൫. വീഥിമുത്തപരിച്ഛേദോ

൧. വീഥിചിത്തവസേനേവം, പവത്തിയമുദീരിതോ.

പവത്തിസങ്ഗഹോ നാമ, സന്ധിയം ദാനി വുച്ചതി.

൨. ചതസ്സോ ഭൂമിയോ, ചതുബ്ബിധാ പടിസന്ധി, ചത്താരി കമ്മാനി, ചതുധാ മരണുപ്പത്തി ചേതി വീഥിമുത്തസങ്ഗഹേ ചത്താരി ചതുക്കാനി വേദിതബ്ബാനി.

ഭൂമിചതുക്കം

൩. തത്ഥ അപായഭൂമി കാമസുഗതിഭൂമി രൂപാവചരഭൂമി അരൂപാവചരഭൂമി ചേതി ചതസ്സോ ഭൂമിയോ നാമ.

൪. താസു നിരയോ തിരച്ഛാനയോനി പേത്തിവിസയോ അസുരകായോ ചേതി അപായഭൂമി ചതുബ്ബിധാ ഹോതി.

൫. മനുസ്സാ ചാതുമഹാരാജികാ താവതിംസാ യാമാ തുസിതാ നിമ്മാനരതി പരനിമ്മിതവസവത്തീ ചേതി കാമസുഗതിഭൂമി സത്തവിധാ ഹോതി.

൬. സാ പനായമേകാദസവിധാപി കാമാവചരഭൂമിച്ചേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി.

൭. ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാ ബ്രഹ്മപുരോഹിതാ മഹാബ്രഹ്മാ ചേതി പഠമജ്ഝാനഭൂമി.

൮. പരിത്താഭാ അപ്പമാണാഭാ ആഭസ്സരാ ചേതി ദുതിയജ്ഝാനഭൂമി.

൯. പരിത്തസുഭാ അപ്പമാണസുഭാ സുഭകിണ്ഹാ ചേതി തതിയജ്ഝാനഭൂമി.

൧൦. വേഹപ്ഫലാ അസഞ്ഞസത്താ സുദ്ധാവാസാ ചേതി ചതുത്ഥജ്ഝാനഭൂമീതി രൂപാവചരഭൂമി സോളസവിധാ ഹോതി.

൧൧. അവിഹാ അതപ്പാ സുദസ്സാ സുദസ്സീ അകനിട്ഠാ ചേതി സുദ്ധാവാസഭൂമി പഞ്ചവിധാ ഹോതി.

൧൨. ആകാസാനഞ്ചായതനഭൂമി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനഭൂമി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനഭൂമി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനഭൂമി ചേതി അരൂപഭൂമി ചതുബ്ബിധാ ഹോതി.

൧൩. പുഥുജ്ജനാ ന ലബ്ഭന്തി, സുദ്ധാവാസേസു സബ്ബഥാ.

സോതാപന്നാ ച സകദാഗാമിനോ ചാപി പുഗ്ഗലാ.

൧൪. അരിയാ നോപലബ്ഭന്തി, അസഞ്ഞാപായഭൂമിസു.

സേസട്ഠാനേസു ലബ്ഭന്തി, അരിയാനരിയാപി ച.

ഇദമേത്ഥ ഭൂമിചതുക്കം.

പടിസന്ധിചതുക്കം

൧൫. അപായപടിസന്ധി കാമസുഗതിപടിസന്ധി രൂപാവചരപടിസന്ധി അരൂപാവചരപടിസന്ധി ചേതി ചതുബ്ബിധാ പടിസന്ധി നാമ.

൧൬. തത്ഥ അകുസലവിപാകോപേക്ഖാസഹഗതസന്തീരണം അപായഭൂമിയം ഓക്കന്തിക്ഖണേ പടിസന്ധി ഹുത്വാ തതോ പരം ഭവങ്ഗം പരിയോസാനേ ചവനം ഹുത്വാ വോച്ഛിജ്ജതി, അയമേകാപായപടിസന്ധി നാമ.

൧൭. കുസലവിപാകോപേക്ഖാസഹഗതസന്തീരണം പന കാമസുഗതിയം മനുസ്സാനഞ്ചേവ ജച്ചന്ധാദീനം ഭുമ്മസ്സിതാനഞ്ച വിനിപാതികാസുരാനം പടിസന്ധിഭവങ്ഗചുതിവസേന പവത്തതി.

൧൮. മഹാവിപാകാനി പന അട്ഠ സബ്ബത്ഥാപി കാമസുഗതിയം പടിസന്ധിഭവങ്ഗചുതിവസേന പവത്തന്തി.

൧൯. ഇമാ നവ കാമസുഗതിപടിസന്ധിയോ നാമ.

൨൦. സാ പനായം ദസവിധാപി കാമാവചരപടിസന്ധിച്ചേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി.

൨൧. തേസു ചതുന്നം അപായാനം മനുസ്സാനം വിനിപാതികാസുരാനഞ്ച ആയുപ്പമാണഗണനായ നിയമോ നത്ഥി.

൨൨. ചാതുമഹാരാജികാനം പന ദേവാനം ദിബ്ബാനി പഞ്ചവസ്സസതാനി ആയുപ്പമാണം, മനുസ്സഗണനായ നവുതിവസ്സസതസഹസ്സപ്പമാണം ഹോതി, തതോ ചതുഗ്ഗുണം താവതിംസാനം, തതോ ചതുഗ്ഗുണം യാമാനം, തതോ ചതുഗ്ഗുണം തുസിതാനം, തതോ ചതുഗ്ഗുണം നിമ്മാനരതീനം, തതോ ചതുഗ്ഗുണം പരനിമ്മിതവസവത്തീനം.

൨൩. നവസതഞ്ചേകവീസ-വസ്സാനം കോടിയോ തഥാ.

വസ്സസതസഹസ്സാനി, സട്ഠി ച വസവത്തിസു.

൨൪. പഠമജ്ഝാനവിപാകം പഠമജ്ഝാനഭൂമിയം പടിസന്ധിഭവങ്ഗചുതിവസേന പവത്തതി.

൨൫. തഥാ ദുതിയജ്ഝാനവിപാകം തതിയജ്ഝാനവിപാകഞ്ച ദുതിയജ്ഝാനഭൂമിയം.

൨൬. ചതുത്ഥജ്ഝാനവിപാകം തതിയജ്ഝാനഭൂമിയം.

൨൭. പഞ്ചമജ്ഝാനവിപാകം ചതുത്ഥജ്ഝാനഭൂമിയം.

൨൮. അസഞ്ഞസത്താനം പന രൂപമേവ പടിസന്ധി ഹോതി. തഥാ തതോ പരം പവത്തിയം ചവനകാലേ ച രൂപമേവ പവത്തിത്വാ നിരുജ്ഝതി, ഇമാ ഛ രൂപാവചരപടിസന്ധിയോ നാമ.

൨൯. തേസു ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാനം ദേവാനം കപ്പസ്സ തതിയോ ഭാഗോ ആയുപ്പമാണം.

൩൦. ബ്രഹ്മപുരോഹിതാനം ഉപഡ്ഢകപ്പോ.

൩൧. മഹാബ്രഹ്മാനം ഏകോ കപ്പോ.

൩൨. പരിത്താഭാനം ദ്വേ കപ്പാനി.

൩൩. അപ്പമാണാഭാനം ചത്താരികപ്പാനി.

൩൪. ആഭസ്സരാനം അട്ഠ കപ്പാനി.

൩൫. പരിത്തസുഭാനം സോളസ കപ്പാനി.

൩൬. അപ്പമാണസുഭാനം ദ്വത്തിംസ കപ്പാനി.

൩൭. സുഭകിണ്ഹാനം ചതുസട്ഠി കപ്പാനി.

൩൮. വേഹപ്ഫലാനം അസഞ്ഞസത്താനഞ്ച പഞ്ചകപ്പസതാനി.

൩൯. അവിഹാനം കപ്പസഹസ്സാനി.

൪൦. അതപ്പാനം ദ്വേ കപ്പസഹസ്സാനി.

൪൧. സുദസ്സാനം ചത്താരി കപ്പസഹസ്സാനി.

൪൨. സുദസ്സീനം അട്ഠ കപ്പസഹസ്സാനി.

൪൩. അകനിട്ഠാനം സോളസ കപ്പസഹസ്സാനി.

൪൪. പഠമാരുപ്പാദിവിപാകാനി പഠമാരുപ്പാദിഭൂമീസു യഥാക്കമം പടിസന്ധിഭവങ്ഗചുതിവസേന പവത്തന്തി. ഇമാ ചതസ്സോ അരൂപപടിസന്ധിയോ നാമ.

൪൫. തേസു പന ആകാസാനഞ്ചായതനൂപഗാനം ദേവാനം വീസതികപ്പസഹസ്സാനി ആയുപ്പമാണം.

൪൬. വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനൂപഗാനം ദേവാനം ചത്താലീസകപ്പസഹസ്സാനി.

൪൭. ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനൂപഗാനം ദേവാനം സട്ഠികപ്പസഹസ്സാനി.

൪൮. നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനൂപഗാനം ദേവാനം ചതുരാസീതികപ്പസഹസ്സാനി.

൪൯. പടിസന്ധി ഭവങ്ഗഞ്ച, തഥാ ചവനമാനസം.

ഏകമേവ തഥേവേകവിസയഞ്ചേകജാതിയം.

ഇദമേത്ഥ പടിസന്ധിചതുക്കം.

കമ്മചതുക്കം

൫൦. ജനകം ഉപത്ഥമ്ഭകം ഉപപീളകം ഉപഘാതകഞ്ചേതി കിച്ചവസേന.

൫൧. ഗരുകം ആസന്നം ആചിണ്ണം കടത്താകമ്മഞ്ചേതി പാകദാനപരിയായേന.

൫൨. ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം ഉപപജ്ജവേദനീയം അപരാപരിയവേദനീയം അഹോസികമ്മഞ്ചേതി പാകകാലവസേന ചത്താരി കമ്മാനി നാമ.

൫൩. തഥാ അകുസലം കാമാവചരകുസലം രൂപാവചരകുസലം അരൂപാവചരകുസലഞ്ചേതി പാകഠാനവസേന.

൫൪. തത്ഥ അകുസലം കായകമ്മം വചീകമ്മം മനോകമ്മഞ്ചേതി കമ്മദ്വാരവസേന തിവിധം ഹോതി.

൫൫. കഥം? പാണാതിപാതോ അദിന്നാദാനം കാമേസുമിച്ഛാചാരോ ചേതി കായവിഞ്ഞത്തിസങ്ഖാതേ കായദ്വാരേ ബാഹുല്ലവുത്തിതോ കായകമ്മം നാമ.

൫൬. മുസാവാദോ പിസുണവാചാ ഫരുസവാചാ സമ്ഫപ്പലാപോ ചേതി വചീവിഞ്ഞത്തിസങ്ഖാതേ വചീദ്വാരേ ബാഹുല്ലവുത്തിതോ വചീകമ്മം നാമ.

൫൭. അഭിജ്ഝാ ബ്യാപാദോ മിച്ഛാദിട്ഠി ചേതി അഞ്ഞത്രാപി വിഞ്ഞത്തിയാ മനസ്മിംയേവ ബാഹുല്ലവുത്തിതോ മനോകമ്മം നാമ.

൫൮. തേസു പാണാതിപാതോ ഫരുസവാചാ ബ്യാപാദോ ച ദോസമൂലേന ജായന്തി.

൫൯. കാമേസുമിച്ഛാചാരോ അഭിജ്ഝാ മിച്ഛാദിട്ഠി ച ലോഭമൂലേന.

൬൦. സേസാനി ചത്താരിപി ദ്വീഹി മൂലേഹി സമ്ഭവന്തി.

൬൧. ചിത്തുപ്പാദവസേന പനേതം അകുസലം സബ്ബഥാപി ദ്വാദസവിധം ഹോതി.

൬൨. കാമാവചരകുസലമ്പി കായദ്വാരേ പവത്തം കായകമ്മം, വചീദ്വാരേ പവത്തം വചീകമ്മം, മനോദ്വാരേ പവത്തം മനോകമ്മഞ്ചേതി കമ്മദ്വാരവസേന തിവിധം ഹോതി.

൬൩. തഥാ ദാനസീലഭാവനാവസേന.

൬൪. ചിത്തുപ്പാദവസേന പനേതം അട്ഠവിധം ഹോതി.

൬൫. ദാനസീലഭാവനാപചായനവേയ്യാവച്ചപത്തിദാനപത്താനുമോദനധമ്മസ്സവനധമ്മദേസനാ ദിട്ഠിജുകമ്മവസേന ദസവിധം ഹോതി.

൬൬. തം പനേതം വീസതിവിധമ്പി കാമാവചരകമ്മമിച്ചേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി.

൬൭. രൂപാവചരകുസലം പന മനോകമ്മമേവ, തഞ്ച ഭാവനാമയം അപ്പനാപ്പത്തം, ഝാനങ്ഗഭേദേന പഞ്ചവിധം ഹോതി.

൬൮. തഥാ അരൂപാവചരകുസലഞ്ച മനോകമ്മം, തമ്പി ഭാവനാമയം അപ്പനാപ്പത്തം. ആരമ്മണഭേദേന ചതുബ്ബിധം ഹോതി.

൬൯. ഏത്ഥാകുസലകമ്മമുദ്ധച്ചരഹിതം അപായഭൂമിയം പടിസന്ധിം ജനേതി, പവത്തിയം പന സബ്ബമ്പി ദ്വാദസവിധം സത്താകുസലപാകാനി സബ്ബത്ഥാപി കാമലോകേ രൂപലോകേ ച യഥാരഹം വിപച്ചതി.

൭൦. കാമാവചരകുസലമ്പി കാമസുഗതിയമേവ പടിസന്ധിം ജനേതി, തഥാ പവത്തിയഞ്ച മഹാവിപാകാനി, അഹേതുകവിപാകാനി പന അട്ഠപി സബ്ബത്ഥാപി കാമലോകേ രൂപലോകേ ച യഥാരഹം വിപച്ചതി.

൭൧. തത്ഥാപി തിഹേതുകമുക്കട്ഠം കുസലം തിഹേതുകം പടിസന്ധിം ദത്വാ പവത്തേ സോളസ വിപാകാനി വിപച്ചതി.

൭൨. തിഹേതുകമോമകം ദ്വിഹേതുകമുക്കട്ഠഞ്ച കുസലം ദ്വിഹേതുകം പടിസന്ധിം ദത്വാ പവത്തേ തിഹേതുകരഹിതാനി ദ്വാദസ വിപാകാനി വിപച്ചതി.

൭൩. ദ്വിഹേതുകമോമകം പന കുസലം അഹേതുകമേവ പടിസന്ധിം ദേതി, പവത്തേ ച അഹേതുകവിപാകാനേവ വിപച്ചതി.

൭൪. അസങ്ഖാരം സസങ്ഖാര-വിപാകാനി ന പച്ചതി.

സസങ്ഖാരമസങ്ഖാര-വിപാകാനീതി കേചന.

തേസം ദ്വാദസ പാകാനി, ദസാട്ഠ ച യഥാക്കമം;

യഥാവുത്താനുസാരേന യഥാസമ്ഭവമുദ്ദിസേ.

൭൫. രൂപാവചരകുസലം പന പഠമജ്ഝാനം പരിത്തം ഭാവേത്വാ ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജേസു ഉപ്പജ്ജതി.

൭൬. തദേവ മജ്ഝിമം ഭാവേത്വാ ബ്രഹ്മപുരോഹിതേസു.

൭൭. പണീതം ഭാവേത്വാ മഹാബ്രഹ്മേസു.

൭൮. തഥാ ദുതിയജ്ഝാനം തതിയജ്ഝാനഞ്ച പരിത്തം ഭാവേത്വാ പരിത്താഭേസു.

൭൯. മജ്ഝിമം ഭാവേത്വാ അപ്പമാണാഭേസു.

൮൦. പണീതം ഭാവേത്വാ ആഭസ്സരേസു.

൮൧. ചതുത്ഥജ്ഝാനം പരിത്തം ഭാവേത്വാ പരിത്തസുഭേസു.

൮൨. മജ്ഝിമം ഭാവേത്വാ അപ്പമാണസുഭേസു.

൮൩. പണീതം ഭാവേത്വാ സുഭകിണ്ഹേസു.

൮൪. പഞ്ചമജ്ഝാനം ഭാവേത്വാ വേഹപ്ഫലേസു.

൮൫. തദേവ സഞ്ഞാവിരാഗം ഭാവേത്വാ അസഞ്ഞസത്തേസു.

൮൬. അനാഗാമിനോ പന സുദ്ധാവാസേസു ഉപ്പജ്ജന്തി.

൮൭. അരൂപാവചരകുസലഞ്ച യഥാക്കമം ഭാവേത്വാ ആരുപ്പേസു ഉപ്പജ്ജന്തീതി.

൮൮. ഇത്ഥം മഹഗ്ഗതം പുഞ്ഞം, യഥാഭൂമിവവത്ഥിതം.

ജനേതി സദിസം പാകം, പടിസന്ധിപവത്തിയം.

ഇദമേത്ഥ കമ്മചതുക്കം.

ചുതിപടിസന്ധിക്കമോ

൮൯. ആയുക്ഖയേന കമ്മക്ഖയേന ഉഭയക്ഖയേന ഉപച്ഛേദകകമ്മുനാ ചേതി ചതുധാ മരണുപ്പത്തി നാമ.

൯൦. തഥാ ച മരന്താനം പന മരണകാലേ യഥാരഹം അഭിമുഖീഭൂതം ഭവന്തരേ പടിസന്ധിജനകം കമ്മം വാ, തംകമ്മകരണകാലേ രൂപാദികമുപലദ്ധപുബ്ബമുപകരണഭൂതഞ്ച കമ്മനിമിത്തം വാ, അനന്തരമുപ്പജ്ജമാനഭവേ ഉപലഭിതബ്ബമുപഭോഗഭൂതഞ്ച ഗതിനിമിത്തം വാ കമ്മബലേന ഛന്നം ദ്വാരാനം അഞ്ഞതരസ്മിം പച്ചുപട്ഠാതി, തതോ പരം തമേവ തഥോപട്ഠിതം ആരമ്മണം ആരബ്ഭ വിപച്ചമാനകകമ്മാനുരൂപം പരിസുദ്ധം ഉപക്കിലിട്ഠം വാ ഉപലഭിതബ്ബഭവാനുരൂപം തത്ഥോണതംവ ചിത്തസന്താനം അഭിണ്ഹം പവത്തതി ബാഹുല്ലേന, തമേവ വാ പന ജനകഭൂതം കമ്മം അഭിനവകരണവസേന ദ്വാരപ്പത്തം ഹോതി.

൯൧. പച്ചാസന്നമരണസ്സ തസ്സ വീഥിചിത്താവസാനേ ഭവങ്ഗക്ഖയേ വാ ചവനവസേന പച്ചുപ്പന്നഭവപരിയോസാനഭൂതം ചുതിചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝതി, തസ്മിം നിരുദ്ധാവസാനേ തസ്സാനന്തരമേവ തഥാഗഹിതം ആരമ്മണം ആരബ്ഭ സവത്ഥുകം അവത്ഥുകമേവ വാ യഥാരഹം അവിജ്ജാനുസയപരിക്ഖിത്തേന തണ്ഹാനുസയമൂലകേന സങ്ഖാരേന ജനിയമാനം സമ്പയുത്തേഹി പരിഗ്ഗയ്ഹമാനം സഹജാതാനമധിട്ഠാനഭാവേന പുബ്ബങ്ഗമഭൂതം ഭവന്തരപടിസന്ധാനവസേന പടിസന്ധിസങ്ഖാതം മാനസം ഉപ്പജ്ജമാനമേവ പതിട്ഠാതി ഭവന്തരേ.

൯൨. മരണാസന്നവീഥിയം പനേത്ഥ മന്ദപ്പവത്താനി പഞ്ചേവ ജവനാനി പാടികങ്ഖിതബ്ബാനി, തസ്മാ യദി പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണേസു ആപാഥഗതേസു ധരന്തേസ്വേവ മരണം ഹോതി, തദാ പടിസന്ധിഭവങ്ഗാനമ്പി പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണതാ ലബ്ഭതീതി കത്വാ കാമാവചരപടിസന്ധിയാ ഛദ്വാരഗ്ഗഹിതം കമ്മനിമിത്തം ഗതിനിമിത്തഞ്ച പച്ചുപ്പന്നമതീതാരമ്മണം ഉപലബ്ഭതി, കമ്മം പന അതീതമേവ, തഞ്ച മനോദ്വാരഗ്ഗഹിതം, താനി പന സബ്ബാനിപി പരിത്തധമ്മഭൂതാനേവാരമ്മണാനി.

൯൩. രൂപാവചരപടിസന്ധിയാ പന പഞ്ഞത്തിഭൂതം കമ്മനിമിത്തമേവാരമ്മണം ഹോതി.

൯൪. തഥാ അരൂപപടിസന്ധിയാ ച മഹഗ്ഗതഭൂതം പഞ്ഞത്തിഭൂതഞ്ച കമ്മനിമിത്തമേവ യഥാരഹമാരമ്മണം ഹോതി.

൯൫. അസഞ്ഞസത്താനം പന ജീവിതനവകമേവ പടിസന്ധിഭാവേന പതിട്ഠാതി, തസ്മാ തേ രൂപപടിസന്ധികാ നാമ.

൯൬. അരൂപാ അരൂപപടിസന്ധികാ.

൯൭. സേസാ രൂപാരൂപപടിസന്ധികാ.

൯൮. ആരുപ്പചുതിയാ ഹോന്തി, ഹേട്ഠിമാരുപ്പവജ്ജിതാ.

പരമാരുപ്പസന്ധീ ച, തഥാ കാമതിഹേതുകാ.

രൂപാവചരചുതിയാ, അഹേതുരഹിതാ സിയും;

സബ്ബാ കാമതിഹേതുമ്ഹാ, കാമേസ്വേവ പനേതരാ.

അയമേത്ഥ ചുതിപടിസന്ധിക്കമോ.

൯൯. ഇച്ചേവം ഗഹിതപടിസന്ധികാനം പന പടിസന്ധിനിരോധാനന്തരതോ പഭുതി തമേവാരമ്മണമാരബ്ഭ തദേവ ചിത്തം യാവ ചുതിചിത്തുപ്പാദാ അസതി വീഥിചിത്തുപ്പാദേ ഭവസ്സ അങ്ഗഭാവേന ഭവങ്ഗസന്തതിസങ്ഖാതം മാനസം അബ്ബോച്ഛിന്നം നദീസോതോ വിയ പവത്തതി.

൧൦൦. പരിയോസാനേ ച ചവനവസേന ചുതിചിത്തം ഹുത്വാ നിരുജ്ഝതി.

൧൦൧. തതോ പരഞ്ച പടിസന്ധാദയോ രഥചക്കമിവ യഥാക്കമം ഏവ പരിവത്തന്താ പവത്തന്തി.

൧൦൨. പടിസന്ധിഭവങ്ഗവീഥിയോ, ചുതിചേഹ തഥാ ഭവന്തരേ.

പുന സന്ധി ഭവങ്ഗമിച്ചയം, പരിവത്തതി ചിത്തസന്തതി.

പടിസങ്ഖായപനേതമദ്ധുവം, അധിഗന്ത്വാ പദമച്ചുതം ബുധാ;

സുസമുച്ഛിന്നസിനേഹബന്ധനാ, സമമേസ്സന്തി ചിരായ സുബ്ബതാ.

ഇതി അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹേ വീഥിമുത്തസങ്ഗഹവിഭാഗോ നാമ

പഞ്ചമോ പരിച്ഛേദോ.