൬. രൂപപരിച്ഛേദോ

൧. ഏത്താവതാ വിഭത്താ ഹി, സപ്പഭേദപ്പവത്തികാ.

ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ, രൂപം ദാനി പവുച്ചതി.

൨. സമുദ്ദേസാ വിഭാഗാ ച, സമുട്ഠാനാ കലാപതോ.

പവത്തിക്കമതോ ചേതി, പഞ്ചധാ തത്ഥ സങ്ഗഹോ.

രൂപസമുദ്ദേസോ

൩. ചത്താരി മഹാഭൂതാനി, ചതുന്നഞ്ച മഹാഭൂതാനം ഉപാദായരൂപന്തി ദുവിധമ്പേതം രൂപം ഏകാദസവിധേന സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി.

൪. കഥം? പഥവീധാതു ആപോധാതു തേജോധാതു വായോധാതു ഭൂതരൂപം നാമ.

൫. ചക്ഖു സോതം ഘാനം ജിവ്ഹാ കായോ പസാദരൂപം നാമ.

൬. രൂപം സദ്ദോ ഗന്ധോ രസോ ആപോധാതുവിവജ്ജിതം ഭൂതത്തയസങ്ഖാതം ഫോട്ഠബ്ബം ഗോചരരൂപം നാമ.

൭. ഇത്ഥത്തം പുരിസത്തം ഭാവരൂപം നാമ.

൮. ഹദയവത്ഥു ഹദയരൂപം നാമ.

൯. ജീവിതിന്ദ്രിയം ജീവിതരൂപം നാമ.

൧൦. കബളീകാരോ ആഹാരോ ആഹാരരൂപം നാമ.

൧൧. ഇതി ച അട്ഠാരസവിധമ്പേതം രൂപം സഭാവരൂപം സലക്ഖണരൂപം നിപ്ഫന്നരൂപം രൂപരൂപം സമ്മസനരൂപന്തി ച സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി.

൧൨. ആകാസധാതു പരിച്ഛേദരൂപം നാമ.

൧൩. കായവിഞ്ഞത്തി വചീവിഞ്ഞത്തി വിഞ്ഞത്തിരൂപം നാമ.

൧൪. രൂപസ്സ ലഹുതാ മുദുതാ കമ്മഞ്ഞതാ വിഞ്ഞത്തിദ്വയം വികാരരൂപം നാമ.

൧൫. രൂപസ്സ ഉപചയോ സന്തതി ജരതാ അനിച്ചതാ ലക്ഖണരൂപം നാമ.

൧൬. ജാതിരൂപമേവ പനേത്ഥ ഉപചയസന്തതിനാമേന പവുച്ചതീതി ഏകാദസവിധമ്പേതം രൂപം അട്ഠവീസതിവിധം ഹോതി സരൂപവസേന.

൧൭. കഥം –

ഭൂതപ്പസാദവിസയാ, ഭാവോ ഹദയമിച്ചപി;

ജീവിതാഹാരരൂപേഹി, അട്ഠാരസവിധം തഥാ.

പരിച്ഛേദോ ച വിഞ്ഞത്തി, വികാരോ ലക്ഖണന്തി ച;

അനിപ്ഫന്നാ ദസ ചേതി, അട്ഠവീസവിധം ഭവേ.

അയമേത്ഥ രൂപസമുദ്ദേസോ.

രൂപവിഭാഗോ

൧൮. സബ്ബഞ്ച പനേതം രൂപം അഹേതുകം സപ്പച്ചയം സാസവം സങ്ഖതം ലോകിയം കാമാവചരം അനാരമ്മണം അപ്പഹാതബ്ബമേവാതി ഏകവിധമ്പി അജ്ഝത്തികബാഹിരാദിവസേന ബഹുധാ ഭേദം ഗച്ഛതി.

൧൯. കഥം? പസാദസങ്ഖാതം പഞ്ചവിധമ്പി അജ്ഝത്തികരൂപം നാമ, ഇതരം ബാഹിരരൂപം.

൨൦. പസാദഹദയസങ്ഖാതം ഛബ്ബിധമ്പി വത്ഥുരൂപം നാമ, ഇതരം അവത്ഥുരൂപം.

൨൧. പസാദവിഞ്ഞത്തിസങ്ഖാതം സത്തവിധമ്പി ദ്വാരരൂപം നാമ, ഇതരം അദ്വാരരൂപം.

൨൨. പസാദഭാവജീവിതസങ്ഖാതം അട്ഠവിധമ്പി ഇന്ദ്രിയരൂപം നാമ, ഇതരം അനിന്ദ്രിയരൂപം.

൨൩. പസാദവിസയസങ്ഖാതം ദ്വാദസവിധമ്പി ഓളാരികരൂപം സന്തികേരൂപം, സപ്പടിഘരൂപഞ്ച, ഇതരം സുഖുമരൂപം ദൂരേരൂപം അപ്പടിഘരൂപഞ്ച.

൨൪. കമ്മജം ഉപാദിന്നരൂപം, ഇതരം അനുപാദിന്നരൂപം.

൨൫. രൂപായതനം സനിദസ്സനരൂപം, ഇതരം അനിദസ്സനരൂപം.

൨൬. ചക്ഖാദിദ്വയം അസമ്പത്തവസേന, ഘാനാദിത്തയം സമ്പത്തവസേനാതി പഞ്ചവിധമ്പി ഗോചരഗ്ഗാഹികരൂപം, ഇതരം അഗോചരഗ്ഗാഹികരൂപം.

൨൭. വണ്ണോ ഗന്ധോ രസോ ഓജാ ഭൂതചതുക്കഞ്ചേതി അട്ഠവിധമ്പി അവിനിബ്ഭോഗരൂപം, ഇതരം വിനിബ്ഭോഗരൂപം.

൨൮. ഇച്ചേവമട്ഠവീസതി-വിധമ്പി ച വിചക്ഖണാ.

അജ്ഝത്തികാദിഭേദേന, വിഭജന്തി യഥാരഹം.

അയമേത്ഥ രൂപവിഭാഗോ.

രൂപസമുട്ഠാനനയോ

൨൯. കമ്മം ചിത്തം ഉതു ആഹാരോ ചേതി ചത്താരി രൂപസമുട്ഠാനാനി നാമ.

൩൦. തത്ഥ കാമാവചരം രൂപാവചരഞ്ചേതി പഞ്ചവീസതിവിധമ്പി കുസലാകുസലകമ്മമഭിസങ്ഖതം അജ്ഝത്തികസന്താനേ കമ്മസമുട്ഠാനരൂപം പടിസന്ധിമുപാദായ ഖണേ ഖണേ സമുട്ഠാപേതി.

൩൧. അരൂപവിപാകദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണവജ്ജിതം പഞ്ചസത്തതിവിധമ്പി ചിത്തം ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപം പഠമഭവങ്ഗമുപാദായ ജായന്തമേവ സമുട്ഠാപേതി.

൩൨. തത്ഥ അപ്പനാജവനം ഇരിയാപഥമ്പി സന്നാമേതി.

൩൩. വോട്ഠബ്ബനകാമാവചരജവനാഭിഞ്ഞാ പന വിഞ്ഞത്തിമ്പി സമുട്ഠാപേന്തി.

൩൪. സോമനസ്സജവനാനി പനേത്ഥ തേരസ ഹസനമ്പി ജനേന്തി.

൩൫. സീതുണ്ഹോതുസമഞ്ഞാതാ തേജോധാതു ഠിതിപ്പത്താവ ഉതുസമുട്ഠാനരൂപം അജ്ഝത്തഞ്ച ബഹിദ്ധാ ച യഥാരഹം സമുട്ഠാപേതി.

൩൬. ഓജാസങ്ഖാതോ ആഹാരോ ആഹാരസമുട്ഠാനരൂപം അജ്ഝോഹരണകാലേ ഠാനപ്പത്തോവ സമുട്ഠാപേതി.

൩൭. തത്ഥ ഹദയഇന്ദ്രിയരൂപാനി കമ്മജാനേവ.

൩൮. വിഞ്ഞത്തിദ്വയം ചിത്തജമേവ.

൩൯. സദ്ദോ ചിത്തോതുജോ.

൪൦. ലഹുതാദിത്തയം ഉതുചിത്താഹാരേഹി സമ്ഭോതി.

൪൧. അവിനിബ്ഭോഗരൂപാനി ചേവ ആകാസധാതു ച. ചതൂഹി സമ്ഭൂതാനി.

൪൨. ലക്ഖണരൂപാനി ന കുതോചി ജായന്തി.

൪൩. അട്ഠാരസ പന്നരസ, തേരസ ദ്വാദസാതി ച.

കമ്മചിത്തോതുകാഹാര-ജാനി ഹോന്തി യഥാക്കമം.

൪൪. ജായമാനാദിരൂപാനം, സഭാവത്താ ഹി കേവലം.

ലക്ഖണാനി ന ജായന്തി, കേഹിചീതി പകാസിതം.

അയമേത്ഥ രൂപസമുട്ഠാനനയോ.

കലാപയോജനാ

൪൫. ഏകുപ്പാദാ ഏകനിരോധാ ഏകനിസ്സയാ സഹവുത്തിനോ ഏകവീസതി രൂപകലാപാ നാമ.

൪൬. തത്ഥ ജീവിതം അവിനിബ്ഭോഗരൂപഞ്ച ചക്ഖുനാ സഹ ചക്ഖുദസകന്തി പവുച്ചതി. തഥാ സോതാദീഹി സദ്ധിം സോതദസകം ഘാനദസകം ജിവ്ഹാദസകം കായദസകം ഇത്ഥിഭാവദസകം പുമ്ഭാവദസകം വത്ഥുദസകഞ്ചേതി യഥാക്കമം യോജേതബ്ബം. അവിനിബ്ഭോഗരൂപമേവ ജീവിതേന സഹ ജീവിതനവകന്തി പവുച്ചതി. ഇമേ നവ കമ്മസമുട്ഠാനകലാപാ.

൪൭. അവിനിബ്ഭോഗരൂപം പന സുദ്ധട്ഠകം, തദേവ കായവിഞ്ഞത്തിയാ സഹ കായവിഞ്ഞത്തിനവകം, വചീവിഞ്ഞത്തിസദ്ദേഹി സഹ വചീവിഞ്ഞത്തിദസകം, ലഹുതാദീഹി സദ്ധിം ലഹുതാദേകാദസകം, കായവിഞ്ഞത്തിലഹുതാദിദ്വാദസകം, വചീവിഞ്ഞത്തിസദ്ദലഹുതാദിതേരസകഞ്ചേതി ഛ ചിത്തസമുട്ഠാനകലാപാ.

൪൮. സുദ്ധട്ഠകം സദ്ദനവകം ലഹുതാദേകാദസകം സദ്ദലഹുതാദിദ്വാദസകഞ്ചേതി ചത്താരോ ഉതുസമുട്ഠാനകലാപാ.

൪൯. സുദ്ധട്ഠകം ലഹുതാദേകാദസകഞ്ചേതി ദ്വേആഹാരസമുട്ഠാനകലാപാ.

൫൦. തത്ഥ സുദ്ധട്ഠകം സദ്ദനവകഞ്ചേതി ദ്വേ ഉതുസമുട്ഠാനകലാപാ ബഹിദ്ധാപി ലബ്ഭന്തി, അവസേസാ പന സബ്ബേപി അജ്ഝത്തികമേവാതി.

൫൧. കമ്മചിത്തോതുകാഹാര-സമുട്ഠാനാ യഥാക്കമം.

നവ ഛ ചതുരോ ദ്വേതി, കലാപാ ഏകവീസതി.

കലാപാനം പരിച്ഛേദ-ലക്ഖണത്താ വിചക്ഖണാ;

ന കലാപങ്ഗമിച്ചാഹു, ആകാസം ലക്ഖണാനി ച.

അയമേത്ഥ കലാപയോജനാ.

രൂപപവത്തിക്കമോ

൫൨. സബ്ബാനിപി പനേതാനി രൂപാനി കാമലോകേ യഥാരഹം അനൂനാനി പവത്തിയം ഉപലബ്ഭന്തി.

൫൩. പടിസന്ധിയം പന സംസേദജാനഞ്ചേവ ഓപപാതികാനഞ്ച ചക്ഖുസോതഘാനജിവ്ഹാകായഭാവവത്ഥുദസകസങ്ഖാതാനി സത്ത ദസകാനി പാതുഭവന്തി ഉക്കട്ഠവസേന, ഓമകവസേന പന ചക്ഖുസോതഘാനഭാവദസകാനി കദാചിപി ന ലബ്ഭന്തി, തസ്മാ തേസം വസേന കലാപഹാനി വേദിതബ്ബാ.

൫൪. ഗബ്ഭസേയ്യകസത്താനം പന കായഭാവവത്ഥുദസകസങ്ഖാതാനി തീണി ദസകാനി പാതുഭവന്തി, തത്ഥാപി ഭാവദസകം കദാചി ന ലബ്ഭതി, തതോ പരം പവത്തികാലേ കമേന ചക്ഖുദസകാദീനി ച പാതുഭവന്തി.

൫൫. ഇച്ചേവം പടിസന്ധിമുപാദായ കമ്മസമുട്ഠാനാ, ദുതിയചിത്തമുപാദായ ചിത്തസമുട്ഠാനാ, ഠിതികാലമുപാദായ ഉതുസമുട്ഠാനാ, ഓജാഫരണമുപാദായ ആഹാരസമുട്ഠാനാ ചേതി ചതുസമുട്ഠാനരൂപകലാപസന്തതി കാമലോകേ ദീപജാലാ വിയ, നദീസോതോ വിയ ച യാവതായുകമബ്ബോച്ഛിന്നാ പവത്തതി.

൫൬. മരണകാലേ പന ചുതിചിത്തോപരിസത്തരസമചിത്തസ്സ ഠിതികാലമുപാദായ കമ്മജരൂപാനി ന ഉപ്പജ്ജന്തി, പുരേതരമുപ്പന്നാനി ച കമ്മജരൂപാനി ചുതിചിത്തസമകാലമേവ പവത്തിത്വാ നിരുജ്ഝന്തി, തതോ പരം ചിത്തജാഹാരജരൂപഞ്ച വോച്ഛിജ്ജതി, തതോ പരം ഉതുസമുട്ഠാനരൂപപരമ്പരാ യാവ മതകളേവരസങ്ഖാതാ പവത്തന്തി.

൫൭. ഇച്ചേവം മതസത്താനം, പുനദേവ ഭവന്തരേ.

പടിസന്ധിമുപാദായ, തഥാ രൂപം പവത്തതി.

൫൮. രൂപലോകേ പന ഘാനജിവ്ഹാകായഭാവദസകാനി ച ആഹാരജകലാപാനി ച ന ലബ്ഭന്തി, തസ്മാ തേസം പടിസന്ധികാലേ ചക്ഖുസോതവത്ഥുവസേന തീണി ദസകാനി ജീവിതനവകഞ്ചേതി ചത്താരോ കമ്മസമുട്ഠാനകലാപാ, പവത്തിയം ചിത്തോതുസമുട്ഠാനാ ച ലബ്ഭന്തി.

൫൯. അസഞ്ഞസത്താനം പന ചക്ഖുസോതവത്ഥുസദ്ദാപി ന ലബ്ഭന്തി, തഥാ സബ്ബാനിപി ചിത്തജരൂപാനി, തസ്മാ തേസം പടിസന്ധികാലേ ജീവിതനവകമേവ, പവത്തിയഞ്ച സദ്ദവജ്ജിതം ഉതുസമുട്ഠാനരൂപം അതിരിച്ഛതി.

൬൦. ഇച്ചേവം കാമരൂപാസഞ്ഞീസങ്ഖാതേസു തീസു ഠാനേസു പടിസന്ധിപവത്തിവസേന ദുവിധാ രൂപപ്പവത്തി വേദിതബ്ബാ.

൬൧. അട്ഠവീസതി കാമേസു, ഹോന്തി തേവീസ രൂപിസു.

സത്തരസേവ സഞ്ഞീനം, അരൂപേ നത്ഥി കിഞ്ചിപി.

സദ്ദോ വികാരോ ജരതാ, മരണഞ്ചോപപത്തിയം;

ന ലബ്ഭന്തി പവത്തേ തു, ന കിഞ്ചിപി ന ലബ്ഭതി.

അയമേത്ഥ രൂപപവത്തിക്കമോ.

നിബ്ബാനഭേദോ

൬൨. നിബ്ബാനം പന ലോകുത്തരസങ്ഖാതം ചതുമഗ്ഗഞാണേന സച്ഛികാതബ്ബം മഗ്ഗഫലാനമാരമ്മണഭൂതം വാനസങ്ഖാതായ തണ്ഹായ നിക്ഖന്തത്താ നിബ്ബാനന്തി പവുച്ചതി.

൬൩. തദേതം സഭാവതോ ഏകവിധമ്പി സഉപാദിസേസനിബ്ബാനധാതു അനുപാദിസേസനിബ്ബാനധാതു ചേതി ദുവിധം ഹോതി കാരണപരിയായേന.

൬൪. തഥാ സുഞ്ഞതം അനിമിത്തം അപ്പണിഹിതഞ്ചേതി തിവിധം ഹോതി ആകാരഭേദേന.

൬൫. പദമച്ചുതമച്ചന്തം, അസങ്ഖതമനുത്തരം.

നിബ്ബാനമിതി ഭാസന്തി, വാനമുത്താ മഹേസയോ.

ഇതി ചിത്തം ചേതസികം, രൂപം നിബ്ബാനമിച്ചപി;

പരമത്ഥം പകാസേന്തി, ചതുധാവ തഥാഗതാ.

ഇതി അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹേ രൂപസങ്ഗഹവിഭാഗോ നാമ

ഛട്ഠോ പരിച്ഛേദോ.