൪. വീഥിപരിച്ഛേദോ

൧. ചിത്തുപ്പാദാനമിച്ചേവം, കത്വാസങ്ഗഹമുത്തരം.

ഭൂമിപുഗ്ഗലഭേദേന, പുബ്ബാപരനിയാമിതം.

പവത്തിസങ്ഗഹം നാമ, പടിസന്ധിപവത്തിയം;

പവക്ഖാമി സമാസേന, യഥാസമ്ഭവതോ കഥം.

൨. . വീഥിമുത്താനം പന കമ്മകമ്മനിമിത്തഗതിനിമിത്തവസേന തിവിധാ ഹോതി വിസയപ്പവത്തി.

൪. തത്ഥ വത്ഥുദ്വാരാരമ്മണാനി പുബ്ബേ വുത്തനയാനേവ.

വിഞ്ഞാണഛക്കം

൫. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം സോതവിഞ്ഞാണം ഘാനവിഞ്ഞാണം ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം കായവിഞ്ഞാണം മനോവിഞ്ഞാണഞ്ചേതി ഛ വിഞ്ഞാണാനി.

വീഥിഛക്കം

൬. ഛ വീഥിയോ പന ചക്ഖുദ്വാരവീഥി സോതദ്വാരവീഥി ഘാനദ്വാരവീഥി ജിവ്ഹാദ്വാരവീഥി കായദ്വാരവീഥി മനോദ്വാരവീഥി ചേതി ദ്വാരവസേന വാ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവീഥി സോതവിഞ്ഞാണവീഥി ഘാനവിഞ്ഞാണവീഥി ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണവീഥി കായവിഞ്ഞാണവീഥി മനോവിഞ്ഞാണവീഥി ചേതി വിഞ്ഞാണവസേന വാ ദ്വാരപ്പവത്താ ചിത്തപ്പവത്തിയോ യോജേതബ്ബാ.

വീഥിഭേദോ

൭. അതിമഹന്തം മഹന്തം പരിത്തം അതിപരിത്തഞ്ചേതി പഞ്ചദ്വാരേ മനോദ്വാരേ പന വിഭൂതമവിഭൂതഞ്ചേതി ഛധാ വിസയപ്പവത്തി വേദിതബ്ബാ.

പഞ്ചദ്വാരവീഥി

൮. കഥം? ഉപ്പാദഠിതിഭങ്ഗവസേന ഖണത്തയം ഏകചിത്തക്ഖണം നാമ.

൯. താനി പന സത്തരസ ചിത്തക്ഖണാനി രൂപധമ്മാനമായൂ.

൧൦. ഏകചിത്തക്ഖണാതീതാനി വാ ബഹുചിത്തക്ഖണാതീതാനി വാ ഠിതിപ്പത്താനേവ പഞ്ചാരമ്മണാനി പഞ്ചദ്വാരേ ആപാഥമാഗച്ഛന്തി. തസ്മാ യദി ഏകചിത്തക്ഖണാതീതകം രൂപാരമ്മണം ചക്ഖുസ്സ ആപാഥമാഗച്ഛതി, തതോ ദ്വിക്ഖത്തും ഭവങ്ഗേ ചലിതേ ഭവങ്ഗസോതം വോച്ഛിന്ദിത്വാ തമേവ രൂപാരമ്മണം ആവജ്ജന്തം പഞ്ചദ്വാരാവജ്ജനചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝതി, തതോ തസ്സാനന്തരം തമേവ രൂപം പസ്സന്തം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, സമ്പടിച്ഛന്തം സമ്പടിച്ഛനചിത്തം, സന്തീരയമാനം സന്തീരണചിത്തം, വവത്ഥപേന്തം വോട്ഠബ്ബനചിത്തഞ്ചേതി യഥാക്കമം ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝന്തി, തതോ പരം ഏകൂനതിംസ കാമാവചരജവനേസു യംകിഞ്ചി ലദ്ധപച്ചയം യേഭുയ്യേന സത്തക്ഖത്തും ജവതി, ജവനാനുബന്ധാനി ച ദ്വേ തദാരമ്മണപാകാനി യഥാരഹം പവത്തന്തി, തതോ പരം ഭവങ്ഗപാതോ.

൧൧. ഏത്താവതാ ചുദ്ദസ വീഥിചിത്തുപ്പാദാ, ദ്വേ ഭവങ്ഗചലനാനി, പുബ്ബേവാതീതകമേകചിത്തക്ഖണന്തി കത്വാ സത്തരസ ചിത്തക്ഖണാനി പരിപൂരേന്തി, തതോ പരം നിരുജ്ഝതി, ആരമ്മണമേതം അതിമഹന്തം നാമ ഗോചരം.

൧൨. യാവ തദാരമ്മണുപ്പാദാ പന അപ്പഹോന്താതീതകമാപാഥമാഗതം ആരമ്മണം മഹന്തം നാമ, തത്ഥ ജവനാവസാനേ ഭവങ്ഗപാതോവ ഹോതി, നത്ഥി തദാരമ്മണുപ്പാദോ.

൧൩. യാവ ജവനുപ്പാദാപി അപ്പഹോന്താതീതകമാപാഥമാഗതം ആരമ്മണം പരിത്തം നാമ, തത്ഥ ജവനമ്പി അനുപ്പജ്ജിത്വാ ദ്വത്തിക്ഖത്തും വോട്ഠബ്ബനമേവ പവത്തതി, തതോ പരം ഭവങ്ഗപാതോവ ഹോതി.

൧൪. യാവ വോട്ഠബ്ബനുപ്പാദാ ച പന അപ്പഹോന്താതീതകമാപാഥമാഗതം നിരോധാസന്നമാരമ്മണം അതിപരിത്തം നാമ, തത്ഥ ഭവങ്ഗചലനമേവ ഹോതി, നത്ഥി വീഥിചിത്തുപ്പാദോ.

൧൫. ഇച്ചേവം ചക്ഖുദ്വാരേ, തഥാ സോതദ്വാരാദീസു ചേതി സബ്ബഥാപി പഞ്ചദ്വാരേ തദാരമ്മണജവനവോട്ഠബ്ബനമോഘവാരസങ്ഖാതാനം ചതുന്നം വാരാനം യഥാക്കമം ആരമ്മണഭൂതാ വിസയപ്പവത്തി ചതുധാ വേദിതബ്ബാ.

൧൬. വീഥിചിത്താനി സത്തേവ, ചിത്തുപ്പാദാ ചതുദ്ദസ.

ചതുപഞ്ഞാസ വിത്ഥാരാ, പഞ്ചദ്വാരേ യഥാരഹം.

അയമേത്ഥ പഞ്ചദ്വാരേ വീഥിചിത്തപ്പവത്തിനയോ.

മനോദ്വാരവീഥി പരിത്തജവനവാരോ

൧൭. മനോദ്വാരേ പന യദി വിഭൂതമാരമ്മണം ആപാഥമാഗച്ഛതി, തതോ പരം ഭവങ്ഗചലനമനോദ്വാരാവജ്ജനജവനാവസാനേ തദാരമ്മണപാകാനി പവത്തന്തി, തതോ പരം ഭവങ്ഗപാതോ.

൧൮. അവിഭൂതേ പനാരമ്മണേ ജവനാവസാനേ ഭവങ്ഗപാതോവ ഹോതി, നത്ഥി തദാരമ്മണുപ്പാദോതി.

൧൯. വീഥിചിത്താനി തീണേവ, ചിത്തുപ്പാദാ ദസേരിതാ.

വിത്ഥാരേന പനേത്ഥേക-ചത്താലീസ വിഭാവയേ;

അയമേത്ഥ പരിത്തജവനവാരോ.

അപ്പനാജവനവാരോ

൨൦. അപ്പനാജവനവാരേ പന വിഭൂതാവിഭൂതഭേദോ നത്ഥി, തഥാ തദാരമ്മണുപ്പാദോ ച.

൨൧. തത്ഥ ഹി ഞാണസമ്പയുത്തകാമാവചരജവനാനമട്ഠന്നം അഞ്ഞതരസ്മിം പരികമ്മോപചാരാനുലോമഗോത്രഭുനാമേന ചതുക്ഖത്തും തിക്ഖത്തുമേവ വാ യഥാക്കമം ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധാനന്തരമേവ യഥാരഹം ചതുത്ഥം, പഞ്ചമം വാ ഛബ്ബീസതിമഹഗ്ഗതലോകുത്തരജവനേസു യഥാഭിനീഹാരവസേന യം കിഞ്ചി ജവനം അപ്പനാവീഥിമോതരതി, തതോ പരം അപ്പനാവസാനേ ഭവങ്ഗപാതോവ ഹോതി.

൨൨. തത്ഥ സോമനസ്സസഹഗതജവനാനന്തരം അപ്പനാപി സോമനസ്സസഹഗതാവ പാടികങ്ഖിതബ്ബാ, ഉപേക്ഖാസഹഗതജവനാനന്തരം ഉപേക്ഖാസഹഗതാവ, തത്ഥാപി കുസലജവനാനന്തരം കുസലജവനഞ്ചേവ ഹേട്ഠിമഞ്ച ഫലത്തയമപ്പേതി, കിരിയജവനാനന്തരം കിരിയജവനം അരഹത്തഫലഞ്ചാതി.

൨൩. ദ്വത്തിംസ സുഖപുഞ്ഞമ്ഹാ, ദ്വാദസോപേക്ഖകാ പരം,

സുഖിതക്രിയതോ അട്ഠ, ഛ സമ്ഭോന്തി ഉപേക്ഖകാ.

൨൪. പുഥുജ്ജനാന സേക്ഖാനം, കാമപുഞ്ഞതിഹേതുതോ.

തിഹേതുകാമക്രിയതോ, വീതരാഗാനമപ്പനാ.

അയമേത്ഥ മനോദ്വാരേ വീഥിചിത്തപ്പവത്തിനയോ.

തദാരമ്മണനിയമോ

൨൫. സബ്ബത്ഥാപി പനേത്ഥ അനിട്ഠേ ആരമ്മണേ അകുസലവിപാകാനേവ പഞ്ചവിഞ്ഞാണസമ്പടിച്ഛനസന്തീരണതദാരമ്മണാനി.

൨൬. ഇട്ഠേ കുസലവിപാകാനി.

൨൭. അതിഇട്ഠേ പന സോമനസ്സസഹഗതാനേവ സന്തീരണതദാരമ്മണാനി, തത്ഥാപി സോമനസ്സസഹഗതകിരിയജവനാവസാനേ സോമനസ്സസഹഗതാനേവ തദാരമ്മണാനി ഭവന്തി, ഉപേക്ഖാസഹഗതകിരിയജവനാവസാനേ ച ഉപേക്ഖാസഹഗതാനേവ ഹോന്തി.

൨൮. ദോമനസ്സസഹഗതജവനാവസാനേ ച പന തദാരമ്മണാനിചേവ ഭവങ്ഗാനി ച ഉപേക്ഖാസഹഗതാനേവ ഭവന്തി, തസ്മാ യദി സോമനസ്സപടിസന്ധികസ്സ ദോമനസ്സസഹഗതജവനാവസാനേ തദാരമ്മണസമ്ഭവോ നത്ഥി, തദാ യം കിഞ്ചി പരിചിതപുബ്ബം പരിത്താരമ്മണമാരബ്ഭ ഉപേക്ഖാസഹഗതസന്തീരണം ഉപ്പജ്ജതി, തമനന്തരിത്വാ ഭവങ്ഗപാതോവ ഹോതീതി വദന്തി ആചരിയാ.

൨൯. തഥാ കാമാവചരജവനാവസാനേ കാമാവചരസത്താനം കാമാവചരധമ്മേസ്വേവ ആരമ്മണഭൂതേസു തദാരമ്മണം ഇച്ഛന്തീതി.

൩൦. കാമേ ജവനസത്താലമ്ബണാനം നിയമേ സതി.

വിഭൂതേതിമഹന്തേ ച, തദാരമ്മണമീരിതം.

അയമേത്ഥ തദാരമ്മണനിയമോ.

ജവനനിയമോ

൩൧. ജവനേസു ച പരിത്തജവനവീഥിയം കാമാവചരജവനാനി സത്തക്ഖത്തും ഛക്ഖത്തുമേവ വാ ജവന്തി.

൩൨. മന്ദപ്പവത്തിയം പന മരണകാലാദീസു പഞ്ചവാരമേവ.

൩൩. ഭഗവതോ പന യമകപാടിഹാരിയകാലാദീസു ലഹുകപ്പവത്തിയം ചത്താരിപഞ്ച വാ പച്ചവേക്ഖണചിത്താനി ഭവന്തീതിപി വദന്തി.

൩൪. ആദികമ്മികസ്സ പന പഠമകപ്പനായം മഹഗ്ഗതജവനാനിഅഭിഞ്ഞാജവനാനി ച സബ്ബദാപി ഏകവാരമേവ ജവന്തി, തതോ പരം ഭവങ്ഗപാതോ.

൩൫. ചത്താരോ പന മഗ്ഗുപ്പാദാ ഏകചിത്തക്ഖണികാ, തതോ പരം ദ്വേ തീണി ഫലചിത്താനി യഥാരഹം ഉപ്പജ്ജന്തി, തതോ പരം ഭവങ്ഗപാതോ.

൩൬. നിരോധസമാപത്തികാലേ ദ്വിക്ഖത്തും ചതുത്ഥാരുപ്പജവനം ജവതി, തതോ പരം നിരോധം ഫുസതി.

൩൭. വുട്ഠാനകാലേ ച അനാഗാമിഫലം വാ അരഹത്തഫലം വാ യഥാരഹമേകവാരം ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധേ ഭവങ്ഗപാതോവ ഹോതി.

൩൮. സബ്ബത്ഥാപി സമാപത്തിവീഥിയം ഭവങ്ഗസോതോ വിയ വീഥിനിയമോ നത്ഥീതി കത്വാ ബഹൂനിപി ലബ്ഭന്തീതി.

൩൯. സത്തക്ഖത്തും പരിത്താനി, മഗ്ഗാഭിഞ്ഞാ സകിം മതാ.

അവസേസാനി ലബ്ഭന്തി, ജവനാനി ബഹൂനിപി.

അയമേത്ഥ ജവനനിയമോ.

പുഗ്ഗലഭേദോ

൪൦. ദുഹേതുകാനമഹേതുകാനഞ്ച പനേത്ഥ കിരിയജവനാനി ചേവ അപ്പനാജവനാനി ച ലബ്ഭന്തി.

൪൧. തഥാ ഞാണസമ്പയുത്തവിപാകാനി ച സുഗതിയം.

൪൨. ദുഗ്ഗതിയം പന ഞാണവിപ്പയുത്താനി ച മഹാവിപാകാനി ന ലബ്ഭന്തി.

൪൩. തിഹേതുകേസു ച ഖീണാസവാനം കുസലാകുസലജവനാനി ന ലബ്ഭന്തി.

൪൪. തഥാ സേക്ഖപുഥുജ്ജനാനം കിരിയജവനാനി.

൪൫. ദിട്ഠിഗതസമ്പയുത്തവിചികിച്ഛാജവനാനി ച സേക്ഖാനം.

൪൬. അനാഗാമിപുഗ്ഗലാനം പന പടിഘജവനാനി ച ന ലബ്ഭന്തി.

൪൭. ലോകുത്തരജവനാനി ച യഥാരഹം അരിയാനമേവ സമുപ്പജ്ജന്തീതി.

൪൮. അസേക്ഖാനം ചതുചത്താലീസ സേക്ഖാനമുദ്ദിസേ.

ഛപ്പഞ്ഞാസാവസേസാനം, ചതുപഞ്ഞാസ സമ്ഭവാ.

അയമേത്ഥ പുഗ്ഗലഭേദോ.

ഭൂമിവിഭാഗോ

൪൯. കാമാവചരഭൂമിയം പനേതാനി സബ്ബാനിപി വീഥിചിത്താനി യഥാരഹമുപലബ്ഭന്തി.

൫൦. രൂപാവചരഭൂമിയം പടിഘജവനതദാരമ്മണവജ്ജിതാനി.

൫൧. അരൂപാവചരഭൂമിയം പഠമമഗ്ഗരൂപാവചരഹസനഹേട്ഠിമാരുപ്പവജ്ജിതാനി ച ലബ്ഭന്തി.

൫൨. സബ്ബത്ഥാപി ച തംതംപസാദരഹിതാനം തംതംദ്വാരികവീഥിചിത്താനി ന ലബ്ഭന്തേവ.

൫൩. അസഞ്ഞസത്താനം പന സബ്ബഥാപി ചിത്തപ്പവത്തി നത്ഥേവാതി.

൫൪. അസീതി വീഥിചിത്താനി, കാമേ രൂപേ യഥാരഹം.

ചതുസട്ഠി തഥാരൂപേ, ദ്വേചത്താലീസ ലബ്ഭരേ.

അയമേത്ഥ ഭൂമിവിഭാഗോ.

൫൫. ഇച്ചേവം ഛദ്വാരികചിത്തപ്പവത്തി യഥാസമ്ഭവം ഭവങ്ഗന്തരിതാ യാവതായുകമബ്ബോച്ഛിന്നാ പവത്തതി.

ഇതി അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹേ വീഥിസങ്ഗഹവിഭാഗോ നാമ

ചതുത്ഥോ പരിച്ഛേദോ.