്ഠമണ്ഡലേ.

൬൫൩. സന്ധാരണാദികിച്ചാഹി, ധാതൂഹി ച ചതൂഹിപി;

കതൂപകാരം ഹുത്വാന, ഉതുചിത്താദിനാ പന.

൬൫൪. ഉപത്ഥമ്ഭിയമാനം തം, ആയുനാ കതപാലനം;

വണ്ണഗന്ധരസാദീഹി, രൂപേഹി പരിവാരിതം.

൬൫൫. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണകാദീനം, വത്ഥുദ്വാരഞ്ച സാധയം;

ഊകാസിരസമാനേന, പമാണേനേവ തിട്ഠതി.

വുത്തം ഹേതം –

൬൫൬. ‘‘യേന ചക്ഖുപസാദേന, രൂപാനിമനുപസ്സതി;

പരിത്തം സുഖുമം ഏതം, ഊകാസിരസമൂപമ’’ന്തി.

൬൫൭. സോതാദീസു ച ഏസേവ, നയോ ഞേയ്യോ വിഭാവിനാ;

വിസേസമത്തമേവേത്ഥ, പവക്ഖാമി ഇതോ പരം.

സുണാതീതി സോതം, തം തനുതമ്ബലോമാചിതേ അങ്ഗുലിവേധകസണ്ഠാനേ പദേസേ വുത്തപ്പകാരാഹി ധാതൂഹി കതൂപകാരം ഉതുചിത്താഹാരേഹി ഉപത്ഥമ്ഭിയമാനം ആയുനാ പരിപാലിയമാനം സോതവിഞ്ഞാണാദീനം വത്ഥുദ്വാരഭാവം സാധയമാനം തിട്ഠതി.

ഘായതീതി ഘാനം, തം സസമ്ഭാരഘാനബിലസ്സ അന്തോ അജപദസണ്ഠാനേ പദേസേ യഥാവുത്തപ്പകാരാ ഹുത്വാ തിട്ഠതി.

സായതീതി ജിവ്ഹാ, ജീവിതമവ്ഹായതീതി വാ ജിവ്ഹാ, സാ സസമ്ഭാരജിവ്ഹാമജ്ഝസ്സ ഉപരി ഉപ്പലദലഗ്ഗസണ്ഠാനേ പദേസേ യഥാവുത്തപ്പകാരാ ഹുത്വാ തിട്ഠതി.

കുച്ഛിതാനം മലാനം ആയോതി കായോ. യാവതാ പന ഇമസ്മിം കായേ ഉപാദിന്നകം രൂപം അത്ഥി, സബ്ബത്ഥ കായപസാദോ കപ്പാസപടലേ സ്നേഹോ വിയ യഥാവുത്തപ്പകാരോ ഹുത്വാ തിട്ഠതി.

ഏത്ഥ പനേതേസം ലക്ഖണാദീനി പവക്ഖാമി – ദട്ഠുകാമതാനിദാനകമ്മസമുട്ഠാനഭൂതപസാദലക്ഖണം ചക്ഖു, രൂപേസു ആവിഞ്ഛനരസം, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ആധാരഭാവപച്ചുപട്ഠാനം, ദട്ഠുകാമതാനിദാനകമ്മജഭൂതപദട്ഠാനം.

സോതുകാമതാനിദാനകമ്മസമുട്ഠാനഭൂതപസാദലക്ഖണം സോതം, സദ്ദേസു ആവിഞ്ഛനരസം, സോതവിഞ്ഞാണസ്സ ആധാരഭാവപച്ചുപട്ഠാനം, സോതുകാമതാനിദാനകമ്മജഭൂതപദട്ഠാനം.

ഘായിതുകാമതാനിദാനകമ്മസമുട്ഠാനഭൂതപസാദലക്ഖണം ഘാനം, ഗന്ധേസു ആവിഞ്ഛനരസം, ഘാനവിഞ്ഞാണസ്സ ആധാരഭാവപച്ചുപട്ഠാനം, ഘായിതുകാമതാനിദാനകമ്മജഭൂതപദട്ഠാനം.

സായിതുകാമതാനിദാനകമ്മസമുട്ഠാനഭൂതപസാദലക്ഖണാജിവ്ഹാ, രസേസു ആവിഞ്ഛനരസാ, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണസ്സ ആധാരഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ, സായിതുകാമതാനിദാനകമ്മജഭൂതപദട്ഠാനാ.

ഫുസിതുകാമതാനിദാനകമ്മസമുട്ഠാനഭൂതപസാദലക്ഖണോ കായോ, ഫോട്ഠബ്ബേസു ആവിഞ്ഛനരസോ, കായവിഞ്ഞാണസ്സ ആധാരഭാവപച്ചുപട്ഠാനോ, ഫുസിതുകാമതാനിദാനകമ്മജഭൂതപദട്ഠാനോ.

കേചി പനാഹു –

൬൫൮. തേജാധികാനം ഭൂതാനം, പസാദോ പന ചക്ഖുതി;

ആകാസാനിലതോയുബ്ബിഅധികാനം തു സേസകാ.

൬൫൯. തേ പനേവം തു വത്തബ്ബാ, ‘‘സുത്തം ആഹരഥാ’’തി ഹി;

സുത്തമേവ ച തേ അദ്ധാ, ന ദക്ഖിസ്സന്തി കിഞ്ചിപി.

൬൬൦. വിസേസേ സതി ഭൂതാനം, പസാദോ ഹി കഥം ഭവേ;

സമാനാനം ഹി ഭൂതാനം, പസാദോ പരിദീപിതോ.

൬൬൧. തസ്മാ നിസ്സയഭൂതാനം, ചതുന്നം സബ്ബസോ പന;

പഹായേവ പനേതേസം, വിസേസപരികപ്പനം.

൬൬൨. ഞേയ്യാ കമ്മവിസേസേന, പസാദാനം വിസേസതാ;

ന ഹി ഭൂതവിസേസേന, ഹോതി തേസം വിസേസതാ.

൬൬൩. ഏവമേതേസു ചക്ഖുഞ്ച, സോതം അപത്തഗാഹകം;

സേസം തു പന ഘാനാദിത്തയം സമ്പത്തഗാഹകം.

രൂപന്തി രൂപയതീതി രൂപം, വണ്ണവികാരമാപജ്ജമാനം ഹദയങ്ഗതഭാവം പകാസേതീതി അത്ഥോ. തം പന ചക്ഖുപടിഹനനലക്ഖണം, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ വിസയഭാവരസം, തസ്സേവ ഗോചരഭാവപച്ചുപട്ഠാനം, ചതുമഹാഭൂതപദട്ഠാനം. യഥാ ചേതം, തഥാ സബ്ബാനിപി ഉപാദാരൂപാനീതി.

സദ്ദോതി സദ്ദയതീതി സദ്ദോ, സോ പന സോതപടിഹനനലക്ഖണോ, സോതവിഞ്ഞാണസ്സ വിസയഭാവരസോ, തസ്സേവ ഗോചരഭാവപച്ചുപട്ഠാനോ.

രസോതി രസന്തി തേനാതി രസോ, സോ ജിവ്ഹാപടിഹനനലക്ഖണോ, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണസ്സ വിസയഭാവരസോ, തസ്സേവ ഗോചരഭാവപച്ചുപട്ഠാനോ.

ഗന്ധോതി അത്താനം ഗന്ധയതി സൂചയതീതി ഗന്ധോ, സോ ഘാനപടിഹനനലക്ഖണോ, ഘാനവിഞ്ഞാണസ്സ വിസയഭാവരസോ, തസ്സേവ ഗോചരഭാവപച്ചുപട്ഠാനോ.

ഇത്ഥിന്ദ്രിയന്തി –

൬൬൪. കമ്മജോ ഇത്ഥിഭാവോയം, പടിസന്ധിസമുട്ഠിതോ;

യഞ്ചേതം ഇത്ഥിലിങ്ഗാദി, ന തു തം ഇന്ദ്രിയം സിയാ.

൬൬൫. ഇത്ഥിന്ദ്രിയം പടിച്ചേവ, ഇത്ഥിലിങ്ഗാദയോ പന;

പവത്തേയേവ ജായന്തേ, ന താനി പടിസന്ധിയം.

൬൬൬. ന ച തം ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യം, മനോവിഞ്ഞേയ്യമേവ തം;

ഇത്ഥിലിങ്ഗാദയോ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ ഹോന്തി വാ ന വാ.

൬൬൭. ഏസേവ ച നയോ ഞേയ്യോ, സേസേപി പുരിസിന്ദ്രിയേ;

ഇദം പഠമകപ്പാനം, ഉഭയം തു പവത്തിയം.

൬൬൮. സമുട്ഠാതീതി വിഞ്ഞേയ്യം, പരതോ പടിസന്ധിയം;

പവത്തേപി സമുട്ഠായ, പവത്തേ പരിവത്തതി.

൬൬൯. മഹതാ പാപകമ്മേന, പുരിസത്തം വിനസ്സതി;

മഹതാ കുസലേനേവ, ജായതേ പുരിസിന്ദ്രിയം.

൬൭൦. ദുബ്ബലാകുസലേനേവ, ഇത്ഥിലിങ്ഗം വിനസ്സതി;

ദുബ്ബലേനേവ പുഞ്ഞേന, ഇത്ഥിഭാവോ ഹി ജായതേ.

൬൭൧. ഉഭതോബ്യഞ്ജനസ്സാപി, ഏകമേവിന്ദ്രിയം സിയാ;

ഏവം സന്തേ അഭാവോ ച, ദുതിയബ്യഞ്ജനസ്സ തു.

൬൭൨. ന ചാഭാവോ സിയാ കസ്മാ, ന തം ബ്യഞ്ജനകാരണം;

തസ്സ കമ്മസഹായം ഹി, രാഗചിത്തം തു കാരണം.

ഉഭയസ്സ പനേതസ്സ ലക്ഖണാദീനി വുച്ചതി. തത്ഥ ഇത്ഥിഭാവലക്ഖണം ഇത്ഥിന്ദ്രിയം, ‘‘ഇത്ഥീ’’തി പകാസനരസം, ഇത്ഥിലിങ്ഗനിമിത്തകുത്താകപ്പാനം കാരണഭാവപച്ചുപട്ഠാനം.

പുരിസഭാവലക്ഖണം പുരിസിന്ദ്രിയം, ‘‘പുരിസോ’’തി പകാസനരസം, പുരിസലിങ്ഗനിമിത്തകുത്താകപ്പാനം കാരണഭാവപച്ചുപട്ഠാനം.

ജീവിതന്തി –

൬൭൩. ജീവിതിന്ദ്രിയനിദ്ദേസേ, വത്തബ്ബം യം സിയാ ഇധ;

അരൂപജീവിതേ വുത്ത-നയേനേവ ച തം വദേ.

ലക്ഖണാദീനി പനസ്സ ഏവം വേദിതബ്ബാനി. സഹജരൂപപരിപാലനലക്ഖണം ജീവിതിന്ദ്രിയം, തേസം പവത്തനരസം, തേസമേവ ഠപനപച്ചുപട്ഠാനം, യാപയിതബ്ബഭൂതപദട്ഠാനന്തി.

വത്ഥൂതി ഹദയവത്ഥു.

൬൭൪. യം നിസ്സായ മനോധാതു-മനോവിഞ്ഞാണധാതുയോ;

വത്തന്തി പഞ്ചവോകാരേ, തം ‘‘വത്ഥൂ’’തി പവുച്ചതി.

മനോധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതൂനം നിസ്സയലക്ഖണം ഹദയവത്ഥു, താസഞ്ചേവ ധാതൂനം ആധാരണരസം, ഉബ്ബാഹനപച്ചുപട്ഠാനം.

ആഹാരതാതി കബളീകാരോ ആഹാരോ. ഓജട്ഠമകം രൂപം ആഹരതീതി ആഹാരോ.

൬൭൫. യായ ഓജായ യാപേന്തി, യത്ഥ യത്ഥ ച പാണിനോ;

അയം തു ‘‘കബളീകാരോ, ആഹാരോ’’തി പവുച്ചതി.

൬൭൬. അന്നപാനാദികം വത്ഥു, അഗ്ഗിം ഹരതി കമ്മജം;

കേവലം ന ച സക്കോതി, പാലേതും ജീവിതം പന.

൬൭൭. ഓജാ സക്കോതി പാലേതും, ഹരിതും ന ച പാചകം;

ഹരിതുമ്പി ച പാലേതും, ഉഭോ സക്കോന്തി ഏകതോ.

ലക്ഖണാദിതോ പനസ്സ ഓജാലക്ഖണോ കബളീകാരോ ആഹാരോ, രൂപാഹരണരസോ, ഉപത്ഥമ്ഭനപച്ചുപട്ഠാനോ, കബളം കത്വാ അജ്ഝോഹരിതബ്ബവത്ഥുപദട്ഠാനോതി വേദിതബ്ബോ.

കായവിഞ്ഞത്തിനിദ്ദേസേ കായേന അത്തനോ ഭാവം വിഞ്ഞാപേന്താനം കായഗ്ഗഹണാനുസാരേന ഗഹിതായ ഏതായ ഭാവോ വിഞ്ഞായതീതി വിഞ്ഞത്തി. സയം വാ കായഗ്ഗഹണാനുസാരേന വിഞ്ഞായതീതിപി വിഞ്ഞത്തി. ‘‘കായേന സംവരോ സാധു, സാധു വാചായ സംവരോ’’തി ആഗതോ ചോപനസങ്ഖാതോ കായോവ വിഞ്ഞത്തി കായവിഞ്ഞത്തി. കായവിപ്ഫന്ദനേന അധിപ്പായവിഞ്ഞാപനഹേതുത്താ സയഞ്ച തഥാ വിഞ്ഞേയ്യത്താ കായേന വിഞ്ഞത്തീതിപി കായവിഞ്ഞത്തി.

൬൭൮. തത്ഥ യാ സഹജാതസ്സ, ചിത്തജാനിലധാതുയാ;