൧. ചിത്തപരിച്ഛേദോ

ഭൂമിഭേദചിത്തം

൩. തത്ഥ ചിത്തം താവ ചതുബ്ബിധം ഹോതി കാമാവചരം രൂപാവചരം അരൂപാവചരം ലോകുത്തരഞ്ചേതി.

അകുസലചിത്തം

൪. തത്ഥ കതമം കാമാവചരം? സോമനസ്സസഹഗതം ദിട്ഠിഗതസമ്പയുത്തം അസങ്ഖാരികമേകം, സസങ്ഖാരികമേകം, സോമനസ്സസഹഗതം ദിട്ഠിഗതവിപ്പയുത്തം അസങ്ഖാരികമേകം, സസങ്ഖാരികമേകം, ഉപേക്ഖാസഹഗതം ദിട്ഠിഗതസമ്പയുത്തം അസങ്ഖാരികമേകം, സസങ്ഖാരികമേകം, ഉപേക്ഖാസഹഗതം ദിട്ഠിഗതവിപ്പയുത്തം അസങ്ഖാരികമേകം, സസങ്ഖാരികമേകന്തി ഇമാനി അട്ഠപി ലോഭസഹഗതചിത്താനി നാമ.

൫. ദോമനസ്സസഹഗതം പടിഘസമ്പയുത്തം അസങ്ഖാരികമേകം, സസങ്ഖാരികമേകന്തി ഇമാനി ദ്വേപി പടിഘസമ്പയുത്തചിത്താനി നാമ.

൬. ഉപേക്ഖാസഹഗതം വിചികിച്ഛാസമ്പയുത്തമേകം, ഉപേക്ഖാസഹഗതം ഉദ്ധച്ചസമ്പയുത്തമേകന്തി ഇമാനി ദ്വേപി മോമൂഹചിത്താനി നാമ.

൭. ഇച്ചേവം സബ്ബഥാപി ദ്വാദസാകുസലചിത്താനി സമത്താനി.

൮. അട്ഠധാ ലോഭമൂലാനി, ദോസമൂലാനി ച ദ്വിധാ.

മോഹമൂലാനി ച ദ്വേതി, ദ്വാദസാകുസലാ സിയും.

അഹേതുകചിത്തം

൯. ഉപേക്ഖാസഹഗതം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, തഥാ സോതവിഞ്ഞാണം, ഘാനവിഞ്ഞാണം, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം, ദുക്ഖസഹഗതം കായവിഞ്ഞാണം, ഉപേക്ഖാസഹഗതം സമ്പടിച്ഛനചിത്തം, ഉപേക്ഖാസഹഗതം സന്തീരണചിത്തഞ്ചേതി ഇമാനി സത്തപി അകുസലവിപാകചിത്താനി നാമ.

൧൦. ഉപേക്ഖാസഹഗതം കുസലവിപാകം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, തഥാ സോതവിഞ്ഞാണം, ഘാനവിഞ്ഞാണം, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം, സുഖസഹഗതം കായവിഞ്ഞാണം, ഉപേക്ഖാസഹഗതം സമ്പടിച്ഛനചിത്തം, സോമനസ്സസഹഗതം സന്തീരണചിത്തം, ഉപേക്ഖാസഹഗതം സന്തീരണചിത്തഞ്ചേതി ഇമാനി അട്ഠപി കുസലവിപാകാഹേതുകചിത്താനി നാമ.

൧൧. ഉപേക്ഖാസഹഗതം പഞ്ചദ്വാരാവജ്ജനചിത്തം, തഥാ മനോദ്വാരാവജ്ജനചിത്തം, സോമനസ്സസഹഗതം ഹസിതുപ്പാദചിത്തഞ്ചേതി ഇമാനി തീണിപി അഹേതുകകിരിയചിത്താനി നാമ.

൧൨. ഇച്ചേവ സബ്ബഥാപി അട്ഠാരസാഹേതുകചിത്താനി സമത്താനി.

൧൩. സത്താകുസലപാകാനി, പുഞ്ഞപാകാനി അട്ഠധാ.

ക്രിയചിത്താനി തീണീതി, അട്ഠാരസ അഹേതുകാ.

സോഭനചിത്തം

൧൪. പാപാഹേതുകമുത്താനി, സോഭനാനീതി വുച്ചരേ.

ഏകൂനസട്ഠി ചിത്താനി, അഥേകനവുതീപി വാ.

കാമാവചരസോഭനചിത്തം

൧൫. സോമനസ്സസഹഗതം ഞാണസമ്പയുത്തം അസങ്ഖാരികമേകം, സസങ്ഖാരികമേകം, സോമനസ്സസഹഗതം ഞാണവിപ്പയുത്തം അസങ്ഖാരികമേകം, സസങ്ഖാരികമേകം, ഉപേക്ഖാസഹഗതം ഞാണസമ്പയുത്തം അസങ്ഖാരികമേകം, സസങ്ഖാരികമേകം. ഉപേക്ഖാസഹഗതം ഞാണവിപ്പയുത്തം അസങ്ഖാരികമേകം, സസങ്ഖാരികമേകന്തി ഇമാനി അട്ഠപി കാമാവചരകുസലചിത്താനി നാമ.

൧൬. സോമനസ്സസഹഗതം ഞാണസമ്പയുത്തം അസങ്ഖാരികമേകം, സസങ്ഖാരികമേകം, സോമനസ്സസഹഗതം ഞാണവിപ്പയുത്തം അസങ്ഖാരികമേകം, സസങ്ഖാരികമേകം, ഉപേക്ഖാസഹഗതം ഞാണസമ്പയുത്തം അസങ്ഖാരികമേകം, സസങ്ഖാരികമേകം, ഉപേക്ഖാസഹഗതം ഞാണവിപ്പയുത്തം അസങ്ഖാരികമേകം, സസങ്ഖാരികമേകന്തി ഇമാനി അട്ഠപി സഹേതുകകാമാവചരവിപാകചിത്താനി നാമ.

൧൭. സോമസ്സസഹഗതം ഞാണസമ്പയുത്തം അസങ്ഖാരികമേകം, സസങ്ഖാരികമേകം, സോമനസ്സസഹഗതം ഞാണവിപ്പയുത്തം അസങ്ഖാരികമേകം, സസങ്ഖാരികമേകം, ഉപേക്ഖാസഹഗതം ഞാണസമ്പയുത്തം അസങ്ഖാരികമേകം, സസങ്ഖാരികമേകം, ഉപേക്ഖാസഹഗതം ഞാണവിപ്പയുത്തം അസങ്ഖാരികമേകം, സസങ്ഖാരികമേകന്തി ഇമാനി അട്ഠപി സഹേതുകകാമാവചരകിരിയചിത്താനി നാമ.

൧൮. ഇച്ചേവം സബ്ബഥാപി ചതുവീസതി സഹേതുകകാമാവചരകുസലവിപാകകിരിയചിത്താനി സമത്താനി.

൧൯. വേദനാഞാണസങ്ഖാരഭേദേന ചതുവീസതി.

സഹേതുകാമാവചരപുഞ്ഞപാകക്രിയാ മതാ.

൨൦. കാമേ തേവീസ പാകാനി, പുഞ്ഞാപുഞ്ഞാനി വീസതി.

ഏകാദസ ക്രിയാ ചേതി, ചതുപഞ്ഞാസ സബ്ബഥാ.

രൂപാവചരചിത്തം

൨൧. വിതക്കവിചാരപീതിസുഖേകഗ്ഗതാസഹിതം പഠമജ്ഝാനകുസലചിത്തം, വിചാരപീതിസുഖേകഗ്ഗതാസഹിതം ദുതിയജ്ഝാനകുസലചിത്തം, പീതിസുഖേകഗ്ഗതാസഹിതം തതിയജ്ഝാനകുസലചിത്തം, സുഖേകഗ്ഗതാസഹിതം ചതുത്ഥജ്ഝാനകുസലചിത്തം, ഉപേക്ഖേകഗ്ഗതാസഹിതം പഞ്ചമജ്ഝാനകുസലചിത്തഞ്ചേതി ഇമാനി പഞ്ചപി രൂപാവചരകുസലചിത്താനി നാമ.

൨൨. വിതക്കവിചാരപീതിസുഖേകഗ്ഗതാസഹിതം പഠമജ്ഝാനവിപാകചിത്തം, വിചാരപീതിസുഖേകഗ്ഗതാസഹിതം ദുതിയജ്ഝാനവിപാകചിത്തം, പീതിസുഖേകഗ്ഗതാസഹിതം തതിയജ്ഝാനവിപാകചിത്തം, സുഖേകഗ്ഗതാസഹിതം ചതുത്ഥജ്ഝാനവിപാകചിത്തം, ഉപേക്ഖേകഗ്ഗതാസഹിതം പഞ്ചമജ്ഝാനവിപാകചിത്തഞ്ചേതി ഇമാനി പഞ്ചപി രൂപാവചരവിപാകചിത്താനി നാമ.

൨൩. വിതക്കവിചാരപീതിസുഖേകഗ്ഗതാസഹിതം പഠമജ്ഝാനകിരിയചിത്തം, വിചാരപീതിസുഖേകഗ്ഗതാസഹിതം ദുതിയജ്ഝാനകിരിയചിത്തം, പീതിസുഖേകഗ്ഗതാസഹിതം തതിയജ്ഝാനകിരിയചിത്തം, സുഖേകഗ്ഗതാസഹിതം ചതുത്ഥജ്ഝാനകിരിയചിത്തം, ഉപേക്ഖേകഗ്ഗതാസഹിതം പഞ്ചമജ്ഝാനകിരിയചിത്തഞ്ചേതി ഇമാനി പഞ്ചപി രൂപാവചരകിരിയചിത്താനി നാമ.

൨൪. ഇച്ചേവം സബ്ബഥാപി പന്നരസ രൂപാവചരകുസലവിപാകകിരിയചിത്താനി സമത്താനി.

൨൫. പഞ്ചധാ ഝാനഭേദേന, രൂപാവചരമാനസം.

പുഞ്ഞപാകക്രിയാഭേദാ, തം പഞ്ചദസധാ ഭവേ.

അരൂപാവചരചിത്തം

൨൬. ആകാസാനഞ്ചായതനകുസലചിത്തം, വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനകുസലചിത്തം, ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനകുസലചിത്തം, നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനകുസലചിത്തഞ്ചേതി ഇമാനി ചത്താരിപി അരൂപാവചരകുസലചിത്താനി നാമ.

൨൭. ആകാസാനഞ്ചായതനവിപാകചിത്തം, വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനവിപാകചിത്തം, ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനവിപാകചിത്തം, നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനവിപാകചിത്തഞ്ചേതി ഇമാനി ചത്താരിപി അരൂപാവചരവിപാകചിത്താനി നാമ.

൨൮. ആകാസാനഞ്ചായതനകിരിയചിത്തം, വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനകിരിയചിത്തം, ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനകിരിയചിത്തം, നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനകിരിയചിത്തഞ്ചേതി ഇമാനി ചത്താരിപി അരൂപാവചരകിരിയചിത്താനി നാമ.

൨൯. ഇച്ചേവം സബ്ബഥാപി ദ്വാദസ അരൂപാവചരകുസലവിപാകകിരിയചിത്താനി സമത്താനി.

൩൦. ആലമ്ബണപ്പഭേദേന, ചതുധാരുപ്പമാനസം.

പുഞ്ഞപാകക്രിയാഭേദാ, പുന ദ്വാദസധാ ഠിതം.

ലോകുത്തരചിത്തം

൩൧. സോതാപത്തിമഗ്ഗചിത്തം, സകദാഗാമിമഗ്ഗചിത്തം, അനാഗാമിമഗ്ഗചിത്തം, അരഹത്തമഗ്ഗചിത്തഞ്ചേതി ഇമാനി ചത്താരിപി ലോകുത്തരകുസലചിത്താനി നാമ.

൩൨. സോതാപത്തിഫലചിത്തം, സകദാഗാമിഫലചിത്തം, അനാഗാമിഫലചിത്തം, അരഹത്തഫലചിത്തഞ്ചേതി ഇമാനി ചത്താരിപി ലോകുത്തരവിപാകചിത്താനി നാമ.

൩൩. ഇച്ചേവം സബ്ബഥാപി അട്ഠ ലോകുത്തരകുസലവിപാകചിത്താനി സമത്താനി.

൩൪. ചതുമഗ്ഗപ്പഭേദേന, ചതുധാ കുസലം തഥാ.

പാകം തസ്സ ഫലത്താതി, അട്ഠധാനുത്തരം മതം.

ചിത്തഗണനസങ്ഗഹോ

൩൫. ദ്വാദസാകുസലാനേവം, കുസലാനേകവീസതി.

ഛത്തിംസേവ വിപാകാനി, ക്രിയചിത്താനി വീസതി.

൩൬. ചതുപഞ്ഞാസധാ കാമേ, രൂപേ പന്നരസീരയേ.

ചിത്താനി ദ്വാദസാരുപ്പേ, അട്ഠധാനുത്തരേ തഥാ.

൩൭. ഇത്ഥമേകൂനനവുതിപഭേദം പന മാനസം.

ഏകവീസസതം വാഥ, വിഭജന്തി വിചക്ഖണാ.

വിത്ഥാരഗണനാ

൩൮. കഥമേകൂനനവുതിവിധം ചിത്തം ഏകവീസസതം ഹോതി? വിതക്കവിചാരപീതിസുഖേകഗ്ഗതാസഹിതം പഠമജ്ഝാനസോതാപത്തിമഗ്ഗചിത്തം, വിചാരപീതിസുഖേകഗ്ഗതാസഹിതം ദുതിയജ്ഝാനസോതാപത്തിമഗ്ഗചിത്തം, പീതിസുഖേകഗ്ഗതാസഹിതം തതിയജ്ഝാനസോതാപത്തിമഗ്ഗചിത്തം, സുഖേകഗ്ഗതാസഹിതം ചതുത്ഥജ്ഝാനസോതാപത്തിമഗ്ഗചിത്തം, ഉപേക്ഖേകഗ്ഗതാസഹിതം പഞ്ചമജ്ഝാനസോതാപത്തിമഗ്ഗചിത്തഞ്ചേതി ഇമാനി പഞ്ചപി സോതാപത്തിമഗ്ഗചിത്താനി നാമ.

൩൯. തഥാ സകദാഗാമിമഗ്ഗഅനാഗാമിമഗ്ഗഅരഹത്തമഗ്ഗചിത്തഞ്ചേതി സമവീസതി മഗ്ഗചിത്താനി.

൪൦. തഥാ ഫലചിത്താനി ചേതി സമചത്താലീസ ലോകുത്തരചിത്താനി ഭവന്തീതി.

൪൧. ഝാനങ്ഗയോഗഭേദേന, കത്വേകേകന്തു പഞ്ചധാ.

വുച്ചതാനുത്തരം ചിത്തം, ചത്താലീസവിധന്തി ച.

൪൨. യഥാ ച രൂപാവചരം, ഗയ്ഹതാനുത്തരം തഥാ.

പഠമാദിഝാനഭേദേ, ആരുപ്പഞ്ചാപി പഞ്ചമേ.

ഏകാദസവിധം തസ്മാ, പഠമാദികമീരിതം;

ഝാനമേകേകമന്തേ തു, തേവീസതിവിധം ഭവേ.

൪൩. സത്തതിംസവിധം പുഞ്ഞം, ദ്വിപഞ്ഞാസവിധം തഥാ.

പാകമിച്ചാഹു ചിത്താനി, ഏകവീസസതം ബുധാ.

ഇതി അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹേ ചിത്തസങ്ഗഹവിഭാഗോ നാമ

പഠമോ പരിച്ഛേദോ.