൬. യമകമാതികാ

മൂലയമകമാതികത്ഥവണ്ണനാ

ഇദാനി യമകമാതികായ സംവണ്ണനാനയോ ഹോതി. സാ പനേസാ മൂലയമകമാതികാ ഖന്ധആയതനധാതുസച്ചസങ്ഖാരഅനുസയചിത്തധമ്മഇന്ദ്രിയയമകമാതികാതി ദസവിധാ ഹോതി. കേനട്ഠേന ചേത്ഥ യമകന്തി? യുഗളട്ഠേന. യുഗളം ഹി ‘‘യമകപാടിഹാരിയം’’, ‘‘യമകസാലാ’’തിആദീസു ‘‘യമക’’ന്തി വുച്ചതി, ഇതി യുഗളസങ്ഖാതാനം യമകാനം വസേന ദേസിതത്താ ഇമേസു ദസസു ഏകേകമ്പി, ഏതേസം വിഭജനത്താ നിദ്ദേസോപി, സബ്ബേസം സമൂഹത്താ പകരണമ്പി യമകം നാമ. ഇധ പനേതാ നിദ്ദേസയമകം ഉപാദായ ‘‘യമകമാതികാ’’ത്വേവ വുത്താ, താസം പന ദസന്നം യമകമാതികാനം മൂലയമകമാതികാ ആദി. തത്ഥാപി ‘‘യേ കേചി കുസലാ ധമ്മാ, സബ്ബേ തേ കുസലമൂലാ. യേ വാ പന കുസലമൂലാ, സബ്ബേ തേ ധമ്മാ കുസലാ’’തി ഇദം യമകം ആദി. തസ്സ കുസലമൂലസങ്ഖാതാനം ദ്വിന്നം അത്ഥാനം വസേന അത്ഥയമകന്തി വാ, തേസഞ്ഞേവ അത്ഥാനം അനുലോമതോ പടിലോമതോ പവത്തപാളിധമ്മവസേന ധമ്മയമകന്തി വാ, അനുലോമപടിലോമതോ പവത്തപുച്ഛാവസേന പുച്ഛായമകന്തി വാ തിധാ യമകഭാവോ വേദിതബ്ബോ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ.

ഇദാനി ഇമേസം യമകാനം വസേന ദേസിതായ ഇമിസ്സാ മൂലയമകമാതികായ താവ നയയമകപുച്ഛാഅത്ഥവാരപ്പഭേദവസേന പാളിവവത്ഥാനം ഏവം വേദിതബ്ബം – കുസലത്തികമാതികായ ഹി ‘‘കുസലാ ധമ്മാ’’തി ഇദം ആദിപദം നിസ്സായ മൂലനയോ മൂലമൂലനയോ മൂലകനയോ മൂലമൂലകനയോതി ഇമേ ചത്താരോ നയാ ഹോന്തി. തേസു ഏകേകസ്മിം നയേ മൂലയമകം ഏകമൂലയമകം അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലയമകന്തി തീണി തീണി യമകാനീതി ദ്വാദസ യമകാനി. ഏകേകസ്മിം യമകേ അനുലോമപടിലോമവസേന ദ്വേ ദ്വേ പുച്ഛാതി ചതുവീസതി പുച്ഛാ, ഏകേകപുച്ഛായ സന്നിട്ഠാനസംസയവസേന ദ്വേ ദ്വേ അത്ഥാതി അട്ഠചത്താലീസ അത്ഥാ.

തത്ഥ യേ കേചി കുസലാതി കുസലേസു ‘‘കുസലാ നു ഖോ, ന കുസലാ നു ഖോ’’തി സന്ദേഹാഭാവതോ ഇമസ്മിം പദേ സന്നിട്ഠാനത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സബ്ബേ തേ കുസലമൂലാതി ‘‘സബ്ബേ തേ കുസലാ ധമ്മാ കുസലമൂലാ നു ഖോ, ന നു ഖോ’’തി ഏവം വിമതിവസേന പുച്ഛിതത്താ ഇമസ്മിം പദേ സംസയത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സോ ച ഖോ വേനേയ്യാനം സംസയട്ഠാനേ സംസയം ദീപേത്വാ തംവിനോദനത്ഥം ഭഗവതാ വുത്തോ, തഥാഗതസ്സ പന സംസയട്ഠാനം നാമ നത്ഥി. ഇതോ പരേസുപി പുച്ഛാപദേസു ഏസേവ നയോ. യഥാ ച കുസലപദം നിസ്സായ ഇമേ ചതുനയാദയോ ഹോന്തി, അകുസലപദം നിസ്സായപി തഥേവ, അബ്യാകതപദം നിസ്സായപി തഥേവ, കുസലാദീനി തീണിപി പദാനി ഏകതോ കത്വാ നിദ്ദിട്ഠം നാമപദം നിസ്സായ തഥേവാതി കുസലത്തികമാതികായ ചതൂസു പദേസു സബ്ബേപി സോളസ നയാ, അട്ഠചത്താലീസ യമകാനി, ഛന്നവുതി പുച്ഛാ, ദ്വാനവുതിസതം അത്ഥാ ച ഉദ്ദേസവസേന വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. ഏത്താവതാ മൂലവാരോ ഹേതുവാരോ നിദാനവാരോ സമ്ഭവവാരോ പഭവവാരോ സമുട്ഠാനവാരോ ആഹാരവാരോ ആരമ്മണവാരോ പച്ചയവാരോ സമുദയവാരോതി സബ്ബേപി ദസ വാരാ ഹോന്തി. തത്ഥ മൂലവാരേ ആഗതപരിച്ഛേദേനേവ അവസേസേസുപി നയാദയോ വേദിതബ്ബാ. പാളി പനേത്ഥ അതിസംഖിത്താ. ഇതി സബ്ബേസുപി ദസസു വാരേസു സട്ഠിസതം നയാ, അസീതിഅധികാനി ചത്താരി യമകസതാനി, സട്ഠിഅധികാനി നവ പുച്ഛാസതാനി, വീസാധികാനി ഏകൂനവീസതി അത്ഥസതാനി ച ഉദ്ദിട്ഠാനീതി വേദിതബ്ബാനി.

ഏവമേത്ഥ നയയമകപുച്ഛാ അത്ഥവാരപ്പഭേദവസേന പാളിവവത്ഥാനം വിദിത്വാ ഇദാനി തസ്സാ അനുത്താനപദത്ഥാനുസാരേനേവ വിഭങ്ഗനയസഹിതോ സങ്ഖേപത്ഥവണ്ണനാനയോ ഏവം വേദിതബ്ബോ – തത്ഥ യേ കേചീതി അനവസേസവചനം. കുസലാ ധമ്മാതി അനവജ്ജസുഖവിപാകാ നിസ്സത്തസഭാവാ. സബ്ബേ തേ കുസലമൂലാതി കിം തേ സബ്ബേയേവ കുസലമൂലാ ഹോന്തീതി പുച്ഛാ. ഇമാനി പന വിസ്സജ്ജനമാതികായ നത്ഥി. യമകമാതികായ ഹി സബ്ബത്ഥ പുച്ഛാപദാനേവ ഉദ്ധടാനി, ന വിസ്സജ്ജനാനീതി. വിസ്സജ്ജനാനി പന നിദ്ദേസേയേവ വുത്താനി, തസ്മാ സബ്ബത്ഥ നിദ്ദേസനയേനേവ വിസ്സജ്ജനമുഖം ദസ്സയിസ്സാമ. ഇമിസ്സാവ ‘‘യേ കേചി കുസലാ ധമ്മാ, സബ്ബേ തേ കുസലമൂലാ’’തി പുച്ഛായ വിഭങ്ഗനയേന ഇദം വിസ്സജ്ജനമുഖം. ‘‘തീണേവ കുസലമൂലാനി, അവസേസാ കുസലാ ധമ്മാ ന കുസലമൂലാ’’തി തസ്സാ ചായമത്ഥോ – ന തേ സബ്ബേ കുസലാ ധമ്മാ കുസലമൂലാനി ഹോന്തി, അലോഭാദീനി പന തീണേവ കുസലമൂലാനീതി. യേ വാ പന കുസലമൂലാ തയോ അലോഭാദയോ കുസലാനം മൂലാതി വുത്താ, സബ്ബേ തേ കുസലാ ധമ്മാതി കിം തേ സബ്ബേ തയോപി ധമ്മാ കുസലാതി പുച്ഛാ. തസ്സാ നിദ്ദേസേ ‘‘ആമന്താ’’തി വിസ്സജ്ജനം. തസ്സ തേസം തിണ്ണം മൂലാനം കുസലഭാവമ്പി സമ്പടിച്ഛാമീതി അത്ഥോ. അയം താവ മൂലനയേ മൂലയമകനയോ.

ഏകമൂലയമകേ പന സബ്ബേ തേ കുസലമൂലേന ഏകമൂലാതി ഗണനട്ഠേന ഏകമൂലകം അഗ്ഗഹേത്വാ സമാനത്ഥേന ഗഹേതബ്ബാ, അയം ഹേത്ഥ അത്ഥോ – ‘‘സബ്ബേ തേ കുസലമൂലേന ഏകം സമാനം മൂലം ഏതേസന്തി ഏകമൂലാ’’തി. യം ഫസ്സസ്സ മൂലം, കിം തദേവ വേദനാദീനന്തി അയം പുച്ഛാ. അഥ നേസം തഥാഭാവം സമ്പടിച്ഛനവസേന ‘‘ആമന്താ’’തി വിഭങ്ഗേ വിസ്സജ്ജനം. യേ വാ പന കുസലമൂലേന ഏകമൂലാ, സബ്ബേ തേ ധമ്മാ കുസലാതി പുച്ഛാ. തസ്സാ പന കുസലചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപം കുസലമൂലേന ഏകമൂലമേവ, ന കുസലം, ഫസ്സാദിധമ്മജാതം പന കുസലമൂലേന ഏകമൂലഞ്ചേവ കുസലഞ്ചാതി ഇദം വിസ്സജ്ജനം. യഥേവ ഹി ഫസ്സാദീനം അലോഭാദയോ സുപ്പതിട്ഠിതഭാവസാധനേന ഹേതുപച്ചയത്താ മൂലം, തഥാ തംസമുട്ഠാനരൂപസ്സാപീതി തംരൂപമ്പി അരൂപധമ്മേഹി സദ്ധിം സമാനമൂലന്തി വുച്ചതി, ന പന കുസലം അനവജ്ജസുഖവിപാകത്താഭാവാ. ഏകമൂലയമകനയോ.

അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലയമകേ പന ‘‘യേ കേചി കുസലാ’’തി അപുച്ഛിത്വാ ‘‘യേ കേചി കുസലമൂലേന ഏകമൂലാ’’തി പുച്ഛാ കതാ. കസ്മാ? ഇമിനാപി ബ്യഞ്ജനേന തസ്സേവത്ഥസ്സ സമ്ഭവദസ്സനത്ഥം, കുസലസമുട്ഠാനരൂപസ്സാപി സമ്പിണ്ഡനത്ഥഞ്ച. അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലാതി സബ്ബേവ തേ കിം അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഹേതുപച്ചയട്ഠേന മൂലാനി ഹോന്തീതി പുച്ഛാ. തസ്സാ യാനി ദ്വേ തീണി മൂലാനി ഏകതോ ഉപ്പജ്ജന്തി, താനേവ ഏകമൂലാനി ചേവ അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലാനി ച, അവസേസാ കുസലമൂലസഹജാതാ രൂപാരൂപധമ്മാ കുസലമൂലേന ഏകമൂലാവ, ന ച അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലാതി വിസ്സജ്ജനം. തസ്സേവ പടിലോമനയേ സബ്ബേ തേ അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലാ അലോഭാദയോ കുസലാതി പുച്ഛാ. ആമന്താതി വിസ്സജ്ജനം. മൂലനയോ.

യഥാ ച മൂലനയേ മൂലയമകഏകമൂലയമകഅഞ്ഞമഞ്ഞമൂലയമകവസേന ഛബ്ബിധാ പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനനയാ വുത്താ, ഏവം മൂലമൂലനയാദീസുപി വേദിതബ്ബാ. അയം പനേത്ഥ വിസേസോ – സബ്ബേ തേ കുസലമൂലമൂലാതി സബ്ബേ തേ കുസലമൂലസങ്ഖാതാ മൂലാ, കുസലമൂലമൂലാത്വേവ അത്ഥോ. ഏകമൂലമൂലാതി സമാനട്ഠേന ഏകമേവ മൂലമൂലം ഏതേസന്തി ഏകമൂലമൂലാ, സമാനമൂലമൂലാത്വേവ അത്ഥോ. അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലമൂലാതി അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ മൂലം അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലം, തം ഹേതുപച്ചയട്ഠേന മൂലം ഏതേസന്തി അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലമൂലാ, അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലമൂലാത്വേവ അത്ഥോ. സേസം താദിസമേവാതി. മൂലമൂലനയോ.

മൂലകനയേ പന സബ്ബേ തേ കുസലമൂലകാതി സബ്ബേ തേ കുസലാ ഹേതുപച്ചയട്ഠേന കുസലഭൂതം മൂലം ഏതേസന്തി കുസലമൂലകാതി പുച്ഛാ. ആമന്താതി വിസ്സജ്ജനം. ‘‘യേ വാ പന കുസലമൂലകാ, സബ്ബേ തേ ധമ്മാ കുസലാ’’തി പുച്ഛാ. യം രൂപം, തം ഠപേത്വാ സേസം കുസലന്തി വിസ്സജ്ജനം, സേസം താദിസമേവാതി. മൂലകനയോ.

മൂലമൂലകനയേ പന കുസലമൂലമൂലകാതി കുസലമൂലസങ്ഖാതം മൂലം ഏതേസന്തി കുസലമൂലമൂലകാ. സേസം താദിസമേവാതി.

അയം താവ കുസലപദേസു പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനനയോ. അകുസലപദാദീസുപി ഏസേവ നയോ. അയം പന വിസേസോ – അകുസലപദമൂലേസു ഏകമൂലയമകേ ‘‘യേ കേചി അകുസലാ ധമ്മാ, സബ്ബേ തേ അകുസലമൂലേന ഏകമൂലാ’’തി പഠമപുച്ഛായ ‘‘അഹേതുകം അകുസലം അകുസലമൂലേന ഏകമൂല’’ന്തി നിദ്ദേസേ വിസ്സജ്ജനം കതം. തത്ഥ അഹേതുകം അകുസലന്തി ദ്വീസു മോഹമൂലചിത്തേസു മോഹം സന്ധായ വുത്തം, അബ്യാകതപദമൂലേസു ഏകമൂലയമകേ ‘‘യേ കേചി അബ്യാകതാ ധമ്മാ, സബ്ബേ തേ അബ്യാകതമൂലേന ഏകമൂലാ’’തി പുച്ഛായ ‘‘അഹേതുകം അബ്യാകതം ഠപേത്വാ സേസാ അബ്യാകതമൂലേന ഏകമൂലകാ’’തി വിസ്സജ്ജനം. തത്ഥ അഹേതുകം അബ്യാകതന്തി അട്ഠാരസാഹേതുകചിത്തുപ്പാദാ, രൂപം, നിബ്ബാനഞ്ച. ഏത്ഥ ച കിഞ്ചാപി സഹേതുകഅബ്യാകതചിത്തസമുട്ഠാനരൂപമ്പി അബ്യാകതമൂലേന ഏകമൂലമേവ, തം പന അബ്ബോഹാരികം കത്വാ നിദ്ദേസേ ഏകതോ ലബ്ഭമാനകവസേനപേതം വിസ്സജ്ജനം കതന്തി വേദിതബ്ബം.

നാമപദമൂലേസു ച ‘‘യേ കേചി നാമാ ധമ്മാ, സബ്ബേ തേ നാമമൂലാ’’തി പുച്ഛായ ‘‘നവേവ നാമമൂലാനി, അവസേസാ നാമാ ധമ്മാ, ന നാമമൂലാ’’തി വിസ്സജ്ജനം. ഏകമൂലനയേ പനേത്ഥ ‘‘യേ കേചി നാമാ ധമ്മാ, സബ്ബേ തേ നാമമൂലേന ഏകമൂലാ’’തി പുച്ഛാ. ‘‘അഹേതുകം നാമം ഠപേത്വാ സേസം നാമമൂലേന ഏകമൂല’’ന്തി വിസ്സജ്ജനം. തത്ഥ അഹേതുകചിത്തുപ്പാദവിചികിച്ഛുദ്ധച്ചസമ്പയുത്തമോഹനിബ്ബാനവസേന അഹേതുകം നാമം വേദിതബ്ബം. സേസം സബ്ബത്ഥ കുസലപദേ വുത്താനുസാരേന സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി. അയം മൂലവാരേ നയോ.

ഇതോ പരേസു ഹേതുവാരാദീസു നവസു വാരേസു മൂലവാരസദിസോവ സബ്ബത്ഥ സംവണ്ണനാനയോ. ഹേതുആദിപദമത്തമേവ ഹേത്ഥ വിസേസോ, താനി ച മൂല-സദ്ദപരിയായതോ അലോഭാദിഹേതുകാനേവ. അലോഭാദയോ ഹി സഹജാതധമ്മസങ്ഖാതസ്സ അത്തനോ ഫലസ്സ പതിട്ഠാനട്ഠേന മൂലം. തസ്സ നിപ്ഫാദനത്ഥം ഹിനോതി പവത്തതീതി ഹേതു, ‘‘ഹന്ദ നം ഗണ്ഹഥാ’’തി ദസ്സേന്തം വിയ അത്തനോ ഫലം നിദേതീതി നിദാനം. ഏതസ്മാ ഫലം സമ്ഭവതീതി സമ്ഭവോ. പഭവതീതി പഭവോ. സമുട്ഠാതി തം ഏത്ഥ, ഏതേനാതി വാ സമുട്ഠാനം. തം ആഹരതീതി ആഹാരോ. അപടിക്ഖിപിതബ്ബട്ഠേന തേന ആലമ്ബീയതീതി ആലമ്ബണം. ഏതം പടിച്ച തം ഏതീതി പച്ചയോ. ഏതസ്മാ തം സമുദേതീതി സമുദയോ. സബ്ബം കാരണപരിയായേന വുത്താ ‘‘മൂലം ഹേതു നിദാനഞ്ചാ’’തി ഗാഥാ ദസന്നമ്പി വാരാനം ഉദ്ദാനഗാഥാ നാമ. അയം മൂലയമകമാതികത്ഥവണ്ണനാനയോ.

ഖന്ധയമകമാതികത്ഥവണ്ണനാ

ഖന്ധയമകപാളിയാ പന പാളിവവത്ഥാനം താവ ഏവം വേദിതബ്ബം – ‘‘പഞ്ചക്ഖന്ധാ’’തി പദം ആദിം കത്വാ യാവ ‘‘ന ഖന്ധാ ന സങ്ഖാരാ’’തി പദം, താവ പവത്താ അയം ഖന്ധയമകമാതികാ നാമ. സാ പണ്ണത്തിവാരസ്സ ‘‘ഉദ്ദേസവാരോ’’തിപി ‘‘പുച്ഛാവാരോ’’തിപി വുച്ചതി. സോ ച പദസോധനവാരോ പദസോധനമൂലചക്കവാരോ സുദ്ധഖന്ധവാരോ സുദ്ധഖന്ധമൂലചക്കവാരോതി ചതൂഹി നയവാരേഹി പടിമണ്ഡിതോ. തത്ഥ ‘‘രൂപം രൂപക്ഖന്ധോ, രൂപക്ഖന്ധോ രൂപ’’ന്തിആദിനാ നയേന പദമേവ സോധേത്വാ ഗതോ പദസോധനവാരോ നാമ. സോ അനുലോമപടിലോമവസേന ദുവിധോ ഹോതി. തസ്സ അനുലോമവാരേ ‘‘രൂപം രൂപക്ഖന്ധോ, രൂപക്ഖന്ധോ രൂപ’’ന്തിആദീനി പഞ്ച യമകാനി. പടിലോമവാരേപി ‘‘ന രൂപം ന രൂപക്ഖന്ധോ, ന രൂപക്ഖന്ധോ ന രൂപ’’ന്തിആദിനാ പഞ്ച വാരാ.

തതോ പരം തേസഞ്ഞേവ പദസോധനവാരേ സോധിതാനം ഖന്ധാനം ‘‘രൂപം രൂപക്ഖന്ധോ, ഖന്ധാ വേദനാക്ഖന്ധോ’’തിആദിനാ നയേന ഏകേകഖന്ധമൂലകാനി ചത്താരി ചത്താരി ചക്കാനി ബന്ധിത്വാ ഗതോ പദസോധനമൂലകാനം ചക്കാനം അത്ഥിതായ പദസോധനമൂലചക്കവാരോ നാമ. സോപി അനുലോമപടിലോമവസേന ദുവിധോ ഹോതി. തസ്സ അനുലോമവാരേ ‘‘രൂപം രൂപക്ഖന്ധോ, ഖന്ധാ വേദനാക്ഖന്ധോ’’തിആദീനി ഏകേകഖന്ധമൂലകാനി ചത്താരി ചത്താരി കത്വാ വീസതി യമകാനി. പടിലോമവാരേപി ‘‘ന രൂപം ന രൂപക്ഖന്ധോ, ന ഖന്ധാ ന വേദനാക്ഖന്ധോ’’തിആദീനി വീസതിമേവ.

തതോ പരം ‘‘രൂപം ഖന്ധോ, ഖന്ധാ രൂപ’’ന്തിആദിനാ നയേന സുദ്ധഖന്ധവസേനേവ ഗതോ സുദ്ധഖന്ധവാരോ നാമ. സോപി അനുലോമപടിലോമവസേന ദുവിധോ ഹോതി. തസ്സ അനുലോമവാരേ ‘‘രൂപം ഖന്ധോ, ഖന്ധാ രൂപ’’ന്തിആദീനി പഞ്ച യമകാനി. പടിലോമവാരേപി ‘‘ന രൂപം ന ഖന്ധോ, ന ഖന്ധാ ന രൂപ’’ന്തിആദീനി പഞ്ചേവ.

തതോ പരം തേസഞ്ഞേവ സുദ്ധഖന്ധാനം ‘‘രൂപം ഖന്ധോ, ഖന്ധാ വേദനാ’’തിആദിനാ നയേന ഏകേകഖന്ധമൂലകാനി ചത്താരി ചത്താരി ചക്കാനി ബന്ധിത്വാ ഗതോ സുദ്ധഖന്ധമൂലകാനം ചക്കാനം അത്ഥിതായ സുദ്ധഖന്ധമൂലചക്കവാരോ നാമ. സോപി അനുലോമപടിലോമവസേന ദുവിധോ ഹോതി. തസ്സ അനുലോമവാരേ ‘‘രൂപം ഖന്ധോ, ഖന്ധാ വേദനാ’’തിആദീനി ഏകേകഖന്ധമൂലകാനി ചത്താരി ചത്താരി കത്വാ വീസതി യമകാനി. പടിലോമവാരേപി ‘‘ന രൂപം ന ഖന്ധോ, ന ഖന്ധാ ന വേദനാ’’തിആദീനി വീസതിമേവ. ഏവമേത്ഥ ചതൂസു നയവാരേസു ഏകം യമകസതം, ദ്വേ പുച്ഛാസതാനി, ഏകേകപുച്ഛായ സന്നിട്ഠാനസംസയവസേന ദ്വേ ദ്വേ അത്ഥേ കത്വാ ചത്താരി ച അത്ഥസതാനി ഉദ്ദിട്ഠാനീതി വേദിതബ്ബാനി.

ഏവമേതിസ്സാ പാളിവവത്ഥാനം വിദിത്വാ ഇദാനി അനുത്താനപദത്ഥാനുസാരേന വിഭങ്ഗനയസഹിതസങ്ഖേപത്ഥവണ്ണനാനയോ ഏവം വേദിതബ്ബോ. പഞ്ചക്ഖന്ധാതി അയം യമകവസേന പുച്ഛിതബ്ബാനം ഖന്ധാനം ഉദ്ദേസോ. രൂപക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോതി തേസഞ്ഞേവ പഭേദതോ നാമവവത്ഥാനം. തതോ പരം പദസോധനവാരാദയോ ചത്താരോ നയവാരാ. തത്ഥ രൂപം രൂപക്ഖന്ധോതി യം കിഞ്ചി ‘‘രൂപ’’ന്തി വുച്ചതി, സബ്ബം തം ‘‘രൂപക്ഖന്ധോ’’തി പുച്ഛതീതി വചനസോധനത്ഥം പുച്ഛാ. തസ്സാ ച ‘‘പിയരൂപം സാതരൂപം രൂപം ന രൂപക്ഖന്ധോ, രൂപക്ഖന്ധോ രൂപഞ്ചേവ രൂപക്ഖന്ധോ ചാ’’തി ഇദം നിദ്ദേസനയേന വിസ്സജ്ജനം. തത്ഥ പിയരൂപം സാതരൂപന്തിആദീസു യം ‘‘രൂപ’’ന്തി വുത്തം, തം രൂപമേവ ന രൂപക്ഖന്ധോ. യോ പന ‘‘രൂപക്ഖന്ധോ’’തി വുത്തോ, സോ ‘‘രൂപ’’ന്തിപി ‘‘രൂപക്ഖന്ധോ’’തിപി വത്തും വട്ടതീതി അത്ഥോ. രൂപക്ഖന്ധോ രൂപന്തി ഏത്ഥ പന ‘‘ആമന്താ’’തി വിസ്സജ്ജനം രൂപക്ഖന്ധസ്സ നിയമേന രൂപന്തി വത്തബ്ബത്താ. വേദനാ വേദനാക്ഖന്ധോതി പുച്ഛായ, വേദനാക്ഖന്ധോ വേദനാതി പുച്ഛായ ച ‘‘ആമന്താ’’തി വിസ്സജ്ജനം. സഞ്ഞാസഞ്ഞാക്ഖന്ധോതി പുച്ഛായ ‘‘പപഞ്ചസഞ്ഞാ’’തിആദീസു ആഗതാ ദിട്ഠിസഞ്ഞാ സഞ്ഞാ ന സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ, സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ സഞ്ഞാ ചേവ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ ചാതി വിസ്സജ്ജനം. സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ സഞ്ഞാതി പുച്ഛായ ച ‘‘ആമന്താ’’തി വിസ്സജ്ജനം. സങ്ഖാരാ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോതി പുച്ഛായ ‘‘അനിച്ചാ വത സങ്ഖാരാ’’തിആദീസു ആഗതോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ, തതോ അവസേസാ സങ്ഖതധമ്മാ സങ്ഖാരാ ന സങ്ഖാരക്ഖന്ധോതി വിസ്സജ്ജനം. സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ സങ്ഖാരാതി പുച്ഛായ ‘‘ആമന്താ’’തി വിസ്സജ്ജനം. വിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോതി പുച്ഛായ, വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ വിഞ്ഞാണന്തി പുച്ഛായ ച ‘‘ആമന്താ’’തി വിസ്സജ്ജനം.

പടിലോമവാരേ ന രൂപം ന രൂപക്ഖന്ധോതി പുച്ഛായ ‘‘ആമന്താ’’തി വിസ്സജ്ജനം. തസ്സ രൂപ-സദ്ദവചനീയാ ധമ്മാ രൂപക്ഖന്ധോ ന ഹോന്തീതി അത്ഥോ. ന രൂപക്ഖന്ധോ ന രൂപന്തി പുച്ഛായ രൂപക്ഖന്ധവിരഹിതാ ‘‘പിയരൂപം സാതരൂപ’’ന്തി വുത്താ ധമ്മാ ന രൂപക്ഖന്ധോ, രൂപം, പിയരൂപസാതരൂപരൂപക്ഖന്ധവിരഹിതാ പന ധമ്മാ ന രൂപക്ഖന്ധോ ചേവ ന രൂപഞ്ചാതി വിസ്സജ്ജനം. ന വേദനാ ന വേദനാക്ഖന്ധോതി പുച്ഛായ, ന വേദനാക്ഖന്ധോ ന വേദനാതി പുച്ഛായ, ന സഞ്ഞാ ന സഞ്ഞാക്ഖന്ധോതി പുച്ഛായ ച ‘‘ആമന്താ’’തി വിസ്സജ്ജനം. ന സങ്ഖാരാ ന സങ്ഖാരക്ഖന്ധോതി പുച്ഛായ ‘‘ആമന്താ’’തി വിസ്സജ്ജനം. ന സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ ന സഞ്ഞാതി പുച്ഛായ പന ദിട്ഠിസഞ്ഞാ ന സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ, സഞ്ഞാ, തം ദിട്ഠിസഞ്ഞം, സഞ്ഞാക്ഖന്ധഞ്ച ഠപേത്വാ അവസേസാ ന ചേവ സഞ്ഞാ ന ച സഞ്ഞാക്ഖന്ധോതി വിസ്സജ്ജനം. ന സങ്ഖാരാ ന സങ്ഖാരക്ഖന്ധോതി പുച്ഛായ ‘‘ആമന്താ’’തി വിസ്സജ്ജനം. ന സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ ന സങ്ഖാരാതി പുച്ഛായ സങ്ഖാരക്ഖന്ധം ഠപേത്വാ അവസേസസങ്ഖതധമ്മാ ന സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ, സങ്ഖാരാ, അസങ്ഖതാ പന ധാതു ന ചേവ സങ്ഖാരാ ന ച സങ്ഖാരക്ഖന്ധോതി വിസ്സജ്ജനം. ന വിഞ്ഞാണം ന വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോതി പുച്ഛായ, ന വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ ന വിഞ്ഞാണന്തി പുച്ഛായ ച ‘‘ആമന്താ’’തി വിസ്സജ്ജനം. ഇമിനാവ നയേന ഇതോ പരേസുപി സബ്ബത്ഥ വിസ്സജ്ജനനയോ വേദിതബ്ബോ, വിസേസമത്തമേവ പന വക്ഖാമ.

പദസോധനമൂലചക്കവാരേ പന അയം വിസേസോ – ഖന്ധാ വേദനാക്ഖന്ധോതി യേ കേചി ഖന്ധാ, സബ്ബേ തേ വേദനാക്ഖന്ധോതി പുച്ഛാ. തസ്സാ ‘‘വേദനാക്ഖന്ധോ ഖന്ധോ ചേവ വേദനാക്ഖന്ധോ ച, അവസേസാ പന ഖന്ധാ, ന വേദനാക്ഖന്ധോ’’തി വിസ്സജ്ജനം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. പടിലോമേ പന ന ഖന്ധാ ന വേദനാക്ഖന്ധോതി പുച്ഛായ ‘‘ആമന്താ’’തി വിസ്സജ്ജനം. ഏത്ഥ ച യേ പഞ്ഞത്തിനിബ്ബാനസങ്ഖാതാ ധമ്മാ ഖന്ധാപി ന ഹോന്തി, തേ യസ്മാ വേദനാക്ഖന്ധോപി ന ഹോതി, തസ്മാ ‘‘ആമന്താ’’തി വിസ്സജ്ജനം, സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. പദസോധനമൂലചക്കവാരോ.

സുദ്ധഖന്ധവാരേ പന ‘‘രൂപം ഖന്ധോ’’തി പുച്ഛായ ‘‘ആമന്താ’’തി വിസ്സജ്ജനം പിയരൂപാദീനഞ്ച പഞ്ചസു ഖന്ധേസു സങ്ഗഹിതത്താ. ‘‘ഖന്ധാ രൂപ’’ന്തിആദീസു യേ കേചി ഖന്ധാ, സബ്ബേ തേ രൂപക്ഖന്ധോതിആദിനാ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. തേനേവ ഹിസ്സ നിദ്ദേസേ ‘‘ഖന്ധാ രൂപ’’ന്തിആദിനാ പദം അനുദ്ധരിത്വാ ‘‘ഖന്ധാ രൂപക്ഖന്ധോ’’തിആദിനാ അത്ഥവസേനേവ പദം ഉദ്ധരിത്വാ ‘‘രൂപക്ഖന്ധോ ഖന്ധോ ചേവ രൂപക്ഖന്ധോ ച, അവസേസാ ഖന്ധാ, ന രൂപക്ഖന്ധോ’’തി വിസ്സജ്ജനം കതം. തേനേവ ച കാരണേന സുദ്ധഖന്ധവാരോതി വുത്തോ. വചനസോധനേ വിയ ഹി ഏത്ഥ ന വചനം പമാണം, യഥാ പന സുദ്ധഖന്ധാ ലബ്ഭന്തി, തഥാ തഥാ അത്ഥോവ പമാണം. പരതോ ആയതനയമകമാതികാദീസുപി ഏസേവ നയോ. പടിലോമേ ‘‘ന രൂപം ന ഖന്ധോ’’തി യം ധമ്മജാതം രൂപം ന ഹോതി, തം ഖന്ധോപി ന ഹോതീതി പുച്ഛാ, തസ്സാ ‘‘രൂപക്ഖന്ധവിരഹിതാ ഖന്ധാ, ന രൂപം, തഥാ നിബ്ബാനം ന പന രൂപഞ്ചേവ ന ഖന്ധോ ചാ’’തി വിസ്സജ്ജനം. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. സുദ്ധഖന്ധവാരോ.

സുദ്ധഖന്ധമൂലചക്കവാരേപി ‘‘ഖന്ധാ വേദനാക്ഖന്ധോ’’തിആദിനാ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി അയം പണ്ണത്തിവാരേ നയോ.

യസ്മാ പന നിദ്ദേസേ ഇമിസ്സാ പന മാതികായ പണ്ണത്തിവാരസങ്ഖാതം നിദ്ദേസം വത്വാ തതോ ഇമം മാതികാക്കമം മുഞ്ചിത്വാ അപരേന പരിയായേന അഞ്ഞേപി ഉദ്ദേസവാരവിരഹിതാ ‘‘പവത്തിവാരോ പരിഞ്ഞാവാരോ’’തി ദ്വേ മഹാവാരാ പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനവസേന വുത്താ, തസ്മാ തേസം ദ്വിന്നമ്പി വാരാനം നയോ ദസ്സേതബ്ബോ. തതോ പവത്തിവാരേ താവ പാളിവവത്ഥാനപുബ്ബികാ മുഖമത്തപ്പകാസനാ – ഇമസ്മിം ഹി ഉപ്പാദവാരോ നിരോധവാരോ ഉപ്പാദനിരോധവാരോതി തയോ അന്തരവാരാ ഹോന്തി. തത്ഥ ഉപ്പാദവാരേ താവ തിണ്ണം അദ്ധാനം വസേന ഛ കാലഭേദാ ഹോന്തി പച്ചുപ്പന്നോ, അതീതോ, അനാഗതോ, പച്ചുപ്പന്നേനാതീതോ, പച്ചുപ്പന്നേനാനാഗതോ, അതീതേനാനാഗതോതി. ഏവമേതേസു ഛസു കാലഭേദേസു യ്വായം പഠമോ പച്ചുപ്പന്നോ, തത്ഥ പുഗ്ഗലതോ ഓകാസതോ പുഗ്ഗലോകാസതോതി തയോ വാരാ ഹോന്തി.

തത്ഥ ‘‘യസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ വേദനാക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതീതി? അസഞ്ഞസത്തം ഉപപജ്ജന്താനം തേസം രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതി, നോ ച തേസം വേദനാക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതി. പഞ്ചവോകാരം ഉപപജ്ജന്താനം തേസം രൂപക്ഖന്ധോ ച ഉപ്പജ്ജതി, വേദനാക്ഖന്ധോ ച ഉപ്പജ്ജതി. യസ്സ വാ പന വേദനാക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതീതി? അരൂപം ഉപപജ്ജന്താനം തേസം വേദനാക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതി, നോ ച തേസം രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതി. പഞ്ചവോകാരം ഉപപജ്ജന്താനം തേസം വേദനാക്ഖന്ധോ ച ഉപ്പജ്ജതി, രൂപക്ഖന്ധോ ച ഉപ്പജ്ജതി. യസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതി…പേ… തസ്സ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതി…പേ… യസ്സ വാ പന വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതീതി…പേ… പഞ്ചവോകാരം …പേ… ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ഏവം രൂപക്ഖന്ധമൂലകാനി ചത്താരി, ‘‘യസ്സ വേദനാക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ ച വേദനാക്ഖന്ധമൂലകാനി തീണി, സഞ്ഞാക്ഖന്ധമൂലകാനി ദ്വേ, സങ്ഖാരക്ഖന്ധമൂലകം ഏകന്തി ഏവമേതാനി പച്ചുപ്പന്നകാലേ പുഗ്ഗലവാരേ അനുലോമനയേ ദസ യമകാനി ഹോന്തി. തത്ഥ രൂപക്ഖന്ധമൂലകേസു ചതൂസു ആദിതോ ഏകമേവ പാളിയം വിസ്സജ്ജിതം, സേസാനി തേന സദിസവിസ്സജ്ജനാനീതി തന്തിയാ ലഹുഭാവത്ഥം സംഖിത്താനി.

വേദനാക്ഖന്ധമൂലകേ പന സബ്ബത്ഥ ‘‘ആമന്താ’’തി ഏകസദിസമേവ വിസ്സജ്ജനം. വേദനാദീസു ഉപ്പന്നേസു നിയമേന സഞ്ഞാദീനം ഉപ്പജ്ജനതോ തത്ഥ സബ്ബാനി സംഖിത്താനി. യഥാ ച പുഗ്ഗലവാരേ ദസ യമകാനി, ഏവം ഓകാസവാരേപി ‘‘യത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതി, തത്ഥ വേദനാക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതീതി? അസഞ്ഞസത്തേ തത്ഥ…പേ… പഞ്ചവോകാരേ തത്ഥ…പേ… ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ, പുഗ്ഗലോകാസവാരേപി ‘‘യസ്സ യത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ തത്ഥ വേദനാക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതീതി? അസഞ്ഞസത്തം…പേ… പഞ്ചവോകാരം…പേ… ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ. പച്ചുപ്പന്നകാലേ തീസു വാരേസു അനുലോമനയേ തിംസ യമകാ ഹോന്തി. യഥാ അനുലോമനയേ തിംസ, ഏവം പടിലോമനയേപി ‘‘യസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജതി, തസ്സ വേദനാക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജതീതി? അരൂപം ഉപപജ്ജന്താനം തേസം രൂപക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജതി, നോ ച തേസം വേദനാക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജതി. സബ്ബേസം ചവന്താനം തേസം രൂപക്ഖന്ധോ ച നുപ്പജ്ജതി വേദനാക്ഖന്ധോ ച നുപ്പജ്ജതി. യസ്സ വാ പന വേദനാക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജതി, തസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജതീതി? അസഞ്ഞസത്തം ഉപപജ്ജന്താനം തേസം വേദനാക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജതി, നോ ച തേസം രൂപക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജതി. സബ്ബേസം ചവന്താനം തേസം വേദനാക്ഖന്ധോ ച നുപ്പജ്ജതി രൂപക്ഖന്ധോ ച നുപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ, ‘‘യത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജതി, തത്ഥ വേദനാക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജതീതി? ഉപ്പജ്ജതി. യത്ഥ വാ പന…പേ… നുപ്പജ്ജതീതി? ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ ച, ‘‘യസ്സ യത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജതി, തസ്സ തത്ഥ വേദനാക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജതീതി…പേ… സബ്ബേസം ചവന്താനം തദുഭയം നുപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ ചാതി തിംസ യമകാ. ഏവം പച്ചുപ്പന്നകാലേ സട്ഠി യമകാനി, തദ്ദിഗുണാ പുച്ഛാ, തദ്ദിഗുണാ ച അത്ഥാ വേദിതബ്ബാ.

തത്ഥ യസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതീതി യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ പടിസന്ധിക്ഖണേ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതി. തസ്സ വേദനാക്ഖന്ധോതി വേദനാക്ഖന്ധോപി തസ്സ തസ്മിംയേവ ഖണേ ഉപ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ ഇമിനാവ നയേന. തത്ഥ അസഞ്ഞസത്തന്തി അസഞ്ഞത്തഭവം പടിസന്ധിവസേന ഉപപജ്ജന്താനം തേസം ഉപ്പജ്ജനക്ഖണേ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതി, നോ ച തേസം അചിത്തകത്താ വേദനാക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ. ഇമിനാവ നയേന ‘‘യസ്സ വാ പന വേദനാക്ഖന്ധോ’’തിആദികേസു പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനേസു, തതോ പരേസുപി സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഇദം പനേത്ഥ ഉപ്പാദനിരോധേസു നിയമലക്ഖണം – സകലേപി ഹി ഇമസ്മിം ഖന്ധയമകേ തത്ഥ തത്ഥ ഉപ്പന്നാനം സത്താനം പവത്തേ യാവ മരണാ വാ ഖന്ധാനം അപരിയന്തേസു ഉപ്പാദനിരോധേസു വിജ്ജമാനേസുപി ലഹുപരിവത്താനം ധമ്മാനം വിനിബ്ഭോഗം കത്വാ ഉപ്പാദനിരോധേ ദസ്സേതും ന സുകരന്തി പവത്തിയം ഉപ്പാദനിരോധേ അനാമസിത്വാ പടിസന്ധിഉപ്പാദവസേനേവ ഉപ്പാദവാരോ, നിരോധമരണകാലേ നിരോധവസേനേവ ച നിരോധവാരോ കഥിതോ. ഏവമേത്ഥ ഉപ്പാദനിരോധേസു നിയമലക്ഖണം വിദിത്വാ പടിസന്ധിഉപ്പാദമേവ ച ചുതിനിരോധമേവ ച ഗഹേത്വാ തേസു തേസു ഠാനേസു ആഗതാനം പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനാനം അത്ഥവിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.

പടിലോമനയേ പന സബ്ബേസം ചവന്താനന്തി മരണചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണസമന്നാഗതാനം. തേസം ഹി തത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജതി, വേദനാക്ഖന്ധോ ച ചുതിചിത്തസ്സ ഉപ്പത്തിക്ഖണേ ഏവ ഉപ്പന്നത്താ. ‘‘യത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജതി, തത്ഥ വേദനാക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജതീ’’തി പുച്ഛായ അരൂപഭവം സന്ധായ ‘‘ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ഇദം വിസ്സജ്ജനം കതം, അനന്തരപുച്ഛായ അസഞ്ഞിഭവം സന്ധായ ‘‘ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ഇദം വിസ്സജ്ജനന്തി വേദിതബ്ബം. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി അയം പച്ചുപ്പന്നകാലേ നയോ.

യഥാ ച പച്ചുപ്പന്നകാലേ സട്ഠി യമകാദീനി, ഏവം സേസേസുപി പഞ്ചസു കാലഭേദേസു പച്ചേകന്തി ഗഹേതബ്ബം. പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനേസു പനേത്ഥ കിഞ്ചാപി ‘‘യസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, തസ്സ വേദനാക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജിത്ഥാതി? ആമന്താ’’തിആദിനാ, ‘‘യത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, തത്ഥ വേദനാക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജിത്ഥാതി? പഞ്ചവോകാരേ ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, നാഞ്ഞത്ഥാ’’തിആദിനാ ച, ‘‘യസ്സ യത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, തസ്സ തത്ഥ വേദനാക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജിത്ഥാതി? പഞ്ചവോകാരാനം തേസം തത്ഥ ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, നാഞ്ഞത്ഥാ’’തിആദിനാ ച അതീതകാലേ അനുലോമനയേ, ‘‘യസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജിത്ഥ, തസ്സ വേദനാക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജിത്ഥാതി? നത്ഥീ’’തിആദിനാ, ‘‘യത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജിത്ഥ, തത്ഥ വേദനാക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജിത്ഥാതി? ഉപ്പജ്ജിത്ഥാ’’തിആദിനാ, ‘‘യസ്സ യത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജിത്ഥ, തസ്സ തത്ഥ വേദനാക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജിത്ഥാതി? അരൂപാനം തേസം തത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജിത്ഥ, നോ ച തേസം…പേ… സുദ്ധാവാസാനം തേസം തത്ഥ തദുഭയം നുപ്പജ്ജിത്ഥാ’’തിആദിനാ തീസു വാരേസു പടിലോമനയേ ച,

‘‘യസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, തസ്സ വേദനാക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി? ആമന്താ’’തിആദിനാ, ‘‘യത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, തത്ഥ വേദനാക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി…പേ… പഞ്ചവോകാരേ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തിആദിനാ, ‘‘യസ്സ യത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, തസ്സ തത്ഥ വേദനാക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി…പേ… പഞ്ചവോകാരാനം തേസം തത്ഥ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തിആദിനാ ച അനാഗതകാലേ അനുലോമനയേ, ‘‘യസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജിസ്സതി, തസ്സ വേദനാക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജിസ്സതീതി? യേ അരൂപം ഉപപജ്ജിത്വാ പരിനിബ്ബായിസ്സന്തി, തേസം രൂപക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജിസ്സതി, നേതരോ, പച്ഛിമഭവികാനം തദുഭയം നുപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തിആദിനാ, ‘‘യത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജിസ്സതി, തത്ഥ വേദനാക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തിആദിനാ, ‘‘യസ്സ യത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജിസ്സതി, തസ്സ തത്ഥ വേദനാക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജിസ്സതീതി? അരൂപാനം തേസം തത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജിസ്സതി, നേതരോ, പച്ഛിമഭവികാനം തദുഭയം നുപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തിആദിനാ പടിലോമനയേ ച,

‘‘യസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ വേദനാക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജിത്ഥാ’’തിആദിനാ, ‘‘യത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതി, തത്ഥ വേദനാക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജിത്ഥാതി…പേ… പഞ്ചവോകാരേ ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ, ‘‘യസ്സ യത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ തത്ഥ വേദനാക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജിത്ഥാതി? സുദ്ധാവാസം അസഞ്ഞസത്തം ഉപപജ്ജന്താനം തേസം തത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതി, നോ ച തേസം തത്ഥ വേദനാക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, പഞ്ചവോകാരേ പന ഉപ്പജ്ജിത്ഥാ’’തിആദിനാ പച്ചുപ്പന്നേന അതീതകാലേ അനുലോമനയേ, ‘‘യസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജതി, തസ്സ വേദനാക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജിത്ഥാ’’തിആദിനാ, ‘‘യത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജതി, തത്ഥ വേദനാക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജിത്ഥാതി? ഉപ്പജ്ജിത്ഥാ’’തിആദിനാ, ‘‘യസ്സ യത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജതി, തസ്സ തത്ഥ വേദനാക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജിത്ഥാതി? പഞ്ചവോകാരാ ചവന്താനം അരൂപാനഞ്ച തേസം തത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജതി, നോ ച തേസം തത്ഥ വേദനാക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജിത്ഥ, സുദ്ധാവാസേ പരിനിബ്ബന്താനം അസഞ്ഞസത്താ ചവന്താനം തേസം തത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ ച നുപ്പജ്ജതി വേദനാക്ഖന്ധോ ച നുപ്പജ്ജിത്ഥാ’’തിആദിനാ പടിലോമനയേ ച,

‘‘യസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ വേദനാക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി? പച്ഛിമഭവികാനം പഞ്ചവോകാരം ഉപപജ്ജന്താനം തേസം രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ, ‘‘യത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതി, തത്ഥ വേദനാക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി? പഞ്ചവോകാരേ…പേ… ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തിആദിനാ ച, ‘‘യസ്സ യത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ തത്ഥ വേദനാക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി? പച്ഛിമഭവികാനം പഞ്ചവോകാരേ…പേ… ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തിആദിനാ ച പച്ചുപ്പന്നേന അനാഗതകാലേ അനുലോമനയേ, ‘‘യസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജതി, തസ്സ വേദനാക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജിസ്സതീതി പഞ്ചവോകാരേ പരിനിബ്ബന്താനം അരൂപേ പച്ഛിമഭവികാനം…പേ… നുപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തിആദിനാ, ‘‘യത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജതി, തത്ഥ വേദനാക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജിസ്സതീതി? ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തിആദിനാ, ‘‘യസ്സ യത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജതി, തസ്സ തത്ഥ വേദനാക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജിസ്സതീതി…പേ… പഞ്ചവോകാരേ പരിനിബ്ബന്താനം അരൂപേ പച്ഛിമഭവികാനം അസഞ്ഞസത്താ ചവന്താനം തേസം തത്ഥ…പേ… നുപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തിആദിനാ പടിലോമനയേ ച,

‘‘യസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, തസ്സ വേദനാക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി? പച്ഛിമഭവികാനം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തിആദിനാ, ‘‘യത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, തത്ഥ വേദനാക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി…പേ… പഞ്ചവോകാരേ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തിആദിനാ, ‘‘യസ്സ യത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, തസ്സ തത്ഥ വേദനാക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി? പഞ്ചവോകാരേ പച്ഛിമഭവികാനം അസഞ്ഞസത്താനം…പേ… ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തിആദിനാ അതീതേന അനാഗതകാലേ അനുലോമനയേ, ‘‘യസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, തസ്സ വേദനാക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി? നത്ഥീ’’തിആദിനാ, ‘‘യത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജിത്ഥ, തത്ഥ വേദനാക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജിസ്സതീതി? ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തിആദിനാ, ‘‘യസ്സ യത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജിത്ഥ, തസ്സ തത്ഥ വേദനാക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജിസ്സതീതി…പേ… സുദ്ധാവാസാനം അരൂപേ പച്ഛിമഭവികാനം തേസം തത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ ച നുപ്പജ്ജിത്ഥ വേദനാക്ഖന്ധോ ച നുപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തിആദിനാ പടിലോമനയേ ച സുദ്ധാ അത്ഥവിസേസാ ഉപലബ്ഭന്തി. തഥാപി ഗന്ഥവിത്ഥാരഭയേന അനവസേസതോ ന ദസ്സയിസ്സാമ, ദസ്സിതനയേനേവ സബ്ബത്ഥ പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനം സക്കാ പണ്ഡിതേന ഞാതുന്തി അയം ഉപ്പാദവാരേ നയോ.

യഥാ ച ഉപ്പാദവാരേ ഛസു കാലഭേദേസു പച്ചേകം പുഗ്ഗലാദിഭേദതോ അനുലോമപടിലോമനയുഭയേന ഛ ഛ വാരാ, ഏകേകസ്മിം വാരേ ദസ ദസ കത്വാ സട്ഠി സട്ഠി യമകാനി, സബ്ബാനിപി സട്ഠിഅധികാനി തീണി യമകസതാനി, തതോ ദ്വിഗുണാ പുച്ഛാ, ദ്വിഗുണാ അത്ഥാ ച ഹോന്തി, ഏവം നിരോധവാരേ ഉപ്പാദനിരോധവാരേപി വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ ച ‘‘യസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ നിരുജ്ഝതി, തസ്സ വേദനാക്ഖന്ധോ നിരുജ്ഝതീതി…പേ… പഞ്ചവോകാരാ ചവന്താനം…പേ… നിരുജ്ഝതീ’’തിആദിനാ, ‘‘യസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ ന നിരുജ്ഝതി, തസ്സ വേദനാക്ഖന്ധോ ന നിരുജ്ഝതീതി…പേ… സബ്ബേസം ഉപപജ്ജന്താനം…പേ… ന നിരുജ്ഝതീ’’തിആദിനാ നിരോധവാരേ, ‘‘യസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ വേദനാക്ഖന്ധോ നിരുജ്ഝതീതി? നോ. യസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജതി, തസ്സ വേദനാക്ഖന്ധോ ന നിരുജ്ഝതീതി…പേ… അരൂപം ഉപപജ്ജന്താനം അസഞ്ഞസത്താ ചവന്താനം തേസം രൂപക്ഖന്ധോ ച നുപ്പജ്ജതി, വേദനാക്ഖന്ധോ ച ന നിരുജ്ഝതീ’’തിആദിനാ ഉപ്പാദനിരോധവാരേ ച ഹേട്ഠാ വുത്താനുസാരേന സബ്ബത്ഥ പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനനയോ ഞാതബ്ബോതി അയം പവത്തിവാരേ നയോ.

പരിഞ്ഞാവാരേ പന പുഗ്ഗലവാരാദീസു തീസു പുഗ്ഗലവാരോ ഏകോവ ലബ്ഭതി, ന ഓകാസപുഗ്ഗലോകാസവാരാ സദിസവിസ്സജ്ജനത്താ. യോ ഹി കോചി പുഗ്ഗലോ രൂപാദിം പരിജാനന്തോവ, യത്ഥ കത്ഥചി നിരുദ്ധോപി താദിസോവ ഹോതി, തസ്മാ ഛസു കാലഭേദേസു അനുലോമതോ പുഗ്ഗലവസേന ദ്വേ ദ്വേ വാരാ, ഏകേകസ്മിം വാരേ ദസ ദസ കത്വാ വീസതി വീസതി യമകാനീതി വീസം യമകസതം, തദ്ദിഗുണാ പുച്ഛാ, തദ്ദിഗുണാ ച അത്ഥാ വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ ച ‘‘യോ രൂപക്ഖന്ധം പരിജാനാതി, സോ വേദനാക്ഖന്ധം പരിജാനാതീതി? ആമന്താ’’തിആദിനാ ച, ‘‘യോ രൂപക്ഖന്ധം ന പരിജാനാതി, സോ വേദനാക്ഖന്ധം ന പരിജാനാതീതി? ആമന്താ’’തി ആദിനാ ച അനുലോമപടിലോമതോ ആദിതോ തീസു കാലേസു സബ്ബപുച്ഛാനം ‘‘ആമന്താ ആമന്താ’’ത്വേവ വിസ്സജ്ജനം. ഇതരേസു പന തീസു മിസ്സകകാലേസു ‘‘യോ രൂപക്ഖന്ധം പരിജാനാതി, സോ വേദനാക്ഖന്ധം പരിജാനിത്ഥാതി? നോ. യോ വാ പന…പേ… നോ’’തി ഏവം ഇതരകാലദ്വയേപി അനുലോമനയേ ‘‘നോ നോ’’ത്വേവ വിസ്സജ്ജനം.

പടിലോമനയേ പന ‘‘യോ രൂപക്ഖന്ധം ന പരിജാനാതി, സോ വേദനാക്ഖന്ധം ന പരിജാനിത്ഥാതി? അരഹാ രൂപക്ഖന്ധം ന പരിജാനാതി, നോ ച സോ വേദനാക്ഖന്ധം ന പരിജാനിത്ഥ. അഗ്ഗമഗ്ഗസമങ്ഗിഞ്ച അരഹന്തഞ്ച ഠപേത്വാ അവസേസാ പുഗ്ഗലാ രൂപക്ഖന്ധഞ്ച ന പരിജാനന്തി, വേദനാക്ഖന്ധഞ്ച ന പരിജാനിംസൂ’’തിആദിനാ, ‘‘യോ രൂപക്ഖന്ധം ന പരിജാനാതി, സോ വേദനാക്ഖന്ധം ന പരിജാനിസ്സതീതി? യേ മഗ്ഗം പടിലഭിസ്സന്തി, തേ രൂപക്ഖന്ധം ന പരിജാനന്തി, നോ ച വേദനാക്ഖന്ധം ന പരിജാനിസ്സന്തി. അരഹാ യേ ച പുഥുജ്ജനാ മഗ്ഗം ന പടിലഭിസ്സന്തി, തേ രൂപക്ഖന്ധഞ്ച ന പരിജാനന്തി, വേദനാക്ഖന്ധഞ്ച ന പരിജാനിസ്സന്തീ’’തിആദിനാ ച, ‘‘യോ രൂപക്ഖന്ധം ന പരിജാനിത്ഥ, സോ വേദനാക്ഖന്ധം ന പരിജാനിസ്സന്തീതി? യേ മഗ്ഗം പടിലഭിസ്സന്തി, തേ രൂപക്ഖന്ധം ന പരിജാനിംസു, നോ ച വേദനാക്ഖന്ധം ന പരിജാനിസ്സന്തി. അഗ്ഗമഗ്ഗസമങ്ഗീ യേ ച പുഥുജ്ജനാ മഗ്ഗം ന പടിലഭിസ്സന്തി, തേ രൂപക്ഖന്ധഞ്ച ന പരിജാനിംസു, വേദനാക്ഖന്ധഞ്ച ന പരിജാനിസ്സന്തീ’’തിആദിനാ ച പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനനയോ വേദിതബ്ബോ.

ഏത്ഥ ച അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നസങ്ഖാതാ തയോ അദ്ധാ പവത്തിവാരേ ചുതിപടിസന്ധിവസേന ന ലബ്ഭന്തി, പവത്തേ ചിത്തക്ഖണവസേനേവ ലബ്ഭന്തി. ലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണസ്മിം ഹി നിബ്ബാനാരമ്മണേന ചിത്തേന പഞ്ചസു ഖന്ധേസു പരിഞ്ഞാകിച്ചനിപ്ഫത്തിയാ യം കഞ്ചി ഏകം ഖന്ധം പരിജാനന്തോ ഇതരമ്പി ‘‘പരിജാനാതീ’’തി അനുലോമപഞ്ഹേസു പരിഞ്ഞാകിച്ചസ്സ മത്ഥകപ്പത്തം അഗ്ഗമഗ്ഗസമങ്ഗിം സന്ധായ ‘‘ആമന്താ’’തി വിസ്സജ്ജനം വുത്തം. ‘‘ന പരിജാനാതീ’’തി പടിലോമപഞ്ഹേസു പുഥുജ്ജനാദയോ സന്ധായ ‘‘ആമന്താ’’തി വിസ്സജ്ജനം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ‘‘പരിജാനിത്ഥാ’’തി ഇമസ്മിം പന അതീതകാലവാരേ മഗ്ഗാനന്തരേ അഗ്ഗഫലേ ഠിതോപി പരിഞ്ഞാകിച്ചസ്സ നിട്ഠിതത്താ പരിജാനിത്ഥയേവ നാമ. ‘‘പരിജാനാതീ’’തി ച അഗ്ഗമഗ്ഗസമങ്ഗീ വുച്ചതി, ‘‘പരിജാനിസ്സന്തീ’’തി പുഥുജ്ജനാദയോ, തസ്മാ യോ ന പരിജാനാതി, സോ പരിജാനിത്ഥാതി വാ, പരിജാനിസ്സതീതിആദിനാ വാ വത്തും അസക്കുണേയ്യതായ ‘‘ആമന്താ’’തി വിസ്സജ്ജനം കതം.

പടിലോമനയേ പന ‘‘അഗ്ഗമഗ്ഗസമങ്ഗിഞ്ച അരഹന്തഞ്ച ഠപേത്വാ’’തി ഇദം അഗ്ഗമഗ്ഗസമങ്ഗിനോ ‘‘ന പരിജാനാതീ’’തി വചനം, അരഹതോ ച ‘‘ന പരിജാനിത്ഥാ’’തി വത്തും അസക്കുണേയ്യതായ വുത്തം, ‘‘യേ ച പുഥുജ്ജനാ മഗ്ഗം ന പടിലഭിസ്സന്തീ’’തി ഇമിനാ അതീതേ വിയ അനാഗതേപി അനന്തകാലം അമുച്ചനകാ സത്താ നാമ അത്ഥീതി ദസ്സേതി, തേ ച അരഹതാ നിട്ഠിതപരിഞ്ഞാകിച്ചേന, ‘‘ന പരിജാനിസ്സന്തീ’’തി വത്തബ്ബതം വാ ആപന്നേന സമകാ ജാതാ, സബ്ബത്ഥ ച ഏകം ഖന്ധം പരിജാനന്തോ സബ്ബം പരിജാനാതി, അപരിജാനന്തോപി ച സബ്ബം ന പരിജാനാതീതി വേദിതബ്ബന്തി അയം ഖന്ധയമകമാതികത്ഥസംവണ്ണനാനയോ.

ആയതനയമകമാതികത്ഥവണ്ണനാ

ആയതനയമകമാതികായ പന പാളിവവത്ഥാനാദികം സബ്ബം ഖന്ധയമകമാതികായ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം അഞ്ഞത്ര വിസേസാ, തത്രായം വിസേസോ – ‘‘ദ്വാദസായതനാനീ’’തി പദം ആദിം കത്വാ യാവ ‘‘നായതനാ ന മനോ’’തി, താവ പവത്താ അയം ആയതനമാതികാ നാമ. തത്ഥ ദ്വാദസായതനാനി ഉദ്ദിസിത്വാ യമകവസേന പുച്ഛാസു ഖന്ധപദം ഠപേത്വാ ചക്ഖാദീനി പഞ്ച അജ്ഝത്തികായതനാനി പഠമം വുത്താനി, പച്ഛാ രൂപാദിപഞ്ചബാഹിരായതനാനി, പരിയോസാനേ മനായതനധമ്മായതനാനീതി ഏവം പാളിവവത്ഥാനേ പഞ്ഹേ. വിസ്സജ്ജനേ പന ‘‘ചക്ഖു ചക്ഖായതനന്തി? ദിബ്ബചക്ഖു പഞ്ഞാചക്ഖു ചക്ഖുമേവ, ന ചക്ഖായതനം, ചക്ഖായതനം ചക്ഖു ചേവ ചക്ഖായതനഞ്ച. സോതം സോതായതനന്തി? ദിബ്ബസോതം തണ്ഹാസോതം സോതമേവ, ന സോതായതനം. ഘാനം ഘാനായതനന്തി? ആമന്താ…പേ… കായോ കായായതനന്തി? നാമകായോ ചിത്തകായോതിആദി കായോ, ന കായായതനം. രൂപം രൂപായതനന്തി? ഭൂതാദി, പിയരൂപാദി ച രൂപംവ, ന രൂപായതനം. സദ്ദോ സദ്ദായതനന്തി? ആമന്താ. ഗന്ധോ ഗന്ധായതനന്തി? സീലഗന്ധാദയോ ഗന്ധോവ, ന ഗന്ധായതനം. രസോ രസായതനന്തി? അത്ഥരസാദയോ രസോവ, ന രസായതനം. ധമ്മോ ധമ്മായതനന്തി? പരിയത്തിധമ്മാദയോ ധമ്മോവ, ന ധമ്മായതനം. ധമ്മായതനം ധമ്മോതി? ആമന്താ’’തി അയം പണ്ണത്തിവാരേ വിസേസോ.

പവത്തിവാരേ പന ‘‘യസ്സ ചക്ഖായതനം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ സോതായതനം ഉപ്പജ്ജതീതി? സചക്ഖുകാനം അസോതകാനം ഉപപജ്ജന്താനം തേസം ചക്ഖായതനം ഉപ്പജ്ജതി, നോ ച തേസം സോതായതനം ഉപ്പജ്ജതി. സചക്ഖുകാനം സസോതകാനം ഉപപജ്ജന്താനം തേസം ചക്ഖായതനഞ്ച ഉപ്പജ്ജതി, സോതായതനഞ്ച ഉപ്പജ്ജതി…പേ… യസ്സ രൂപായതനം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ മനായതനം ഉപ്പജ്ജതീതി? അചിത്തകാനം രൂപായതനം ഉപ്പജ്ജതി, നോ ച തേസം മനായതനം ഉപ്പജ്ജതി. പഞ്ചവോകാരേ ഉപ്പാദക്ഖണേ തദുഭയം ഉപ്പജ്ജതി. യസ്സ വാ പന മനായതനം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ രൂപായതനം ഉപ്പജ്ജതീതി? അരൂപഭവവജ്ജിതേ സഞ്ഞാഭവേ ഉപപജ്ജന്താനം…പേ… ഉപ്പജ്ജതി. യസ്സ രൂപായതനം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ ധമ്മായതനം ഉപ്പജ്ജതീതി? ആമന്താ. യസ്സ വാ പന…പേ… ഉപ്പജ്ജതീതി? അരൂപഭവവജ്ജിതേ സബ്ബത്ഥ ഉപ്പജ്ജതി. യസ്സ മനായതനം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ ധമ്മായതനം ഉപ്പജ്ജതീതി? ആമന്താ, യസ്സ വാ പന…പേ… ഉപ്പജ്ജതീതി? അസഞ്ഞഭവവജ്ജിതേ സബ്ബത്ഥ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ഏവം സദ്ദായതനവജ്ജിതാ സേസായതനമാതികായമകയോജനാ യഥാനുരൂപം വേദിതബ്ബാ. സദ്ദായതനം ഹി പടിസന്ധിക്ഖണേ ന ലബ്ഭതി, അയം ഉപ്പാദവാരേ വിസേസോ, ഇമിനാ നയേന നിരോധവാരാദീസു, പരിഞ്ഞാവാരേ ച യോജനാവിസേസോ വേദിതബ്ബോ, സബ്ബത്ഥ ച ഖന്ധതോ ആയതനാനം ബഹുതാ ച യമകവാരബഹുതാ ച വേദിതബ്ബാ. സേസം താദിസമേവാതി അയം ആയതനയമകമാതികത്ഥസംവണ്ണനാനയോ.

ധാതുയമകമാതികത്ഥവണ്ണനാ

ധാതുയമകമാതികായ പന പാളിവവത്ഥാനം സബ്ബം ആയതനയമകമാതികായ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബന്തി അയം ധാതുയമകമാതികത്ഥസംവണ്ണനാനയോ.

സച്ചയമകമാതികത്ഥവണ്ണനാ

സച്ചയമകമാതികായ പന ഖന്ധയമകേ വുത്തനയേന വാരഭേദാ, കാലാദിഭേദാ ച വേദിതബ്ബാ, പാളിവവത്ഥാനേ പനേത്ഥ ചതുന്നം സച്ചാനം വസേന പദസോധനവാരോ പദസോധനമൂലചക്കവാരോ സുദ്ധസച്ചവാരോ സുദ്ധസച്ചമൂലചക്കവാരോതി ഇമേസു ചതൂസു വാരേസു യമകഗണനാ വേദിതബ്ബാ. പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനേസു പന ‘‘ദുക്ഖം ദുക്ഖസച്ചന്തി? ആമന്താ. ദുക്ഖസച്ചം ദുക്ഖന്തി? കായികചേതസികം ദുക്ഖം ഠപേത്വാ അവസേസം ദുക്ഖസച്ചം, ന ദുക്ഖം. കായികചേതസികം ദുക്ഖം പന ദുക്ഖഞ്ചേവ ദുക്ഖസച്ചഞ്ച. സമുദയോ സമുദയസച്ചന്തി? തണ്ഹം ഠപേത്വാ അവസേസാ സച്ചവിഭങ്ഗേ നിദ്ദിട്ഠാ കുസലാദിധമ്മാ സമുദയോ, ന സമുദയസച്ചം. തണ്ഹാ പന സമുദയോ ചേവ സമുദയസച്ചഞ്ച. സമുദയസച്ചം സമുദയോതി? ആമന്താ. നിരോധോ നിരോധസച്ചന്തി? തദങ്ഗനിരോധാദയോ, ഖണികനിരോധോ ച നിരോധോവ, ന നിരോധസച്ചം. നിബ്ബാനം പന നിരോധോ ചേവ നിരോധസച്ചഞ്ച. നിരോധസച്ചം നിരോധോതി? ആമന്താ. മഗ്ഗോ മഗ്ഗസച്ചന്തി? മിച്ഛാമഗ്ഗങ്ഗാദയോ മഗ്ഗോ, ന മഗ്ഗസച്ചം. അരിയമഗ്ഗോ പന മഗ്ഗോ ചേവ മഗ്ഗസച്ചഞ്ച. മഗ്ഗസച്ചം മഗ്ഗോതി? ആമന്താ’’തിആദിനാ പണ്ണത്തിവാരേ നയോ വേദിതബ്ബോ.

പവത്തിവാരേ പന ‘‘യസ്സ ദുക്ഖസച്ചം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ സമുദയസച്ചം ഉപ്പജ്ജതീതി? സബ്ബേസം ഉപപജ്ജന്താനം പവത്തേ തണ്ഹാവിപ്പയുത്തചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ തേസം ദുക്ഖസച്ചം ഉപ്പജ്ജതി, നോ ച തേസം സമുദയസച്ചം ഉപ്പജ്ജതി. തണ്ഹായ ഉപ്പാദക്ഖണേ തദുഭയം ഉപ്പജ്ജതി. യസ്സ ദുക്ഖസച്ചം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ മഗ്ഗസച്ചം ഉപ്പജ്ജതീതി…പേ… പഞ്ചവോകാരേ മഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ തദുഭയം ഉപ്പജ്ജതി. യസ്സ വാ പന…പേ… ഉപ്പജ്ജതീതി? അരൂപേ മഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ തേസം മഗ്ഗസച്ചം ഉപ്പജ്ജതി, നോ ച തേസം ദുക്ഖസച്ചം ഉപ്പജ്ജതി. പഞ്ചവോകാരേ തദുഭയം ഉപ്പജ്ജതി. യസ്സ സമുദയസച്ചം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ മഗ്ഗസച്ചം ഉപ്പജ്ജതീതി? നോ, യസ്സ വാ പന…പേ… നോ’’തിആദിനാ പുഗ്ഗലവാരേ, ‘‘യത്ഥ ദുക്ഖസച്ചം ഉപ്പജ്ജതി, തത്ഥ സമുദയസച്ചം ഉപ്പജ്ജതീതി? അസഞ്ഞസത്തേ തത്ഥ ദുക്ഖസച്ചം ഉപ്പജ്ജതി, നോ ച തത്ഥ തദഞ്ഞം, അഞ്ഞത്ഥ തദുഭയമ്പി. യത്ഥ ദുക്ഖസച്ചം ഉപ്പജ്ജതി, തത്ഥ മഗ്ഗസച്ചം ഉപ്പജ്ജതീതി? അപായേ, അസഞ്ഞസത്തേ ച ദുക്ഖമേവ, നോ ച തത്ഥ തദഞ്ഞം, അഞ്ഞത്ഥ തദുഭയമ്പീ’’തിആദിനാ ഓകാസവാരേ, പുഗ്ഗലോകാസവാരേപീതി ഏവം അനുലോമനയേ,

‘‘യസ്സ ദുക്ഖസച്ചം നുപ്പജ്ജതി, തസ്സ സമുദയസച്ചം നുപ്പജ്ജതീതി? ആമന്താ. യസ്സ വാ പന…പേ… നുപ്പജ്ജതീതി? സബ്ബേസം ഉപപജ്ജന്താനം പവത്തേ തണ്ഹാവിപ്പയുത്തചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ സമുദയസച്ചം നുപ്പജ്ജതി, നോ ച തേസം ദുക്ഖസച്ചം നുപ്പജ്ജതി. സബ്ബേസം ചവന്താനം പവത്തേ ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ അരൂപേ മഗ്ഗസ്സ ച ഫലസ്സ ച ഉപ്പാദക്ഖണേ തേസം സമുദയസച്ചഞ്ച നുപ്പജ്ജതി, ദുക്ഖസച്ചഞ്ച നുപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ, ‘‘യത്ഥ ദുക്ഖസച്ചം നുപ്പജ്ജതി, തത്ഥ സമുദയസച്ചം നുപ്പജ്ജതീതി? നത്ഥി. യത്ഥ വാ പന സമുദയസച്ചം നുപ്പജ്ജതി, തത്ഥ ദുക്ഖസച്ചം നുപ്പജ്ജതീതി? ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ ച, ‘‘യസ്സ യത്ഥ ദുക്ഖസച്ചം നുപ്പജ്ജതി, തസ്സ തത്ഥ സമുദയസച്ചം നുപ്പജ്ജതീതി? ആമന്താ. യസ്സ വാ പന യത്ഥ സമുദയസച്ചം നുപ്പജ്ജതി, തസ്സ തത്ഥ ദുക്ഖസച്ചം നുപ്പജ്ജതീതി? സബ്ബേസം ഉപപജ്ജന്താനം പവത്തേ തണ്ഹാവിപ്പയുത്തചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ തേസം തത്ഥ സമുദയസച്ചം ഏവ നുപ്പജ്ജതി, നേതരം, സബ്ബേസം പന ചവന്താനം പവത്തേ ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ അരൂപേ മഗ്ഗസ്സ ച ഫലസ്സ ച ഉപ്പാദക്ഖണേ തേസം തത്ഥ തദുഭയമ്പി നുപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ ച സബ്ബത്ഥ പടിലോമനയേ ച,

‘‘യസ്സ ദുക്ഖസച്ചം ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, തസ്സ സമുദയസച്ചം ഉപ്പജ്ജിത്ഥാതി? ആമന്താ. യസ്സ ദുക്ഖസച്ചം ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, തസ്സ മഗ്ഗസച്ചം ഉപ്പജ്ജിത്ഥാതി? അഭിസമേതാവീനം ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, ന ഇതരേസ’’ന്തിആദിനാ, ‘‘യസ്സ യത്ഥ ദുക്ഖസച്ചം ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, തസ്സ തത്ഥ സമുദയസച്ചം ഉപ്പജ്ജിത്ഥാതി? സുദ്ധാവാസാനം ദുതിയേ ചിത്തേ വത്തമാനേ അസഞ്ഞസത്താനം തത്ഥ ദുക്ഖസച്ചം ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, നേതരം, ഇതരേസം തദുഭയം ഉപ്പജ്ജിത്ഥാ’’തിആദിനാ, ‘‘യസ്സ ദുക്ഖസച്ചം ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, തസ്സ സമുദയസച്ചം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി? അഗ്ഗമഗ്ഗസമങ്ഗീനം അരഹന്താനം യസ്സ ചിത്തസ്സ അനന്തരാ അഗ്ഗമഗ്ഗം പടിലഭിസ്സന്തി, തേസം ദുക്ഖസച്ചം ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, നേതരം, ഇതരേസം തദുഭയം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തിആദിനാ ച, ‘‘യസ്സ ദുക്ഖസച്ചം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ സമുദയസച്ചം ഉപ്പജ്ജിത്ഥാതി? ആമന്താ, യസ്സ വാ പന…പേ… ഉപ്പജ്ജതീതി? സബ്ബേസം ചവന്താനം പവത്തേ ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ അരൂപേ മഗ്ഗഫലുപ്പത്തിക്ഖണേ തേസം സമുദയസച്ചം ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, നോ ച തേസം ദുക്ഖസച്ചം ഉപ്പജ്ജതി. സബ്ബേസം ഉപപജ്ജന്താനം പവത്തേ ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ സമുദയസച്ചഞ്ച ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, ദുക്ഖസച്ചഞ്ച ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ ച സേസകാലഭേദേസു ച അനുലോമപടിലോമാദീസു ച വുത്താനുസാരേന ഉപ്പാദവാരേ സബ്ബത്ഥ വിസ്സജ്ജനനയോ യഥാനുരൂപം ഞാതബ്ബോ. ‘‘യസ്സ ദുക്ഖസച്ചം നിരുജ്ഝതി, തസ്സ സമുദയസച്ചം നിരുജ്ഝതീതി…പേ… തണ്ഹായ ഭങ്ഗക്ഖണേ തേസം തദുഭയം നിരുജ്ഝതീ’’തിആദിനാ നിരോധവാരേ, ഉപ്പാദനിരോധവാരേപീതി ഏവം പവത്തിവാരേ സബ്ബത്ഥ യഥാനുരൂപതോ യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

തഥാ ‘‘യോ ദുക്ഖസച്ചം പരിജാനാതി, സോ സമുദയസച്ചം പജഹതീതി? ആമന്താ’’തിആദിനാ പരിഞ്ഞാവാരേപീതി ഏവമേത്ഥ പാളിനയോ ഞാതബ്ബോ.

അത്ഥവിനിച്ഛയേ പനേത്ഥ ഇദം ലക്ഖണം – പവത്തി വാരേ താവേത്ഥ നിരോധസച്ചം ന ലബ്ഭതേവ, സേസേസു പന തീസു സച്ചേസു സമുദയമഗ്ഗസച്ചാനി ഏകന്തേന പവത്തിയം ഏവ ലബ്ഭന്തി. ദുക്ഖസച്ചം ചുതിപടിസന്ധീസുപി പവത്തേപീതി ഏവമേത്ഥ യം യം സബ്ബത്ഥ ലബ്ഭതി, തസ്സ തസ്സ വസേന അത്ഥവിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. തത്രിദം നയമുഖം – സബ്ബേസം ഉപപജ്ജന്താനന്തി അന്തമസോ സുദ്ധാവാസാനമ്പി. തേപി ഹി ദുക്ഖസച്ചേനേവ ഉപ്പജ്ജന്തി. തണ്ഹാവിപ്പയുത്തചിത്തസ്സാതി ഇദം ദുക്ഖസച്ചസമുദയസച്ചേസു ഏകകോട്ഠാസസ്സ ഉപ്പത്തിദസ്സനത്ഥം വുത്തം, തസ്മാ പഞ്ചവോകാരവസേനേവ ഗഹേതബ്ബം. ചതുവോകാരേ പന തണ്ഹാവിപ്പയുത്തഫലസമാപത്തിയാ ഉപ്പാദക്ഖണേ ഏകമ്പി സച്ചം നുപ്പജ്ജതി. തദുഭയന്തി ദുക്ഖസമുദയസച്ചദ്വയം. തസ്മിം ഹി ഖണേ തണ്ഹം ഠപേത്വാ സേസം ദുക്ഖസച്ചം നാമ ഹോതീതി തം സന്ധായേതം വുത്തം. മഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ പന രൂപമേവ ദുക്ഖസച്ചം നാമ, സേസാ മഗ്ഗസഹജാതാ ധമ്മാ സച്ചവിനിമുത്താവ. തേനേവ കാരണേന ‘‘അരൂപേ മഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ തേസം മഗ്ഗസച്ചം ഉപ്പജ്ജതി, നോ ച തേസം ദുക്ഖസച്ചം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വുത്തം. സബ്ബേസം ഉപപജ്ജന്താനം പവത്തേ തണ്ഹാവിപ്പയുത്തചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ. തേസം തത്ഥാതി തേസം തസ്മിം ഉപപത്തിക്ഖണേ തണ്ഹാവിപ്പയുത്തചിത്തുപ്പത്തിക്ഖണേ ചാതി ഏവമേത്ഥ ഖണവസേന ഓകാസോ വേദിതബ്ബോ. അഞ്ഞേസുപി ഏവരൂപേസു ഏസേവ നയോ. അനഭിസമേതാവീനന്തി അനഭിസമിതസച്ചാനന്തി ഇമിനാ നയമുഖേന സബ്ബത്ഥ അത്ഥവിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.

പരിഞ്ഞാവാരേ പന ഞാതതീരണപഹാനവസേന തിസ്സോപി പരിഞ്ഞായോ ലബ്ഭന്തി. യസ്മാ പന ലോകുത്തരധമ്മേസു പരിഞ്ഞാനാമ നത്ഥി, തസ്മാ ഇധ ദ്വേ ഏവ സച്ചാനി ഗഹിതാനി. തത്ഥ ‘‘ദുക്ഖസച്ചം പരിജാനാതീ’’തി ഞാതതീരണപരിഞ്ഞാവസേന വുത്തം, ‘‘സമുദയസച്ചം പജഹതീ’’തി ഞാതപഹാനപരിഞ്ഞാവസേന, ഇതി ഇമാസം പരിഞ്ഞാനം വസേന സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അയം സച്ചയമകമാതികത്ഥസംവണ്ണനാനയോ.

സങ്ഖാരയമകമാതികത്ഥവണ്ണനാ

സങ്ഖാരയമകമാതികായ പന ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ മഹാവാരന്തരാദിഭേദാ വേദിതബ്ബാ. അയം പനേത്ഥ വിസേസോ – മാതികായ താവ യഥാ ഹേട്ഠാ ഖന്ധാദയോ ധമ്മേ ഉദ്ദിസിത്വാ ‘‘രൂപം രൂപക്ഖന്ധോ’’തിആദിനാ പദസോധനവാരോ ആരദ്ധോ, തഥാ അനാരഭിത്വാ ‘‘അസ്സാസപസ്സാസാ കായസങ്ഖാരോ’’തിആദിനാ പഠമം തയോപി സങ്ഖാരാ വിഭജിത്വാ ദസ്സിതാ. തത്ഥ കായസ്സ സങ്ഖാരോ കായസങ്ഖാരോ, അസ്സാസപസ്സാസാ. ‘‘കായികാ ഏതേ ധമ്മാ കായപടിബദ്ധാ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൩; സം. നി. ൪.൩൪൮) വചനതോ കാരണഭൂതസ്സ കരജകായസ്സ ഫലഭൂതോ ഏസ സങ്ഖാരോതി കായസങ്ഖാരോ. അപരോ നയോ – സങ്ഖരീയതീതി സങ്ഖാരോ. കേന സങ്ഖരീയതി? കായേന. അയം ഹി വാതോ വിയ ഭസ്തായ കരജകായേന സങ്ഖരീയതി, ഏവമ്പി കായസ്സ സങ്ഖാരോതി കായസങ്ഖാരോ, കായേന കതോ അസ്സാസപസ്സാസവാതോതി അത്ഥോ. ചേതസാ വിതക്കേത്വാ വിചാരേത്വാ പച്ഛാ വാചം ഭിന്ദതി, തസ്മാ ‘‘വിതക്കവിചാരാ വചീസങ്ഖാരോ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൩) വചനതോ പന സങ്ഖരോതീതി സങ്ഖാരോ, കിം സങ്ഖരോതി? വചിം. വചിയാ സങ്ഖാരോതി വചീസങ്ഖാരോ, വചീഭേദസമുട്ഠാപകസ്സ വിതക്കവിചാരദ്വയസ്സേതം നാമം. ‘‘സഞ്ഞാ ച വേദനാ ച ചേതസികാ ഏതേ ധമ്മാ ചിത്തപടിബദ്ധാ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൩; സം. നി. ൪.൩൪൮) വചനതോയേവ പന തതിയപദേ സങ്ഖരീയതീതി സങ്ഖാരോ, കേന സങ്ഖരീയതി? ചിത്തേന, ഇതി ചിത്തസ്സ സങ്ഖാരോതി ചിത്തസങ്ഖാരോ, സബ്ബേസമ്പി ചിത്തസമുട്ഠാനാനം ചേതസികാനം ധമ്മാനം ഏതം അധിവചനം. വിതക്കവിചാരാനം പന വചീസങ്ഖാരഭാവേന വിസും ഗഹിതത്താ ‘‘ഠപേത്വാ വിതക്കവിചാരേ’’തി വുത്തം.

ഇദാനി ‘‘കായോ കായസങ്ഖാരോ’’തി പദസോധനവാരോ ആരദ്ധോ, തസ്സ അനുലോമനയേ തീണി, പടിലോമനയേ തീണീതി ഛ യമകാനി. പദസോധനമൂലചക്കവാരേ ഏകേകസങ്ഖാരമൂലകാനി ദ്വേ ദ്വേ കത്വാ അനുലോമനയേ ഛ, പടിലോമനയേ ഛാതി ദ്വാദസ യമകാനി. സുദ്ധസങ്ഖാരവാരേ പന യഥാ സുദ്ധഖന്ധവാരാദീസു ‘‘രൂപം ഖന്ധോ, ഖന്ധാ രൂപ’’ന്തിആദിനാ നയേന യമകാനിവുത്താനി, ഏവം ‘‘കായോ സങ്ഖാരോ, സങ്ഖാരാ കായോ’’തി അവത്വാ ‘‘കായസങ്ഖാരോ വചീസങ്ഖാരോ’’തിആദിനാ നയേന കായസങ്ഖാരമൂലകാനി ദ്വേ, വചീസങ്ഖാരമൂലകം ഏകന്തി അനുലോമേ തീണി, പടിലോമേ തീണീതി ഛ യമകാനി വുത്താനി. കിം കാരണാ? സുദ്ധികഏകേകപദവസേന അത്ഥഭേദാഭാവതോ, കായസങ്ഖാരോതി പന ദ്വീഹിപി പദേഹി ഏകോവ അത്ഥോ ലബ്ഭതീതി അയം വിസേസോവ, തസ്മാ ഏകേകപദവസേന ന വുത്തം, ‘‘കായോ കായസങ്ഖാരോ’’തിആദി പന വത്തബ്ബം സിയാ, സോപി നയോ പദസോധനവാരേ വിനാപി അത്ഥേന വചനം യുജ്ജതീതി തത്ഥേവ വുത്തോ, ഇധ പന കായസങ്ഖാരാദീനം വചീസങ്ഖാരാദീഹി അഞ്ഞത്താ ‘‘കായസങ്ഖാരോ വചീസങ്ഖാരോ’’തിആദിനാപി യമകാനി വുത്താനി. സുദ്ധസങ്ഖാരമൂലചക്കവാരോ പനേത്ഥ ന ഗഹിതോതി അയം താവേത്ഥ പാളിവവത്ഥാനേ വിസേസോ.

പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനേസു പന ‘‘കായോ കായസങ്ഖാരോതി? നോ, കായസങ്ഖാരോ കായോതി? നോ’’തി വാ ഏവം സബ്ബത്ഥ പടിസേധോ. വിസ്സജ്ജനാനം കായാദീനം ഏവ കായസങ്ഖാരാദിനാമത്താ. ന ഹി കായാദയോ വിയ കായസങ്ഖാരാദീനം നാമം ഹോതി, പടിലോമേ പന ന കായോ ന കായസങ്ഖാരോതി യോ കായോ ന ഹോതി, സോ കായസങ്ഖാരോപി ന ഹോതീതി പുച്ഛായ അത്ഥോ, തസ്സാ കായസങ്ഖാരോ ന കായോ കായസങ്ഖാരോതി കായസങ്ഖാരോ കായോ ന ഹോതി, കായസങ്ഖാരോയേവ പനേസോ ഹോതി, കായഞ്ച കായസങ്ഖാരഞ്ച ഠപേത്വാ അവസേസം സങ്ഖതാസങ്ഖതാദിഭേദം സബ്ബം ന ച കായോ, ന ച കായസങ്ഖാരോതി വിസ്സജ്ജനം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ, ഇതരേസു ച അനുലോമപടിലോമേസു ‘‘കായോ കായസങ്ഖാരോതി? നോ, സങ്ഖാരാ വചീസങ്ഖാരോതി? വചീസങ്ഖാരോ സങ്ഖാരോ ചേവ വചീസങ്ഖാരോ ച, അവസേസാ സങ്ഖാരാ, ന വചീസങ്ഖാരോ, ന സങ്ഖാരാ ന വചീസങ്ഖാരോതി? ആമന്താ’’തിആദിനാ സബ്ബത്ഥ പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനനയോ വേദിതബ്ബോ.

പവത്തിവാരേ പന ‘‘യസ്സ കായസങ്ഖാരോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ വചീസങ്ഖാരോ ഉപ്പജ്ജതീതി? വിനാ വിതക്കവിചാരേഹി അസ്സാസപസ്സാസാനം ഉപ്പാദക്ഖണേ തേസം കായസങ്ഖാരോ ഉപ്പജ്ജതി, നേതരോ, സവിതക്കസവിചാരചിത്തസമങ്ഗീനം പന കാമാവചരസത്താനം തദുഭയമ്പി ഉപ്പജ്ജതി. യസ്സ വാ പന…പേ… ഉപ്പജ്ജതീതി? രൂപാരൂപഭവികാനം വിതക്കവിചാരുപ്പാദക്ഖണേ വചീസങ്ഖാരോവ ഉപ്പജ്ജതി, നേതരോ…പേ… യഥാവുത്തകാമാവചരാനം പന തദുഭയം ഉപ്പജ്ജതി. യസ്സ കായസങ്ഖാരോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ ചിത്തസങ്ഖാരോ ഉപ്പജ്ജതീതി? ആമന്താ…പേ… യസ്സ വാ പന…പേ… ഉപ്പജ്ജതീതി…പേ… അസ്സാസപസ്സാസാനം ഉപ്പാദക്ഖണേ തദുഭയം ഉപ്പജ്ജതി. യസ്സ വചീസങ്ഖാരോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ ചിത്തസങ്ഖാരോ ഉപ്പജ്ജതീതി? ആമന്താ…പേ… യത്ഥ കായസങ്ഖാരോ ഉപ്പജ്ജതി, തത്ഥ വചീസങ്ഖാരോ ഉപ്പജ്ജതീതി? കാമാവചരസത്താനം ദുതിയജ്ഝാനേ തതിയജ്ഝാനേ തത്ഥ കായസങ്ഖാരോവ ഉപ്പജ്ജതി, നേതരോ, പഠമജ്ഝാനാദീസു പന തദുഭയം ഉപ്പജ്ജതി. യത്ഥ വാ പന …പേ… ഉപ്പജ്ജതീതി? കാമാവചരേ ഉപ്പജ്ജതി, ന രൂപാരൂപഭവേസു. യത്ഥ കായസങ്ഖാരോ ഉപ്പജ്ജതി, തത്ഥ ചിത്തസങ്ഖാരോ ഉപ്പജ്ജതീതി? ആമന്താ. യത്ഥ വാ പന…പേ… ഉപ്പജ്ജതീതി? കാമാവചരസത്താനം ചതുത്ഥജ്ഝാനേ രൂപാരൂപഭവേ ച തത്ഥ ചിത്തസങ്ഖാരോവ ഉപ്പജ്ജതി, നേതരോ, ഇതരജ്ഝാനാദീസു പന തദുഭയം ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ,

‘‘യസ്സ കായസങ്ഖാരോ നുപ്പജ്ജതി, തസ്സ വചീസങ്ഖാരോ നുപ്പജ്ജതീതി? വിനാ അസ്സാസപസ്സാസേഹി വിതക്കവിചാരാനം ഉപ്പാദക്ഖണേ തേസം കായസങ്ഖാരോവ നുപ്പജ്ജതി, നേതരോ, സബ്ബേസം ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ വിനാ അസ്സാസപസ്സാസേഹി അവിതക്കഅവിചാരചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ നിരോധസമാപന്നാനം അസഞ്ഞസത്താനഞ്ച തദുഭയമ്പി നുപ്പജ്ജതി…പേ… യസ്സ കായസങ്ഖാരോ നുപ്പജ്ജതി, തസ്സ ചിത്തസങ്ഖാരോ നുപ്പജ്ജതീതി…പേ… സബ്ബചിത്താനം ഭങ്ഗക്ഖണേ നിരോധസമാപന്നാനം അസഞ്ഞസത്താനഞ്ച നുപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ ച, ‘‘യത്ഥ കായസങ്ഖാരോ നുപ്പജ്ജതി, തത്ഥ വചീസങ്ഖാരോ നുപ്പജ്ജതീതി…പേ… ചതുത്ഥജ്ഝാനക്ഖണേ രൂപഭവാദീസു നുപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ ച, ‘‘യസ്സ കായസങ്ഖാരോ ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, തസ്സ വചീസങ്ഖാരോ ഉപ്പജ്ജിത്ഥാതി? ആമന്താ’’തിആദിനാ, ‘‘യസ്സ കായസങ്ഖാരോ നുപ്പജ്ജിത്ഥ, തസ്സ ചിത്തസങ്ഖാരോ നുപ്പജ്ജിത്ഥാതി? നത്ഥീ’’തിആദിനാ, ‘‘യസ്സ യത്ഥ കായസങ്ഖാരോ നുപ്പജ്ജിത്ഥ, തസ്സ തത്ഥ വചീസങ്ഖാരോ നുപ്പജ്ജിത്ഥാതി…പേ… ചതുത്ഥജ്ഝാനം സമാപന്നാനം സുദ്ധാവാസാനം ദുതിയേ ചിത്തേ വത്തമാനേ അസഞ്ഞസത്താനം തേസം തത്ഥ കായസങ്ഖാരോ ച നുപ്പജ്ജിത്ഥ വചീസങ്ഖാരോ ചാ’’തിആദിനാ ച,

‘‘യസ്സ കായസങ്ഖാരോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, തസ്സ വചീസങ്ഖാരോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി? ആമന്താ. യസ്സ വാ പന…പേ… ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി? യസ്സ ചിത്തസ്സ അനന്തരാ കാമാവചരാനം പച്ഛിമചിത്തം ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, രൂപാരൂപഭവേ പച്ഛിമഭവികാനം വചീസങ്ഖാരോവ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, ന കായസങ്ഖാരോ, അഞ്ഞേസം പന തദുഭയം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തിആദിനാ ച, ‘‘യസ്സ കായസങ്ഖാരോ നുപ്പജ്ജിസ്സതി, തസ്സ വചീസങ്ഖാരോ നുപ്പജ്ജിസ്സതീതി…പേ… പച്ഛിമചിത്തസമങ്ഗീനം യസ്സ ചിത്തസ്സ അനന്തരാ അവിതക്കഅവിചാരം പച്ഛിമചിത്തം ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, തേസം തദുഭയം നുപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തിആദിനാ സബ്ബകാലഭേദേസു യഥാനുരൂപതോ ഉപ്പാദവാരേ യോജനാനയോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘യസ്സ കായസങ്ഖാരോ നിരുജ്ഝതി, തസ്സ വചീസങ്ഖാരോ നിരുജ്ഝതീതി…പേ… പഠമജ്ഝാനം സമാപന്നാനം കാമാവചരാനം അസ്സാസപസ്സാസാനം ഭങ്ഗക്ഖണേ തദുഭയം നിരുജ്ഝതി. യസ്സ കായസങ്ഖാരോ നിരുജ്ഝതി, തസ്സ ചിത്തസങ്ഖാരോ നിരുജ്ഝതീതി? ആമന്താ’’തിആദിനാ നിരോധവാരേ, ‘‘യസ്സ കായസങ്ഖാരോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ വചീസങ്ഖാരോ നിരുജ്ഝതീതി? നോ’’തിആദിനാ ഉപ്പാദനിരോധവാരേ ച,

‘‘യോ കായസങ്ഖാരം പരിജാനാതി, സോ വചീസങ്ഖാരം പരിജാനാതീതി? ആമന്താ’’തിആദിനാ പരിഞ്ഞാവാരേ ച ഹേട്ഠാ വുത്താനുസാരേന സബ്ബത്ഥ പാളിനയോ വേദിതബ്ബോ.

പവത്തിവാരേ പനേത്ഥ പച്ചുപ്പന്നകാലേ പുഗ്ഗലവാരസ്സ അനുലോമനയേ കായസങ്ഖാരമൂലകാനി ദ്വേ, വചീസങ്ഖാരമൂലകം ഏകന്തി തീണേവ യമകാനി ലബ്ഭന്തി. തസ്സ പടിലോമനയേപി ഓകാസവാരാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവമേത്ഥ സബ്ബവാരേസു തിണ്ണം തിണ്ണം യമകാനം വസേന യമകഗണനാ വേദിതബ്ബാ. അത്ഥവിനിച്ഛയേ പനേത്ഥ ഇദം ലക്ഖണം – ഇമസ്മിം ഹി സങ്ഖാരയമകേ ‘‘അസ്സാസപസ്സാസാനം ഉപ്പാദക്ഖണേ, വിതക്കവിചാരാനം ഉപ്പാദക്ഖണേ’’തിആദിവചനതോ (യമ. ൨.സങ്ഖാരയമക.൧൯) പച്ചുപ്പന്നാദികാലഭേദോ പവത്തിവസേനാപി ഗഹേതബ്ബോ, ന ചുതിപടിസന്ധിവസേനേവ. ‘‘ദുതിയജ്ഝാനേ തതിയജ്ഝാനേ തത്ഥ കായസങ്ഖാരോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിവചനതോ (യമ. ൨.സങ്ഖാരയമക.൨൧) ച ഝാനമ്പി ഓകാസവസേന ഗഹിതന്തി വേദിതബ്ബം. ഏവമേത്ഥ യം യം ലബ്ഭതി, തസ്സ തസ്സ വസേന അത്ഥവിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. തത്രിദം നയമുഖം – ‘‘വിനാ വിതക്കവിചാരേഹീ’’തി ദുതിയതതിയജ്ഝാനവസേന വുത്തം, ന ചതുത്ഥജ്ഝാനവസേന തത്ഥ അസ്സാസപസ്സാസാനം അഭാവതോ. ‘‘ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ’’തി ഇദം കായസങ്ഖാരസ്സ ഏകന്തചിത്തസമുട്ഠാനത്താ വുത്തം, ഉപ്പജ്ജമാനമേവ ഹി ചിത്തം രൂപം, അരൂപം വാ സമുട്ഠാപേതി, ന ഭിജ്ജമാനം, ഠിതം വാ. ‘‘പച്ഛിമചിത്തസമങ്ഗീന’’ന്തി സബ്ബപച്ഛിമേന അപ്പടിസന്ധികചിത്തേന സമങ്ഗീനം ഖീണാസവാനം. ‘‘അവിതക്കഅവിചാരം പച്ഛിമചിത്ത’’ന്തി ഏത്ഥ രൂപാവചരാനം ദുതിയജ്ഝാനികാദിചുതിചിത്തവസേന, അരൂപാവചരാനഞ്ച ചതുത്ഥജ്ഝാനികചുതിചിത്തവസേന അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ.

‘‘യസ്സ കായസങ്ഖാരോ നിരുജ്ഝതി, തസ്സ ചിത്തസങ്ഖാരോ നിരുജ്ഝതീ’’തി ഏത്ഥ നിയമതോ കായസങ്ഖാരസ്സ ചിത്തസങ്ഖാരേന സദ്ധിം ഏകക്ഖണേ നിരുജ്ഝനതോ ‘‘ആമന്താ’’തി പടിവചനം ദിന്നം ന ഏകചിത്തക്ഖണികത്താ. ചിത്തസങ്ഖാരോ ഹി കായസങ്ഖാരേന വിനാപി ഉപ്പജ്ജതി ച നിരുജ്ഝതി ച. കായസങ്ഖാരോ പന ചിത്തസമുട്ഠാനത്താ യേന ചിത്തേന സദ്ധിം ഉപ്പജ്ജതി, തതോ പട്ഠായ സത്തരസമേന സദ്ധിം നിരുജ്ഝതി, ഏസാ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ ധമ്മതാ. യം പന വിഭങ്ഗപ്പകരണസ്സ സീഹളട്ഠകഥായ ‘‘ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപം സത്തരസമചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ നിരുജ്ഝതീ’’തി വുത്തം, തം ഇമായ പാളിയാ വിരുജ്ഝതി. ‘‘യസ്സ കായസങ്ഖാരോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ വചീസങ്ഖാരോ നിരുജ്ഝതീ’’തി ഏത്ഥ യസ്മാ കായസങ്ഖാരോ ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജതി, ന ച തസ്മിം ഖണേ വിതക്കവിചാരാ നിരുജ്ഝന്തി, തസ്മാ ‘‘നോ’’തി പടിസേധോ കതോ. ഇമിനാ നയമുഖേന സബ്ബത്ഥ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. അയം സങ്ഖാരയമകമാതികത്ഥസംവണ്ണനാനയോ.

അനുസയയമകമാതികത്ഥവണ്ണനാ

അനുസയയമകമാതികായ പന പാളിവവത്ഥാനം താവ ഏവം വേദിതബ്ബം. അനുസയയമകേപി ഖന്ധയമകമാതികാദീസു വിയ ദേസനം അകത്വാ അഞ്ഞേന നയേന പാളിദേസനാ കതാ. കഥം? പഠമം താവ പരിച്ഛേദവാരോ പരിച്ഛിന്നുദ്ദേസവാരോതി ദ്വേ വാരാ ഉദ്ദേസവസേന ദേസിതാ, തതോ ഉപ്പത്തിട്ഠാനവാരോതി ഏകോ ഖുദ്ദകവാരോ. തതോ അനുസയവാരോ സാനുസയവാരോ പജഹനവാരോ പരിഞ്ഞാവാരോ പഹീനവാരോ ഉപ്പജ്ജനവാരോ ധാതുവാരോതി അനുസയേ യോജേത്വാ യമകവസേന പപഞ്ചതോ നിദ്ദിട്ഠാ സത്ത മഹാവാരാതി അട്ഠകനിദ്ദേസവസേന ദേസിതാ, ഏവം ദസഹി വാരേഹി അനുസയയമകദേസനാ കതാ. തേസു യേ ഇമേ ഹി പരിച്ഛേദവാരോതിആദിനാ ദ്വേ വാരാ ഉദ്ദേസവസേന വുത്താ, തേ ഇധ അനുസയയമകമാതികാതി ഗഹേതബ്ബാ.

തത്ഥ ഹി സത്ത അനുസയാതി അയം ഗണനായ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ അനുസയാനം ദേസിതത്താ പരിച്ഛേദവാരോ നാമ. കാമരാഗാനുസയോ…പേ… അവിജ്ജാനുസയോതി അയം പരിച്ഛേദവസേന പരിച്ഛിന്നാനം നാമമത്തം ഉദ്ദിസിത്വാ ‘‘ഇമേ നാമ തേ’’തി ദേസിതത്താ പരിച്ഛിന്നുദ്ദേസവാരോ നാമ. തത്ഥ അനുത്താനത്ഥതോ താവ അനുസയാതി കേനട്ഠേന അനുസയാ? അനുസയനട്ഠേന. കോ ഏസ അനുസയനട്ഠോ നാമാതി? അപ്പഹീനട്ഠോ. കാമരാഗാനുസയാദയോ ഹി അപ്പഹീനട്ഠേന തസ്സ തസ്സ സന്താനേ അനുസേന്തി നാമ, തസ്മാ ‘‘അനുസയാ’’തി വുച്ചന്തി, അനുസേന്തീതി ച തം തം അനുരൂപം കാരണം ലഭിത്വാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി അത്ഥോ. അഥാപി സിയാ – അനുസയനട്ഠോ നാമ അപ്പഹീനാകാരോ, അപ്പഹീനാകാരോ ച ന ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ അനുസയാ ന ഉപ്പജ്ജന്തീതി. തത്രിദം പടിവചനം – അപ്പഹീനാകാരോ അനുസയോ, അനുസയോതി പന അപ്പഹീനട്ഠേന ഥാമഗതകിലേസോ വുച്ചതി, സോ ചിത്തസമ്പയുത്തോ സാരമ്മണോ സപ്പച്ചയട്ഠേന സഹേതുകോ ഏകന്താകുസലോവ ഹോതി കഥാവത്ഥുസ്മിം (കഥാ. ൫൫൪ ആദയോ) അനുസയാനം ചിത്തവിപ്പയുത്തഭാവസ്സ പടിസേധിതത്താ, സോ ച അതീതോപി ഹോതി, അനാഗതോപി പച്ചുപ്പന്നോപി, തസ്മാ ഉപ്പജ്ജതീതി വത്തും യുത്തം. തഥാ ഹി ധമ്മസങ്ഗഹേ മോഹസ്സ പദഭാജനേ ൩൧൭ ‘‘അവിജ്ജാനുസയോ അവിജ്ജാപരിയുട്ഠാനം…പേ… അയം തസ്മിം സമയേ മോഹോ ഹോതീ’’തി (ധ. സ. ൩൯൦). ഇമസ്മിഞ്ച യമകേ ഉപ്പജ്ജനവാരേ ‘‘യസ്സ കാമരാഗാനുസയോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ പടിഘാനുസയോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദി വുത്തം, തസ്മാ ‘‘അനുസേന്തീതി തം തം അനുരൂപം കാരണം ലഭിത്വാ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി യം വുത്തം, തം സുവുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. കാമരാഗാനുസയോതി കാമരാഗോ ച സോ അപ്പഹീനട്ഠേന അനുസയോ ചാതി കാമരാഗാനുസയോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. അയം താവേത്ഥ അനുത്താനത്ഥോ. അത്ഥവിനിച്ഛയോ പനേത്ഥാപി നിദ്ദേസനയമുഖദസ്സനവസേനേവ ഹോതി, നിദ്ദേസോ ചേത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തോ.

ഉപ്പത്തിട്ഠാനവാരാദയോ അട്ഠ വാരാ ച, തത്രായം പാളിവവത്ഥാനാനുപുബ്ബികാമുഖമത്തപ്പകാസനാ. തേസം ഹി പഠമോ അനുസയാനം ഉപ്പത്തിട്ഠാനവാരോ നാമ. തത്ഥ വാരഭേദോ യമകയോജനവാരേ നത്ഥി, ഇതരേസു പന സത്തസു മഹാവാരേസു അത്ഥി. തേസു ഹി പഠമോ അനുസയവാരോ അനുലോമപടിലോമനയവസേന ദുവിധോ ഹോതി. തത്ഥ അനുലോമനയേ ‘‘യസ്സ യത്ഥ…പേ… അനുസേതീ’’തി പുഗ്ഗലോകാസതദുഭയനാമവസേന തയോ അന്തരവാരാ ഹോന്തി, തേസു ഏകേകസ്മിം ഏകമൂലകദ്വിമൂലകതിമൂലകചതുമൂലകപഞ്ചമൂലകഛമൂലകാനം വസേന യമകഭേദാ ഹോന്തി. യഥാ ച അനുലോമനയേ, ഏവം പടിലോമനയേപി വേദിതബ്ബാ. യഥാ ചേത്ഥ അനുസയവാരേ, ഏവം സാനുസയവാരപജഹനവാരപരിഞ്ഞാവാരപഹീനവാരഉപ്പജ്ജനവാരേസു പഞ്ചസുപി. അയം പനേത്ഥ പുരിമേസു തീസു വാരേസു വിസേസോ. ഓകാസവാരേ ‘‘യത്ഥ തത്ഥാ’’തി അവത്വാ ‘‘യതോ തതോ’’തി നിസ്സക്കവചനേന ദേസനാ കതാ. സേസം താദിസമേവ. യോ പനായം സബ്ബപച്ഛിമോ ധാതുവാരോ നാമ, സോ പുച്ഛാവാരോ വിസ്സജ്ജനവാരോതി ദ്വിധാ ഠിതോ. തത്ഥ പുച്ഛാവാരോ അനുലോമപടിലോമവസേന ദുവിധോ. തസ്സാവസാനേ പുച്ഛാനുക്കമേന വിസ്സജ്ജനം കതന്തി. ഏവം താവേത്ഥ പാളിവവത്ഥാനം വേദിതബ്ബം.

തത്രിദം അട്ഠന്നം വാരാനം ആദിതോ പട്ഠായ മുഖമത്തദസ്സനം. ‘‘കത്ഥ കാമരാഗാനുസയോ അനുസേതി? കാമധാതുയാ ദ്വീസു വേദനാസു ഏത്ഥ കാമരാഗാനുസയോ അനുസേതി. കത്ഥ പടിഘാനുസയോ അനുസേതി? ദുക്ഖായ വേദനായ…പേ… മാനാനുസയോ കാമധാതുയാ ദ്വീസു വേദനാസു രൂപധാതുയാ അരൂപധാതുയാ ച അനുസേതി. ദിട്ഠാനുസയോ, വിചികിച്ഛാനുസയോ ച സബ്ബസക്കായപരിയാപന്നേസു ധമ്മേസു, ഭവരാഗാനുസയോ രൂപാരൂപധാതൂസു, അവിജ്ജാനുസയോ സബ്ബസക്കായപരിയാപന്നേസു ധമ്മേസു അനുസേതീ’’തി അയം താവ പഠമവാരേ പാളിനയോ.

തത്ഥ കാമധാതുയാ ദ്വീസു വേദനാസൂതി കാമാവചരഭൂമിയം സുഖായ ചേവ ഉപേക്ഖായ ചാതി ദ്വീസു വേദനാസു, കാമരാഗാനുസയോ പന സഹജാതവസേന, ആരമ്മണവസേന ചാതി ദ്വീഹാകാരേഹി അനുസേതി ഉപ്പജ്ജതി, തത്ഥ അകുസലാഹി സുഖഉപേക്ഖാഹി സഹജാതോപി ഹുത്വാ താ ആരമ്മണം കത്വാപി ഉപ്പജ്ജതി. അവസേസാ പന കാമാവചരകുസലവിപാകകിരിയവേദനാ ആരമ്മണമേവ കത്വാ ഉപ്പജ്ജതി, ഇമാസു വേദനാസു അനുസയമാനോ ചേസ താഹി വേദനാഹി സമ്പയുത്തേസു സഞ്ഞാസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണേസുപി അനുസേതിയേവ. ഇമാസം പന വേദനാനം അസ്സാദട്ഠേന കാമരാഗാനുസയുപ്പത്തിയാ സേസസമ്പയുത്തേഹി പധാനത്താ, ഓളാരികത്തേന വേനേയ്യാനം സുബോധത്താ ച ദ്വീസു വേദനാസുയേവ അനുസേതീതി വുത്തം, ഏവം ഉപരിപി. ന കേവലഞ്ചേസ അനുസയമാനോ ഇമാസു ദ്വീസു വേദനാസുയേവ, വേദനാസമ്പയുത്തേസു ധമ്മേസു ച അനുസേതി, ഇട്ഠേസു പന രൂപാദീസുപി അനുസേതി ഏവ. വുത്തമ്പി ചേതം വിഭങ്ഗപ്പകരണേ ‘‘യം ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം, ഏത്ഥ സത്താനം കാമരാഗാനുസയോ അനുസേതീ’’തി (വിഭ. ൮൧൬), ഏത്ഥാനുസയയമകേപി വുത്തം ‘‘ദുക്ഖായ വേദനായ രൂപധാതുയാ ഏത്ഥ കാമരാഗാനുസയോ നാനുസേതീ’’തിആദി. ഏതേന വുത്താവസേസരൂപാദീസു ഛസുപി ആരമ്മണേസു അനുസേതീതി വുത്തം ഹോതി. ഇധ പന തം സബ്ബം അവത്വാ കിഞ്ചിദേവ പധാനത്താദിനാ കാരണേന വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം.

ദുക്ഖായാതി ഏത്ഥ പടിഘചിത്തസമ്പയുത്താ ദ്വേ ദോമനസ്സവേദനാ, കായവിഞ്ഞാണസമ്പയുത്താ ദുക്ഖവേദനാ ചാതി തിസ്സോ വേദനാ, തം സമ്പയുത്താ ച ധമ്മാ, അനിട്ഠാ ഛ രൂപാദയോ ധമ്മാ പടിഘാനുസയസഹജാതവസേന, ആരമ്മണവസേന ച യഥാരഹം അനുസയനട്ഠാനം. കിം പന ഇതരാ ദ്വേ വേദനാ ഇട്ഠാരമ്മണം വാ പടിഘസ്സ ആരമ്മണം ന ഹോന്തീതി? നോ ന ഹോന്തി. പരിഹീനജ്ഝാനസ്സ ഹി നട്ഠം ഇട്ഠം സസമ്പയുത്തധമ്മം ഝാനമാരബ്ഭ ദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി, തം പന ആരമ്മണമത്തമേവ, നാനുസയനട്ഠാനം ഇട്ഠത്താ. അനിട്ഠമേവ ഹി ഇട്ഠതോ പടിഹനനനിമിത്തം, യം പന തത്ഥുപ്പന്നം, തസ്സ പടിഘമത്തമേവ ഹോതി, ന പടിഘാനുസയോതി. പടിഘാനുസയോ ഹി അനിട്ഠാരമ്മണേ പടിഹനനവസേന ഉപ്പന്നോ ഥാമഗതോ കിലേസോ, ഇതരോ ദോമനസ്സേന സദ്ധിം ഉപ്പന്നോപി അത്തനോ പടിഹനനകിച്ചസ്സ അകരണതോ പടിഘാനുസയോ ന ഹോതി, അബ്ബോഹാരികത്തം ഗച്ഛതി. യഥാ ഹി പാണാതിപാതചേതനായ സദ്ധിം ഉപ്പന്നോപി ബ്യാപാദോ മനോകമ്മം നാമ ന ഹോതി, അബ്ബോഹാരികത്തം ഗച്ഛതി, ഏവന്തി ഗഹേതബ്ബം. തേനേവ നേക്ഖമ്മസ്സിതം ദോമനസ്സം സേവിതബ്ബം വുത്തം. മാനാനുസയസ്സ പന ദുക്ഖദോമനസ്സവജ്ജിതാ സബ്ബേ ലോകിയാ ധമ്മാ അനുസയനട്ഠാനം. ‘‘ദുക്ഖായ വേദനായ അപരിയാപന്നേ ഏത്ഥ…പേ… മാനാനുസയോ ച നാനുസേതീ’’തി ഹി വുത്തം. ദിട്ഠാനുസയവിചികിച്ഛാനുസയാനം പന ലോകുത്തരവജ്ജിതാ സബ്ബേപി ധമ്മാ അനുസയനട്ഠാനം. തേന വുത്തം ‘‘സബ്ബസക്കായപരിയാപന്നേസു ധമ്മേസൂ’’തി. തത്ഥ സംസാരവട്ടനിസ്സിതട്ഠേന സക്കായപരിയാപന്നേസു സബ്ബധമ്മേസൂതി അത്ഥോ. ഏവം അവിജ്ജാനുസയോപി വേദിതബ്ബോ. സബ്ബത്ഥ ച സഹജാതാരമ്മണഭേദോ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

ഭവരാഗാനുസയോ പന കിഞ്ചാപി ദിട്ഠിവിപ്പയുത്തേസു ചതൂസു ചിത്തേസു ഉപ്പജ്ജനതോ സഹജാതവസേന കാമധാതുയാ ദ്വീസു വേദനാസു അനുസേതീതി വത്തബ്ബോ ഭവേയ്യ, സോ പന യസ്മാ രൂപാരൂപാവചരമേവാരമ്മണം ലഭതി, ന കാമാവചരാരമ്മണമേവ, അനുസയാനം പന തം ന അനുസയനട്ഠാനം, തസ്മാ ആരമ്മണവസേന നിയമം അകത്വാ ‘‘രൂപധാതുയാ അരൂപധാതുയാ ഏത്ഥ ഭവരാഗാനുസയോ അനുസേതീ’’തി വുത്തം. തം രാഗവസേന സോ ച സബ്ബോപി രാഗോ കാമരാഗാനുസയോ ഗഹേതബ്ബോതി അയം ഉപ്പത്തിട്ഠാനവാരേ നയോ.

ഇതരേസു പന സത്തസു മഹാവാരേസു താവ ‘‘യസ്സ കാമരാഗാനുസയോ അനുസേതി, തസ്സ പടിഘാനുസയോ അനുസേതീതി? ആമന്താ. യസ്സ വാ പന പടിഘാനുസയോ അനുസേതി, തസ്സ കാമരാഗാനുസയോ അനുസേതീതി? ആമന്താ. യസ്സ കാമരാഗാനുസയോ അനുസേതി, തസ്സ മാനാനുസയോ അനുസേതീതി? ആമന്താ. യസ്സ വാ പന മാനാനുസയോ അനുസേതി, തസ്സ കാമരാഗാനുസയോ അനുസേതീതി? അനാഗാമിസ്സ മാനാനുസയോ അനുസേതി, നോ ച തസ്സ കാമരാഗാനുസയോ അനുസേതി, തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം മാനാനുസയോ ച അനുസേതി, കാമരാഗാനുസയോ ച അനുസേതി. യസ്സ കാമരാഗാനുസയോ അനുസേതി, തസ്സ ദിട്ഠാനുസയോ അനുസേതീതി? ദ്വിന്നം പുഗ്ഗലാനം കാമരാഗാനുസയോ അനുസേതി, നോ ച…പേ… ദിട്ഠാനുസയോ ച അനുസേതി, യസ്സ വാ പന…പേ… ആമന്താ. യസ്സ കാമരാഗാനുസയോ അനുസേതി, തസ്സ വിചികിച്ഛാനുസയോ അനുസേതീ’’തി പുച്ഛായപി ദിട്ഠാനുസയസദിസമേവ വിസ്സജ്ജനം. യസ്സ കാമരാഗാനുസയോ അനുസേതി, തസ്സ ഭവരാഗാനുസയോ അനുസേതീതി? ആമന്താ. യസ്സ വാ പന…പേ… അനുസേതീതി…പേ… തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം ഭവരാഗാനുസയോ ച അനുസേതി, കാമരാഗാനുസയോ ച അനുസേതി. അവിജ്ജാനുസയേപി ഏസേവ നയോ. ഇമിനാ നയേന പടിഘാനുസയാദിമൂലികാസു പുച്ഛാസു വിസ്സജ്ജനനയോ വേദിതബ്ബോ. അയം ഏകമൂലകേ നയോ.

യസ്സ കാമരാഗാനുസയോ ച പടിഘാനുസയോ ച അനുസേതി, തസ്സ മാനാനുസയോ അനുസേതീതി? ആമന്താ. ദ്വിന്നം ദ്വിമൂലികാ…പേ… പഞ്ചമൂലികാനം പന ഏകമൂലേ വുത്താനുസാരേന വിസ്സജ്ജനനയോ ഞാതബ്ബോ. തത്രായം പച്ഛിമാനുസയേ യോജനാ – ‘‘യസ്സ കാമരാഗാനുസയോ ച പടിഘാനുസയോ ച മാനാനുസയോ ച ദിട്ഠാനുസയോ ച വിചികിച്ഛാനുസയോ ച ഭവരാഗാനുസയോ ച അനുസേതി, തസ്സ അവിജ്ജാനുസയോ അനുസേതീതി? ആമന്താ. യസ്സ വാ പന അവിജ്ജാനുസയോ അനുസേതി, തസ്സ കാമരാഗാനുസയോ ച…പേ… ഭവരാഗാനുസയോ ച അനുസേതീതി? അനാഗാമിസ്സ അവിജ്ജാനുസയോ ച മാനാനുസയോ ച ഭവരാഗാനുസയോ ച അനുസേതി, ന ഇതരേ, ദ്വിന്നം പുഗ്ഗലാനം അവിജ്ജാനുസയോ ച കാമരാഗപടിഘമാനഭവരാഗാനുസയാ ച അനുസേന്തി, ന ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാനുസയാ, പുഥുജ്ജനസ്സ പന സബ്ബേപി അനുസേന്തീ’’തി അയം പുഗ്ഗലവാരേ നയോ.

ഓകാസവാരേ പന ‘‘യത്ഥ കാമരാഗാനുസയോ അനുസേതി, തത്ഥ പടിഘാനുസയോ അനുസേതീതി? നോ. യത്ഥ വാ പന…പേ… അനുസേതീതി? നോ. യത്ഥ കാമരാഗാനുസയോ അനുസേതി, തത്ഥ മാനാനുസയോ അനുസേതീതി? ആമന്താ. യത്ഥ വാ പന മാനാനുസയോ അനുസേതി, തത്ഥ കാമരാഗാനുസയോ അനുസേതീതി? രൂപധാതുയാ അരൂപധാതുയാ ഏത്ഥ മാനാനുസയോ അനുസേതി, ന കാമരാഗാനുസയോ, കാമധാതുയാ ദ്വീസു വേദനാസു തദുഭയം അനുസേതി. യത്ഥ കാമരാഗാനുസയോ…പേ… അനുസേതീതി? ആമന്താ. യത്ഥ വാ പന…പേ… അനുസേതീതി? ദുക്ഖായ വേദനായ രൂപധാതുയാ അരൂപധാതുയാ ഏത്ഥ വിചികിച്ഛാനുസയോ അനുസേതി, ന കാമരാഗാനുസയോ, കാമധാതുയാ ദ്വീസു വേദനാസു തദുഭയം അനുസേതി. യത്ഥ കാമരാഗാനുസയോ…പേ… അനുസേതി, തത്ഥ ഭവരാഗാനുസയോ അനുസേതീതി? നോ. യത്ഥ വാ പന…പേ… നോ. യത്ഥ കാമരാഗാനുസയോ അനുസേതി, തത്ഥ അവിജ്ജാനുസയോ അനുസേതീതി? ആമന്താ. യത്ഥ വാ പന…പേ… അനുസേതീതി? ദുക്ഖായ വേദനായ രൂപാരൂപധാതുയാ ഏത്ഥ അവിജ്ജാനുസയോ അനുസേതി, ന കാമരാഗാനുസയോ, കാമധാതുയാ ദ്വീസു വേദനാസു തദുഭയം അനുസേതി.

യത്ഥ പടിഘാനുസയോ അനുസേതി, തത്ഥ മാനാനുസയോ അനുസേതീതി? നോ. യത്ഥ വാ പന…പേ… നോ. യത്ഥ പടിഘാനുസയോ അനുസേതി, തത്ഥ ദിട്ഠാനുസയോ വിചികിച്ഛാനുസയോ അനുസേതീതി? ആമന്താ. യത്ഥ വാ പന…പേ… അനുസേതീതി? കാമധാതുയാ ദ്വീസു വേദനാസു രൂപാരൂപധാതുയാ ഏത്ഥ വിചികിച്ഛാനുസയോ അനുസേതി, ന പടിഘാനുസയോ, ദുക്ഖായ പന വേദനായ തദുഭയം അനുസേതി. യത്ഥ പടിഘാനുസയോ അനുസേതി, തത്ഥ ഭവരാഗാനുസയോ അനുസേതീതി? നോ. യത്ഥ വാ പന…പേ… നോ. യത്ഥ പടിഘാനുസയോ അനുസേതി, തത്ഥ അവിജ്ജാനുസയോ അനുസേതീതി? ആമന്താ. യത്ഥ വാ പന…പേ… അനുസേതീതി…പേ… ദുക്ഖായ വേദനായ തദുഭയം അനുസേതി, അഞ്ഞത്ഥ അവിജ്ജാനുസയോ ച.

യത്ഥ മാനാനുസയോ അനുസേതി, തത്ഥ ദിട്ഠാനുസയോ വിചികിച്ഛാനുസയോ അനുസേതീതി? ആമന്താ. യത്ഥ വാ പന…പേ… അനുസേതീതി? ദുക്ഖായ വേദനായ ദിട്ഠാനുസയോവ, നേതരോ, തദഞ്ഞേസു സബ്ബത്ഥ അനുസേതി. യത്ഥ മാനാനുസയോ അനുസേതി, തത്ഥ ഭവരാഗാനുസയോ അനുസേതീതി? കാമധാതുയാ ദ്വീസു വേദനാസു മാനാനുസയോ, നേതരോ, രൂപാരൂപധാതുയാ പന തദുഭയം അനുസേതി. യത്ഥ വാ പന…പേ… ആമന്താ. യത്ഥ മാനാനുസയോ അനുസേതി, തത്ഥ അവിജ്ജാനുസയോ…പേ… ആമന്താ. യത്ഥ വാ പന…പേ… അനുസേതീതി? ദുക്ഖവേദനം ഠപേത്വാ തദഞ്ഞാസു സബ്ബത്ഥ തദുഭയം അനുസേതി. യത്ഥ ദിട്ഠാനുസയോ, തത്ഥ വിചികിച്ഛാനുസയോ…പേ… ആമന്താ. യത്ഥ ദിട്ഠാനുസയോ, തത്ഥ ഭവരാഗാനുസയോ അനുസേതീതി? കാമധാതുയാ തീസു വേദനാസു ദിട്ഠാനുസയോവ, രൂപാരൂപഭവേസു തദുഭയം അനുസേതി. യത്ഥ വാ പന…പേ… ആമന്താ. യത്ഥ ദിട്ഠാനുസയോ അനുസേതി, തത്ഥ അവിജ്ജാനുസയോ…പേ… ആമന്താ. യത്ഥ വാ പന…പേ… ആമന്താ. ഏസ നയോ വിചികിച്ഛാമൂലകേസുപി. യത്ഥ ഭവരാഗാനുസയോ, തത്ഥ അവിജ്ജാനുസയോ അനുസേതീതി? ആമന്താ. യത്ഥ വാ പന…പേ… അനുസേതി, തത്ഥ കാമധാതുയാ തീസു വേദനാസു അവിജ്ജാനുസയോവ, രൂപാരൂപഭവേസു പന തദുഭയം അനുസേതീ’’തി അയമേത്ഥ ഏകമൂലനയോ.

‘‘യസ്സ…പേ… നാനുസേതി. യസ്സ…പേ… നാനുസേതി മാനാനുസയോ, അരഹതോ പന തദുഭയമ്പി നാനുസേതി. യസ്സ വാ പന…പേ… ആമന്താ. യസ്സ കാമരാഗാനുസയോ നാനുസേതി, തസ്സ ദിട്ഠാനുസയോ വിചികിച്ഛാനുസയോ നാനുസേതീതി? ആമന്താ. യസ്സ വാ പന…പേ… നാനുസേതീതി? ദ്വിന്നം പുഗ്ഗലാനം വിചികിച്ഛാനുസയോവ നാനുസേതി, നേതരോ, അനാഗാമിഅരഹന്താനം തദുഭയമ്പി നാനുസേതീ’’തിആദിനാ നയേന പുഗ്ഗലവാരേ,

‘‘യത്ഥ കാമരാഗാനുസയോ നാനുസേതി, തത്ഥ പടിഘാനുസയോ നാനുസേതീതി? ദുക്ഖായ വേദനായ കാമരാഗാനുസയോവ നാനുസേതി, നേതരോ, രൂപാരൂപധാതുപരിയാപന്നേസു തദുഭയം നാനുസേതി. യത്ഥ വാ പന…പേ… നാനുസേതീതി? കാമധാതുയാ ദ്വീസു വേദനാസു പടിഘാനുസയോവ, രൂപാരൂപപരിയാപന്നേസു പന തദുഭയം നാനുസേതി. യത്ഥ കാമരാഗാനുസയോ നാനുസേതി, തത്ഥ മാനാനുസയോ നാനുസേതീതി? രൂപാരൂപധാതൂസു കാമരാഗാനുസയോവ, ദുക്ഖായ പന വേദനായ, അപരിയാപന്നേസു ച തദുഭയം നാനുസേതി. യത്ഥ വാ പന…പേ… ആമന്താ. യത്ഥ കാമരാഗാനുസയോ നാനുസേതി, തത്ഥ ദിട്ഠാനുസയോ, വിചികിച്ഛാനുസയോ നാനുസേതീതി? ദുക്ഖായ വേദനായ രൂപാരൂപധാതൂസു കാമരാഗാനുസയോവ, അപരിയാപന്നേ പന തദുഭയം നാനുസേതീ’’തിആദിനാ നയേന ഓകാസവാരേ ച,

‘‘യസ്സ യത്ഥ കാമരാഗാനുസയോ നാനുസേതി, തസ്സ തത്ഥ പടിഘാനുസയോ നാനുസേതീതി? തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം ദുക്ഖായ വേദനായ കാമരാഗാനുസയോവ, രൂപാരൂപപരിയാപന്നേസു തദുഭയം നാനുസേതി, ദ്വിന്നം പുഗ്ഗലാനം സബ്ബത്ഥ തദുഭയം നാനുസേതി. യസ്സ വാ പന യത്ഥ…പേ… നാനുസേതീതി? തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം കാമധാതുയാ ദ്വീസു വേദനാസു പടിഘാനുസയോവ, രൂപാരൂപപരിയാപന്നേസു തദുഭയം നാനുസേതി, ദ്വിന്നം പുഗ്ഗലാനം സബ്ബത്ഥ തദുഭയം നാനുസേതി. യസ്സ യത്ഥ കാമരാഗാനുസയോ നാനുസേതി, തസ്സ തത്ഥ മാനാനുസയോ നാനുസേതീതി? തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം രൂപാരൂപധാതുയാ കാമരാഗാനുസയോവ, നേതരോ, ദുക്ഖായ വേദനായ, അപരിയാപന്നേ ച തദുഭയം നാനുസേതി, അനാഗാമിസ്സ കാമധാതുയാ ദ്വീസു വേദനാസു രൂപാരൂപധാതുയാ കാമരാഗാനുസയോവ, അരഹതോ പന സബ്ബത്ഥ തദുഭയം നാനുസേതീ’’തിആദിനാ പുഗ്ഗലോകാസവാരേ ച വുത്താനുസാരേന നയോ ഞാതബ്ബോതി അയം പാളിനയോ.

തത്ഥ ‘‘യസ്സ കാമരാഗാനുസയോ അനുസേതി, തസ്സ പടിഘാനുസയോ അനുസേതീ’’തി ഏത്ഥ യദേതം ‘‘ആമന്താ’’തി പടിവചനം ദിന്നം, തം ദുദ്ദിന്നം വിയ ഖായതി. കസ്മാ? കാമരാഗപടിഘാനം ഏകക്ഖണേ അനുപ്പത്തിതോ. യഥാ ഹി ‘‘യസ്സ മനായതനം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ ധമ്മായതനം ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദീസു മനായതനധമ്മായതനാദീനി ഏകക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജന്തി, ന തഥാ കാമരാഗപടിഘാ, വിസുഞ്ഞേവ ഉപ്പജ്ജനതോ, തസ്മാ ഏത്ഥ ‘‘നോ’’തി പടിസേധോ കത്തബ്ബോ സിയാ, തം പന അകത്വാ ‘‘ആമന്താ’’തി പടിവചനസ്സ ദിന്നത്താ ഹേട്ഠാ യമകേസു വിയ ഏത്ഥ ഖണപച്ചുപ്പന്നവസേന വത്തമാനവോഹാരം അഗ്ഗഹേത്വാ അഞ്ഞഥാ ഗഹേതബ്ബോ. കഥം ഗഹേതബ്ബോ? അപ്പഹീനവസേന. അപ്പഹീനതം ഹി സന്ധായ അയം അനുസേതീതി വത്തമാനവോഹാരോ വുത്തോ, ന ഖണപച്ചുപ്പന്നതം, തസ്മാ ഇമിസ്സാ പുച്ഛായ യസ്സ കാമരാഗാനുസയോ അപ്പഹീനോ, ന അനുപ്പത്തിധമ്മതം ആപാദിതോ, തസ്സ പടിഘാനുസയോ അപ്പഹീനോ, ന അനുപ്പത്തിധമ്മതം ആപാദിതോ, തസ്സ പടിഘാനുസയോ അപ്പഹീനോതി ഏവമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. യസ്മാ ച തേസു കാമരാഗപടിഘേസു യസ്സേകോ അപ്പഹീനോ, തസ്സ ഇതരോപി അപ്പഹീനോവ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘ആമന്താ’’തി വുത്തം. ഇതോ പരേസുപി ഏവരൂപേസു ഉപ്പജ്ജതിവാരാദിവിസ്സജ്ജനേസു ഏസേവ നയോ. തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനന്തി പുഥുജ്ജനസോതാപന്നസകദാഗാമീനം. ദ്വിന്നന്തി സോതാപന്നസകദാഗാമീനം. ഏവം ഉപ്പജ്ജനം ദീപിതം. ഓകാസവാരസ്സ പഠമദുതിയപുച്ഛാസു യസ്മാ കാമരാഗപടിഘാ ഏകചിത്തേ ന ഉപ്പജ്ജന്തി, തസ്മാ ‘‘നോ’’തി പടിസേധോ കതോ. ദുകമൂലാദീസു ച യസ്മാ കാമരാഗപടിഘാദയോ ഏകസ്മിം ഠാനസങ്ഖാതേ ചിത്തേ, ആരമ്മണേ വാ ന ഉപ്പജ്ജന്തി, തസ്മാ ‘‘നത്ഥീ’’തി തത്ഥ പടിക്ഖേപോ കതോ, അയം പുച്ഛാ അപുബ്ബാ ഏവാതി അധിപ്പായോ. പുഗ്ഗലോകാസവാരേ ചതുന്നന്തി പുഥുജ്ജനസോതാപന്നസകദാഗാമിഅനാഗാമീനം. പടിലോമേ ദ്വിന്നന്തി അനാഗാമിഅരഹന്തേ സന്ധായ വുത്തന്തി അയം അനുസയവാരേ നയോ.

സാനുസയവാരേ പന ‘‘യോ കാമരാഗാനുസയേന സാനുസയോ, സോ പടിഘാനുസയേന സാനുസയോതി? ആമന്താ…പേ… മാനാനുസയേന സാനുസയോതി? ആമന്താ. യോ വാ പന മാനാനുസയേന സാനുസയോ, സോ കാമരാഗാനുസയേന സാനുസയോതി? അനാഗാമീ മാനാനുസയേനേവ, ന കാമരാഗാനുസയേന, തയോ പന പുഗ്ഗലാ തദുഭയേനാപി അനുസയേനാ’’തി ഇമിനാ നയേന സേസേസു ദുകമൂലാദീസു പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനനയോ ഞാതബ്ബോ, അയം പുഗ്ഗലവാരേ നയോ.

‘‘യതോ കാമരാഗാനുസയേന സാനുസയോ, തതോ പടിഘാനുസയേന സാനുസയോതി? നോ…പേ… മാനാനുസയേന സാനുസയോതി? ആമന്താ. യതോ വാ പന മാനാനുസയേന സാനുസയോ, തതോ കാമരാഗാനുസയേന സാനുസയോതി? രൂപാരൂപധാതുയാ മാനാനുസയേനേവ, നേതരേന, കാമധാതുയാ ദ്വീസു വേദനാസു തദുഭയേനാപീ’’തിആദിനാ ഓകാസവാരേ ച,

‘‘യോ യതോ കാമരാഗാനുസയേന സാനുസയോ, സോ തതോ പടിഘാനുസയേന സാനുസയോതി? നോ’’തിആദിനാ പുഗ്ഗലോകാസവാരേ ചാതി ഏവം അനുലോമനയേ ച, ‘‘യോ കാമരാഗാനുസയേന നിരനുസയോ, സോ പടിഘാനുസയേന നിരനുസയോതി? ആമന്താ’’തിആദിനാ പടിലോമനയേപി സബ്ബത്ഥ അനുസയവാരേ വുത്താനുസാരതോ പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനനയോ ഞാതബ്ബോ.

തത്ഥ യതോ കാമരാഗാനുസയേന സാനുസയോതി യതോ കാരണതോ ഉപ്പന്നേന കാമരാഗാനുസയേന സാനുസയോ, കിം സോ തതോ കാരണതോ ഉപ്പന്നപടിഘാനുസയേനപി സാനുസയോതി വുച്ചതി. യസ്മാ പനേതേ ദ്വേ ഏകസ്മാ ഠാനാ ന ഉപ്പജ്ജന്തി, തസ്മാ ‘‘നോ’’തി പടിസേധോ കതോ സേസം താദിസമേവാതി അയം സാനുസയവാരേ നയോ.

പജഹനവാരേ പന ‘‘യോ കാമരാഗാനുസയം പജഹതി, സോ പടിഘാനുസയം പജഹതീതി? ആമന്താ…പേ… മാനാനുസയം പജഹതീതി? തദേകട്ഠം പജഹതി. യോ വാ പന മാനാനുസയം പജഹതി, സോ കാമരാഗാനുസയം പജഹതീതി? നോ…പേ… സോ ദിട്ഠാനുസയം വിചികിച്ഛാനുസയം പജഹതീതി? നോ. യോ വാ പന വിചികിച്ഛാനുസയം പജഹതി, സോ കാമരാഗാനുസയം പജഹതീതി? തദേകട്ഠം പജഹതി. യോ…പേ… ഭവരാഗാനുസയം അവിജ്ജാനുസയം പജഹതീതി? തദേകട്ഠം പജഹതി…പേ… യോ കാമരാഗാനുസയഞ്ച പടിഘാനുസയഞ്ച മാനാനുസയഞ്ച…പേ… പജഹതീതി? നത്ഥീ’’തിആദിനാ പുഗ്ഗലവാരേ,

‘‘യതോ കാമരാഗാനുസയം പജഹതി, തതോ പടിഘാനുസയം പജഹതീതി? നോ…പേ… യതോ കാമരാഗാനുസയം പജഹതി, തതോ മാനാനുസയം പജഹതീതി? ആമന്താ. യതോ വാ പന മാനാനുസയം പജഹതി, തതോ കാമരാഗാനുസയം പജഹതീതി? രൂപാരൂപധാതുയാ തതോ മാനാനുസയമേവ, കാമധാതുയാ പന ദ്വീസു വേദനാസു തതോ മാനാനുസയം പജഹതീ’’തിആദിനാ ഓകാസവാരേ ച,

‘‘യോ യതോ കാമരാഗാനുസയം പജഹതി, സോ തതോ പടിഘാനുസയം പജഹതീതി? നോ…പേ… മാനാനുസയം പജഹതീതി? തദേകട്ഠം പജഹതി…പേ… വിചികിച്ഛാനുസയം പജഹതീതി? നോ. യോ വാ പന യതോ വിചികിച്ഛാനുസയം പജഹതി, സോ തതോ കാമരാഗാനുസയം പജഹതീതി? അട്ഠമകോ ദുക്ഖായ വേദനായ രൂപാരൂപധാതുയാ സോ തതോ വിചികിച്ഛാനുസയം പജഹതി, നോ ച സോ തതോ കാമരാഗാനുസയം പജഹതി, സ്വേവ പുഗ്ഗലോ കാമധാതുയാ ദ്വീസു വേദനാസു സോ തതോ വിചികിച്ഛാനുസയം പജഹതി, കാമരാഗാനുസയം തദേകട്ഠം പജഹതീ’’തിആദിനാ പുഗ്ഗലോകാസവാരേ ചാതി ഏവം അനുലോമനയേ ച, ‘‘യോ കാമരാഗാനുസയം ന പജഹതി, സോ പടിഘാനുസയം ന പജഹതീതി? ആമന്താ…പേ… വിചികിച്ഛാനുസയം ന പജഹതീതി? അട്ഠമകോ കാമരാഗാനുസയം ന പജഹതി, നേതരം, അനാഗാമിമഗ്ഗസമങ്ഗിം, അട്ഠമകഞ്ച ഠപേത്വാ അവസേസാ പുഗ്ഗലാ തദുഭയം ന പജഹന്തീ’’തിആദിനാ പടിലോമനയേ ച സബ്ബത്ഥ പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനനയോ ഞാതബ്ബോ.

തത്ഥ പജഹതീതി തേന തേന മഗ്ഗേന പഹാനപരിഞ്ഞാവസേന പജഹതി. തദേകട്ഠന്തി പഹാനേകട്ഠതം സന്ധായ വുത്തം. പഠമമഗ്ഗാദിനാ ഹി ന കേവലം ദിട്ഠാദികാ ഏവ ധമ്മാ പഹീയന്തി, അഥ ഖോ അപായഗമനിയാ തേന കാമരാഗപടിഘമാനാദയോപി പഹീയന്തി ഏവ. പഠമമഗ്ഗവജ്ഝാ ഹി കാമരാഗാ, അപായഗമനിയാ ച മാനാവിജ്ജാദയോപി, തതിയമഗ്ഗവജ്ഝാതി പഹാനേകട്ഠാ ഹുത്വാ പഹീയന്തി ഏവാതി ‘‘നോ’’തി അരഹത്തമഗ്ഗട്ഠം സന്ധായ വുത്തം. സോ ഹി കാമരാഗാനുസയംയേവ പഹീനത്താ ന പജഹതീതി. യതോ കാമരാഗാനുസയം പജഹതീതി യതോ ഉപ്പജ്ജനകം കാമരാഗാനുസയം പജഹതീതി അത്ഥോ, അട്ഠമകോതി സോതാപത്തിമഗ്ഗട്ഠോ. സോ ഹി ദക്ഖിണേയ്യക്കമേന അരഹത്തഫലട്ഠതോ പട്ഠായ ഗണിയമാനോ അട്ഠമകോ നാമ. പടിലോമനയേ അനാഗാമിമഗ്ഗസമങ്ഗിഞ്ച അട്ഠമകഞ്ച ഠപേത്വാ അവസേസാതി പുഥുജ്ജനസേസസേഖാസേഖാ. തേസു ഹി പുഥുജ്ജനാ പഹാനപരിഞ്ഞായ അഭാവേന ന പജഹന്തി, സേസാ തേസം പഹീനത്താതി ഇമിനാ നയേന സബ്ബത്ഥ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി അയം പജഹനവാരേ നയോ.

പരിഞ്ഞാവാരോ പന ‘‘യോ കാമരാഗാനുസയം പരിജാനാതി, സോ പടിഘാനുസയം പരിജാനാതീ’’തിആദിനാ പജഹനവാരസദിസോവ. അയമ്പി ഹി പജഹനവാരോ വിയ മഗ്ഗട്ഠാനഞ്ഞേവ വസേന വിസ്സജ്ജിതോ. തത്ഥ പരിജാനാതീതി തീഹി പരിഞ്ഞാഹി പരിജാനാതീതി അത്ഥോ. അയം പരിഞ്ഞാവാരേ നയോ.

പഹീനവാരേ പന ‘‘യസ്സ കാമരാഗാനുസയോ പഹീനോ, തസ്സ പടിഘാനുസയോ പഹീനോതി? ആമന്താ…പേ… മാനാനുസയോ പഹീനോതി? അനാഗാമിസ്സ കാമരാഗാനുസയോവ, അരഹതോ പന മാനാനുസയോപി പഹീനോ’’തിആദിനാ പുഗ്ഗലവാരേ, ‘‘യത്ഥ കാമരാഗാനുസയോ പഹീനോ, തത്ഥ പടിഘാനുസയോ പഹീനോതി? ന വത്തബ്ബോ പഹീനോതി വാ അപ്പഹീനോതി വാ. യത്ഥ വാ പന…പേ… ന വത്തബ്ബോ…പേ… തത്ഥ മാനാനുസയോ പഹീനോതി? ആമന്താ. യത്ഥ വാ പന…പേ… പഹീനോതി? രൂപാരൂപധാതുയാ ഏത്ഥ മാനാനുസയോ പഹീനോ, കാമരാഗാനുസയോ ന വത്തബ്ബോ, കാമധാതുയാ ദ്വീസു വേദനാസു ഏത്ഥ തദുഭയം പഹീന’’ന്തിആദിനാ ഓകാസവാരേ, പുഗ്ഗലോകാസവാരേതി ഏവം അനുലോമനയേ, ‘‘യസ്സ കാമരാഗാനുസയോ അപ്പഹീനോ, തസ്സ പടിഘാനുസയോ അപ്പഹീനോതി? ആമന്താ. യസ്സ വാ പന…പേ… ആമന്താ…പേ… യസ്സ വാ പന മാനാനുസയോ അപ്പഹീനോ, തസ്സ കാമരാഗാനുസയോ അപ്പഹീനോതി? അനാഗാമിസ്സ മാനാനുസയോവ, തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം തദുഭയം അപ്പഹീന’’ന്തിആദിനാ പടിലോമനയേ ച വുത്തനയേനേവ പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനനയോ ഞാതബ്ബോ.

ഏത്ഥ ച ഫലട്ഠവസേനേവ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ മഗ്ഗട്ഠാനം പഹീനകിലേസത്താഭാവാ. തേസം ഹി അനുസയാ പഹീയന്തി ഏവ, ന പന പഹീനാതി അനാഗാമിആദയോ ഫലട്ഠാവ ഗഹേതബ്ബാ, ഓകാസവാരേ പന ‘‘ന വത്തബ്ബോ’’തി ഇദം ഉഭിന്നം ഉപ്പത്തിട്ഠാനസ്സ അസാധാരണത്താ വുത്തം. അഞ്ഞം ഹി കാമരാഗാനുസയസ്സ ഉപ്പത്തിട്ഠാനം, അഞ്ഞം പടിഘാനുസയസ്സ. അഭാവിതമഗ്ഗസ്സ ച യത്ഥ അനുസയോ ഉപ്പജ്ജതി, മഗ്ഗേ ഭാവിതേ തത്ഥേവ സോ പഹീനോ നാമ ഹോതി, തസ്മാ സോ തത്ഥ പഹീനോതി വാ, അപ്പഹീനോതി വാ ന വത്തബ്ബോ, സബ്ബത്ഥാപി പന സയം അഭാവേന തത്ഥ അപ്പഹീനോതി ന വത്തബ്ബോ. ഉഭിന്നം പന സാധാരണട്ഠാനം സന്ധായ ‘‘ആമന്താ’’തി വുത്തം. മാനാനുസയോ ഹി കാമധാതുയാ വേദനാദ്വയസങ്ഖാതേ സാധാരണട്ഠാനേ കാമരാഗേന സദ്ധിം പഹീനോ നാമ ഹോതി. യസ്സ കാമരാഗാനുസയോ അപ്പഹീനോതി പുഥുജ്ജനസ്സ, സോതാപത്തിസകദാഗാമിഫലട്ഠാനഞ്ച വസേന അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. ‘‘തിണ്ണം പുഗ്ഗലാന’’ന്തി ഹി വുത്തം. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി അയം പഹീനവാരേ നയോ.

ഉപ്പജ്ജനവാരേ പന ‘‘യസ്സ കാമരാഗാനുസയോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ പടിഘാനുസയോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ സബ്ബത്ഥ അനുസയവാരസദിസോവാതി അയം ഉപ്പജ്ജനവാരേ നയോ.

ധാതുവാരേ പന ‘‘കാമധാതുയാ ചുതസ്സ കാമധാതും ഉപപജ്ജന്തസ്സ കതി അനുസയാ അനുസേന്തി, കതി അനുസയാ നാനുസേന്തി, കതി അനുസയാ ഭങ്ഗാ? കാമധാതുയാ ചുതസ്സ രൂപധാതും ഉപപജ്ജന്തസ്സ…പേ… കതി ഭങ്ഗാ? കാമധാതുയാ ചുതസ്സ അരൂപധാതും ഉപപജ്ജന്തസ്സ…പേ… രൂപധാതും ഉപപജ്ജന്തസ്സ ന അരൂപധാതും ഉപപജ്ജന്തസ്സ…പേ… കതി ഭങ്ഗം? കാമധാതുയാ ചുതസ്സ ന കാമധാതും, ന അരൂപധാതും ഉപപജ്ജന്തസ്സ…പേ… ന രൂപധാതും ന അരൂപധാതും ഉപപജ്ജന്തസ്സ. ന കാമധാതും ന രൂപധാതും ഉപപജ്ജന്തസ്സ കതി ഭങ്ഗാ’’തി ഏവം കാമധാതുമൂലകാ നവ പുച്ഛാ, തഥാ ‘‘രൂപധാതുയാ ചുതസ്സാ’’തിആദിനാ രൂപധാതുമൂലകാ നവ, അരൂപധാതുയാ നവ ചാതി സത്തവീസതി അനുലോമപുച്ഛാ, തഥാ ‘‘ന കാമധാതുയാ ചുതസ്സാ’’തിആദിനാ സത്തവീസതി പടിലോമപുച്ഛാ ച, തഥാ ‘‘ന കാമധാതുയാ ന അരൂപധാതുയാ ചുതസ്സ കാമധാതും ഉപപജ്ജന്തസ്സാ’’തിആദിനാ സത്തവീസതി ദുകമൂലകാ പുച്ഛാ ചാതി ഏവം പുച്ഛാവാരേ ഏകാസീതി പുച്ഛാ വേദിതബ്ബാ.

തത്ഥ അനുസേന്തീതി ചിത്തസന്താനേ അനുഗതാ ഹുത്വാ കതി അനുസേന്തി, ഭങ്ഗാതി അനുസേന്തി ച നാനുസേന്തി ചാതി ഏവം കതി വിഭജിതബ്ബാതി അത്ഥോ. ന കാമധാതും ഉപപജ്ജന്തസ്സാതി കാമധാതുവിരഹിതാ ദ്വേ രൂപാരൂപധാതുയോ ഉപപജ്ജന്തസ്സ. ന കാമധാതും ന രൂപധാതുന്തി അരൂപധാതും ഉപപജ്ജന്തസ്സ. ന കാമധാതുയാതി രൂപാരൂപധാതൂഹി ചുതസ്സ, ഏവം സേസേസുപി സബ്ബത്ഥ പടിസന്ധിവസേന, ധാതുവസേന ച അത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി അയം ഉദ്ദേസവാരേ നയോ.

നിദ്ദേസവാരേ പനസ്സ ‘‘കാമധാതുയാ ചുതസ്സ കാമധാതും ഉപപജ്ജന്തസ്സ കസ്സചി സത്ത അനുസയാ അനുസേന്തി, കസ്സചി പഞ്ച അനുസയാ അനുസേന്തി, അനുസയാ ഭങ്ഗാ നത്ഥി, കാമധാതുയാ ചുതസ്സ രൂപധാതും ഉപപജ്ജന്തസ്സ കസ്സചി സത്ത അനുസയാ അനുസേന്തി, കസ്സചി പഞ്ച, കസ്സചി തയോ …പേ… ഭങ്ഗാ നത്ഥീ’’തി ഇമിനാ നയേന സബ്ബത്ഥ വിസ്സജ്ജനം വേദിതബ്ബം, അയം പനേത്ഥ വിസേസോ – രൂപധാതുയാ ചുതസ്സ കാമധാതും ഉപപജ്ജന്തസ്സ സത്തേവ അനുസയാ അനുസേന്തി, തഥാ ‘‘അരൂപധാതുയാ ചുതസ്സ കാമധാതും ഉപപജ്ജന്തസ്സാ’’തിആദീസുപി, അരൂപധാതുയാ പന ചുതസ്സ രൂപധാതുയാ ഉപപത്തി നത്ഥി, ഹേട്ഠാ ഉപപജ്ജമാനോ കാമധാതും ഏവ ഉപപജ്ജതി, സത്തേവ അനുസയാ അനുസേന്തീതി ഏവം അഞ്ഞേസുപി ഏവരൂപേസു വിസ്സജ്ജനനയോ വേദിതബ്ബോതി അയം വിസേസോ, സേസം വുത്തനയമേവാതി അയമേത്ഥ പാളിനയോ.

തത്ഥ കസ്സചി സത്താതി പുഥുജ്ജനവസേന വുത്തം, പഞ്ചാതി സോതാപന്നസകദാഗാമീനം വസേന. തേസം ഹി ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാനുസയാ പഹീനാതി, കാമധാതുയാ പന അനാഗാമീനം ഉപപത്തിഅഭാവതോ പഠമവാരേ ‘‘കസ്സചി തയോ’’തി ന വുത്തം, രൂപാരൂപധാതൂസു ഉപ്പജ്ജനവാരേസു ഏവ വുത്തം…പേ… അനാഗാമീനം ഹി കാമരാഗപടിഘാനമ്പി പഹീനത്താ തയോവ അനുസയാ അനുസേന്തി, ഇധ ച അനുസയാനം ഉപ്പത്തിവസേന നയോ, അനുസയാനം അനുസയനം അഗ്ഗഹേത്വാ അപ്പഹീനഭാവേന പടിസന്ധിക്ഖണേ അപി അനുസയനം ഗഹേതബ്ബം. സത്തേവാതി അരിയസാവകസ്സ രൂപാരൂപധാതുയാ ചുതസ്സ ഹേട്ഠാ കാമഭവാദീസു ഉപപത്തി നാമ നത്ഥി, പുഥുജ്ജനസ്സേവ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘സത്തേവാ’’തി നിയമേത്വാ വുത്തം, അരൂപധാതുയാ ചുതസ്സ രൂപധാതുയാ ഉപപത്തി നത്ഥീതി. കസ്മാ നത്ഥി? അരൂപീനം രൂപജ്ഝാനസ്സ അഭാവാ. തേ ഹി സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമനരൂപധാതും ഉപപന്നാതി. സേസം നയതോ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി അയം ധാതുവാരേ നയോ. അയം അനുസയയമകമാതികത്ഥസംവണ്ണനാനയോ.

ചിത്തയമകമാതികത്ഥവണ്ണനാ

ചിത്തയമകമാതികായം പന പാളിവവത്ഥാനം താവ ഏവം വേദിതബ്ബം. ഇമിസ്സം ഹി മാതികായം പുഗ്ഗലവാരോ ധമ്മവാരോ പുഗ്ഗലധമ്മവാരോതി ആദിതോവ തയോ സുദ്ധികമഹാവാരാ ഹോന്തി, തത്ഥ ‘‘യസ്സ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി ന നിരുജ്ഝതീ’’തി ഏവം പുഗ്ഗലവസേന ചിത്തസ്സ ഉപ്പജ്ജനനിരുജ്ഝനാദിഭേദം ദീപേന്തോ ഗതോ പുഗ്ഗലവാരോ നാമ. ‘‘യം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി ന നിരുജ്ഝതീ’’തി ഏവം ധമ്മവസേനേവ ചിത്തസ്സ ഉപ്പജ്ജനനിരുജ്ഝനാദിഭേദം ദീപേന്തോ ഗതോ ധമ്മവാരോ നാമ. ‘‘യസ്സ യം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി ന നിരുജ്ഝതീ’’തി ഏവം ഉഭയവസേനേവ ചിത്തസ്സ ഉപ്പജ്ജനനിരുജ്ഝനാദിഭേദം ദീപേന്തോ ഗതോ പുഗ്ഗലധമ്മവാരോ നാമ.

തതോ ‘‘യസ്സ സരാഗം ചിത്ത’’ന്തിആദീനം സോളസന്നം പദാനം വസേന അപരേ സരാഗാദിപദവിസേസിതാ സോളസ പുഗ്ഗലവാരാ, സോളസ ധമ്മവാരാ, സോളസ പുഗ്ഗലധമ്മവാരാതി അട്ഠചത്താലീസ മിസ്സകവാരാ ഹോന്തി, തേ സരാഗാദിപദമത്തം ദസ്സേത്വാ സംഖിത്താ. തതോ ‘‘യസ്സ കുസലം ചിത്ത’’ന്തിആദിനാ നയേന ഛസട്ഠിദ്വിസതസങ്ഖാതാനം അഭിധമ്മമാതികാപദാനം വസേന അപരേ കുസലാദിപദവിസേസിതാ ഛസട്ഠിദ്വിസതപുഗ്ഗലവാരാ, ഛസട്ഠിദ്വിസതധമ്മവാരാ, ഛസട്ഠിദ്വിസതപുഗ്ഗലധമ്മവാരാതി അട്ഠനവുതിസത്തസതാ മിസ്സകവാരാ ഹോന്തി, തേപി കുസലാദിപദമത്തം ദസ്സേത്വാ സംഖിത്തായേവ, യാനിപേത്ഥ സനിദസ്സനാദീനി പദാനി ചിത്തേന സദ്ധിം ന യുജ്ജന്തി, താനി മോഘപുച്ഛാവസേന ഗഹിതാനീതി.

തേസു പന തീസു വാരേസു സബ്ബപഠമേ സുദ്ധികപുഗ്ഗലമഹാവാരേ താവ ഉപ്പാദനിരോധകാലസമ്ഭേദവാരോ ഉപ്പാദുപ്പന്നവാരോ നിരോധുപ്പന്നവാരോ ഉപ്പാദവാരോ നിരോധവാരോ ഉപ്പാദനിരോധവാരോ ഉപ്പജ്ജമാനനനിരോധവാരോ ഉപ്പജ്ജമാനുപ്പന്നവാരോ നിരുജ്ഝമാനുപ്പന്നവാരോ ഉപ്പന്നുപ്പാദവാരോ അതീതാനാഗതവാരോ ഉപ്പന്നുപ്പജ്ജമാനവാരോ നിരുദ്ധനിരുജ്ഝമാനവാരോ അതിക്കന്തകാലവാരോ ചാതി ചുദ്ദസ അന്തരവാരാ, തേസു ഉപ്പാദവാരോ നിരോധവാരോ ഉപ്പാദനിരോധവാരോതി ഇമേസു തീസു വാരേസു പച്ചേകം വത്തമാനാതീതസ്സ, വത്തമാനാനാഗതസ്സ, അതീതാനാഗതസ്സ ചാതി തിണ്ണം കാലഭേദാനം വസേന അനുലോമപടിലോമതോ ഛ ഛ കത്വാ അട്ഠാരസ യമകാനി, ഉപ്പന്നുപ്പാദവാരേ അതീതാനാഗതകാലവസേന അനുലോമതോ ദ്വേ, പടിലോമതോ ദ്വേതി ചത്താരി യമകാനി, സേസേസു ആദിതോ നിദ്ദിട്ഠേസു തീസു, അന്തരേ നിദ്ദിട്ഠേസു തീസു, അവസാനേ നിദ്ദിട്ഠേസു ചതൂസൂതി ദസസു വാരേസു അനുലോമതോ ഏകം, പടിലോമതോ ഏകന്തി ദ്വേ ദ്വേ കത്വാ വീസതി യമകാനി, ഏവം സബ്ബേസുപി ചുദ്ദസസു അന്തരവാരേസു ദ്വാചത്താലീസ യമകാനി, ചതുരാസീതി പുച്ഛാ, അട്ഠസട്ഠിഅത്ഥസതം ഹോതി. യഥാ ച ഏകസ്മിം സുദ്ധികപുഗ്ഗലമഹാവാരേ, തഥാ സുദ്ധികധമ്മമഹാവാരേ, സുദ്ധികപുഗ്ഗലധമ്മമഹാവാരേപീതി തീസു മഹാവാരേസു ഛബ്ബീസതിയമകസതം, തതോ ദിഗുണാ പുച്ഛാ, ദിഗുണാ അത്ഥാ ച വേദിതബ്ബാ, ഇദം പന വാരത്തയം സരാഗാദിവസേന സോളസഗുണം, കുസലാദിവസേന ഛസട്ഠിദ്വിസതഗുണം കത്വാ ഇമിസ്സാ ചിത്തയമകമാതികായ അനേകാനി യമകസഹസ്സാനി, തദ്ദിഗുണാ പുച്ഛാ, തദ്ദിഗുണാ അത്ഥാ ച ഹോന്തി, പാഠോ പന സംഖിത്തോ. ഏവമേത്ഥ പാളിവവത്ഥാനം വിദിത്വാ ഇദാനി അനുത്താനപദത്ഥാനുസാരേന വിഭങ്ഗനയസഹിതോ സങ്ഖേപത്ഥവണ്ണനാനയോ ഏവം വേദിതബ്ബോ.

യസ്സ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതീതി യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ചിത്തം ഉപ്പാദക്ഖണസമങ്ഗിതായ ഉപ്പജ്ജതി. ന നിരുജ്ഝതീതി നിരോധക്ഖണം അപ്പത്തതായ ന നിരുജ്ഝതി. തസ്സ ചിത്തന്തി കിം തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ തതോ പട്ഠായ ചിത്തം നിരുജ്ഝിസ്സതീതി പുച്ഛാ, തസ്സാ ച, ‘‘പച്ഛിമചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ തേസം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി ന നിരുജ്ഝതി, നിരുജ്ഝിസ്സതി നുപ്പജ്ജിസ്സതി, ഇതരേസം ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ തേസം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി ന നിരുജ്ഝതി, നിരുജ്ഝിസ്സതി ചേവ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി ചാ’’തി വിസ്സജ്ജനം. തത്ഥ തേസം ചിത്തന്തി യേസം ഖീണാസവാനം പച്ഛിമചിത്തസങ്ഖാതസ്സ ചുതിചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ വത്തതി, തേസം തദേവ ചുതിചിത്തം ഉപ്പാദപ്പത്തതായ ഉപ്പജ്ജതി നാമ, ഭങ്ഗം അപ്പത്തതായ ന നിരുജ്ഝതി നാമ, ഇദാനി പന ഭങ്ഗം പത്വാ തം തേസം ചിത്തം നിരുജ്ഝിസ്സതി, തതോ അപ്പടിസന്ധികത്താ അഞ്ഞം നുപ്പജ്ജിസ്സതി. ഇതരേസന്തി പച്ഛിമചിത്തസമങ്ഗിം ഖീണാസവം ഠപേത്വാ അവസേസാനം സേഖാസേഖപുഥുജ്ജനാനം നിരുജ്ഝിസ്സതി ചേവ അഞ്ഞം പന തസ്മിം വാ അത്തഭാവേ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി ചാതി അത്ഥോ.

‘‘യസ്സ വാ പന ചിത്തം നിരുജ്ഝിസ്സതി നുപ്പജ്ജിസ്സതി, തസ്സ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി ന നിരുജ്ഝതീ’’തി ഇമിസ്സാ ദുതിയപുച്ഛായ പച്ഛിമചിത്തസമങ്ഗിനോ ഖീണാസവസ്സ ചിത്തം സന്ധായ ‘‘ആമന്താ’’തി വിസ്സജ്ജനം. ‘‘യസ്സ ചിത്തം നുപ്പജ്ജതി നിരുജ്ഝതി, തസ്സ ചിത്തം ന നിരുജ്ഝിസ്സതി ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി പുച്ഛായ ‘‘നോ’’തി പടിസേധോവ വിസ്സജ്ജനം. ന ഉപ്പജ്ജതി നിരുജ്ഝതീതി ഹി ഭങ്ഗക്ഖണേ അരഹതോ പച്ഛിമചിത്തമ്പി സേസാനം ഭിജ്ജമാനചിത്തമ്പി പുച്ഛതി, തതോ പട്ഠായ പന അരഹതോ താവ ചിത്തം ന നിരുജ്ഝിസ്സതീതി സക്കാ വത്തും, ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി പന ന സക്കാ, തസ്മാ ‘‘നോ’’തി ഏത്ഥ പടിസേധോ കതോ, ‘‘യസ്സ വാ പന ചിത്തം ന നിരുജ്ഝിസ്സതി ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, തസ്സ ചിത്തം നുപ്പജ്ജതി നിരുജ്ഝതീ’’തി പുച്ഛായ ‘‘നത്ഥീ’’തി പടിക്ഖേപോവ വിസ്സജ്ജനം. യസ്സ ഹി ചിത്തം ന നിരുജ്ഝിസ്സതി ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, സോ ച പുഗ്ഗലോ നത്ഥീതി.

യസ്സ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ ചിത്തം ഉപ്പന്നന്തി? ആമന്താ, യസ്സ വാ പന…പേ… ഉപ്പജ്ജതീതി? സബ്ബേസം ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ തം ചിത്തം ഉപ്പന്നം, നോ ച ഉപ്പജ്ജതി, സബ്ബേസം ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ തേസം ചിത്തം ഉപ്പന്നഞ്ചേവ ഉപ്പജ്ജതി ച, യസ്സ ചിത്തം നുപ്പജ്ജതി, തസ്സ ചിത്തം നുപ്പന്നന്തി? ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ ചിത്തം നുപ്പജ്ജതി, നോ ച നുപ്പന്നം, നിരോധസമാപന്നാനം അസഞ്ഞസത്താനം ചിത്തം നുപ്പജ്ജതി ചേവ നുപ്പന്നഞ്ച. യസ്സ വാ പന…പേ… നുപ്പജ്ജതീതി? ആമന്താ. ഏത്ഥ ച ഉപ്പന്നന്തി ഉപ്പാദസമങ്ഗിനോപേതം നാമം, ഉപ്പജ്ജതീതി ച ഉപ്പാദസമങ്ഗിനോവ.

യസ്സ ചിത്തം നിരുജ്ഝതി, തസ്സ ചിത്തം ഉപ്പന്നന്തി? ആമന്താ. യസ്സ വാ പന…പേ… നിരുജ്ഝതീതി? ഭങ്ഗക്ഖണേ തഥാ. യസ്സ ചിത്തം ന നിരുജ്ഝതി, തസ്സ ചിത്തം നുപ്പന്നന്തി? നിരോധസമാപന്നാദീനം ചിത്തം. യസ്സ വാ പന…പേ… ആമന്താ.

യസ്സ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്ഥാതി? ആമന്താ. യസ്സ വാ പന…പേ… ഉപ്പജ്ജതീതി? സബ്ബേസം ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ തഥാ. ഏത്ഥ ച ഉപ്പാദപ്പത്തത്താ ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, തം അനതീതത്താ ഉപ്പജ്ജതി നാമാതി അത്ഥോതി അട്ഠകഥായം ഖണപച്ചുപ്പന്നവസേന അത്ഥോ വുത്തോ. ഉപ്പജ്ജിത്ഥാതി പന ഇമസ്സ അതീതചിത്തക്ഖണവസേന അത്ഥേ ഗയ്ഹമാനേ ഏവ ഉപരിപാളിയാ ന വിരുജ്ഝതി, ന അഞ്ഞഥാതി പഞ്ഞായതി, തസ്മാ പുബ്ബാപരം ഓലോകേത്വാ പാളിഅവിരോധേന അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ.

യസ്സ ചിത്തം നുപ്പജ്ജതി, തസ്സ ചിത്തം നുപ്പജ്ജിത്ഥാതി? ഉപ്പജ്ജിത്ഥ. യസ്സ വാ പന…പേ… നുപ്പജ്ജതീതി? നത്ഥി. യസ്സ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി? പച്ഛിമചിത്തസമങ്ഗിഖീണാസവവിരഹിതാനം ചിത്തം തഥാ. യസ്സ വാ പന…പേ… ഉപ്പജ്ജതീതി? ഉപ്പാദക്ഖണേ തഥാ. യസ്സ ചിത്തം…പേ… നുപ്പജ്ജിസ്സതീതി? അസേഖാനം പച്ഛിമചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ തഥാ. യസ്സ വാ പന…പേ… നുപ്പജ്ജതീതി? പച്ഛിമചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ തഥാ. യസ്സ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, തസ്സ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി? പച്ഛിമചിത്തസമങ്ഗിം ഠപേത്വാ സേസാനം തഥാ. യസ്സ വാ പന…പേ… ആമന്താ. യസ്സ ചിത്തം നുപ്പജ്ജിത്ഥ, തസ്സ ചിത്തം നുപ്പജ്ജിസ്സതീതി? നത്ഥി. യസ്സ വാ പന…പേ… നുപ്പജ്ജിത്ഥാതി? ഉപ്പജ്ജിത്ഥ.

യസ്സ ചിത്തം നിരുജ്ഝതി, തസ്സ ചിത്തം നിരുജ്ഝിത്ഥാതി? ആമന്താ. യസ്സ വാ പന…പേ… നിരുജ്ഝതീതി? ഭങ്ഗക്ഖണേ തഥാ. യസ്സ ചിത്തം…പേ… ന നിരുജ്ഝിത്ഥാതി? നിരുജ്ഝിത്ഥ. യസ്സ വാ പന…പേ… നത്ഥി. യസ്സ ചിത്തം നിരുജ്ഝതി, തസ്സ ചിത്തം നിരുജ്ഝിസ്സതീതി? പച്ഛിമചിത്തസമങ്ഗിം ഠപേത്വാ സേസാനം ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ തഥാ. യസ്സ വാ പന…പേ… സേസാനം ഭങ്ഗക്ഖണേ തഥാ. യസ്സ ചിത്തം…പേ… നിരുജ്ഝിസ്സതി. യസ്സ വാ പന…പേ… നിരുജ്ഝതി.

യസ്സ ചിത്തം നിരുജ്ഝിത്ഥ, തസ്സ ചിത്തം നിരുജ്ഝിസ്സതീതി? പച്ഛിമചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ ഠപേത്വാ സേസാനം ചിത്തം തഥാ. യസ്സ വാ പന…പേ… ആമന്താ. യസ്സ ചിത്തം ന നിരുജ്ഝിത്ഥ, തസ്സ ചിത്തം ന നിരുജ്ഝിസ്സതീതി? നത്ഥി. യസ്സ വാ പന…പേ… ന നിരുജ്ഝിത്ഥാതി? നിരുജ്ഝിത്ഥ.

യസ്സ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ ചിത്തം നിരുജ്ഝിത്ഥാതി? ആമന്താ. യസ്സ വാ പന…പേ… ഉപ്പജ്ജതീതി? സബ്ബേസം ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ തഥാ. യസ്സ ചിത്തം നുപ്പജ്ജതി, തസ്സ ചിത്തം ന നിരുജ്ഝിത്ഥാതി? നിരുജ്ഝിത്ഥ. യസ്സ വാ പന…പേ… നത്ഥി, യസ്സ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ ചിത്തം നിരുജ്ഝിസ്സതീതി? ആമന്താ. യസ്സ വാ പന…പേ… ഉപ്പജ്ജതീതി? സബ്ബേസം ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ തഥാ. യസ്സ ചിത്തം നുപ്പജ്ജതി, തസ്സ ചിത്തം ന നിരുജ്ഝിസ്സതീതി? പച്ഛിമചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ തഥാ. യസ്സ വാ പന…പേ… ആമന്താ. യസ്സ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, തസ്സ ചിത്തം നിരുജ്ഝിസ്സതീതി? നിരുജ്ഝമാനം പച്ഛിമചിത്തം ഠപേത്വാ തഥാ. യസ്സ വാ പന…പേ… ആമന്താ. യസ്സ ചിത്തം നുപ്പജ്ജിത്ഥ, തസ്സ ചിത്തം ന നിരുജ്ഝിസ്സതീതി? നത്ഥി. യസ്സ വാ പന…പേ… നുപ്പജ്ജിത്ഥാതി? ഉപ്പജ്ജിത്ഥ.

യസ്സ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ ചിത്തം ന നിരുജ്ഝതീതി? ആമന്താ. യസ്സ വാ പന…പേ… ഉപ്പജ്ജതീതി? സബ്ബേസം ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ തഥാ. യസ്സ ചിത്തം നുപ്പജ്ജതി, തസ്സ ചിത്തം നിരുജ്ഝതീതി? സബ്ബേസം ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ തഥാ. യസ്സ വാ പന…പേ… നുപ്പജ്ജതീതി? ആമന്താ.

യസ്സ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജമാനം, തസ്സ ചിത്തം ഉപ്പന്നന്തി? ആമന്താ. യസ്സ വാ പന…പേ… ഉപ്പജ്ജമാനന്തി? സബ്ബേസം ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ തഥാ. യസ്സ ചിത്തം നുപ്പജ്ജമാനം, തസ്സ ചിത്തം നുപ്പന്നന്തി? നിരോധസമാപന്നാദീനം ചിത്തം തഥാ. യസ്സ വാ പന…പേ… ആമന്താ.

യസ്സ ചിത്തം നിരുജ്ഝമാനം, തസ്സ ചിത്തം ഉപ്പന്നന്തി? ആമന്താ. യസ്സ വാ പന…പേ… ഭങ്ഗക്ഖണേ തഥാ. യസ്സ ചിത്തം ന നിരുജ്ഝമാനം, തസ്സ ചിത്തം നുപ്പന്നന്തി? നിരോധസമാപന്നാദീനം ചിത്തം തഥാ. യസ്സ വാ പന…പേ… ആമന്താ.

യസ്സ ചിത്തം ഉപ്പന്നം, തസ്സ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്ഥാതി? ആമന്താ. യസ്സ വാ പന…പേ… ഉപ്പന്നന്തി? ചിത്തസമങ്ഗീനം തഥാ. യസ്സ ചിത്തം നുപ്പന്നം, തസ്സ ചിത്തം നുപ്പജ്ജിത്ഥാതി? ഉപ്പജ്ജിത്ഥ. യസ്സ വാ പന…പേ… നുപ്പന്നന്തി? നത്ഥി…പേ… യസ്സ ചിത്തം നുപ്പന്നം, തസ്സ ചിത്തം നുപ്പജ്ജിസ്സതീതി? ഉപ്പജ്ജിസ്സതി. യസ്സ വാ പന…പേ… നുപ്പന്നന്തി? ഉപ്പന്നം.

യസ്സ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്ഥ നോ ച തസ്സ ചിത്തം ഉപ്പന്നം, തസ്സ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി? ആമന്താ. യസ്സ വാ പന ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിസ്സതി നോ ച തസ്സ ചിത്തം ഉപ്പന്നം, തസ്സ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്ഥാതി? ആമന്താ. ഏത്ഥ ‘‘നോ ച തസ്സ ചിത്തം നുപ്പന്ന’’ന്തി ഇദം അസഞ്ഞാദിഅചിത്തകേ സന്ധായ വുത്തം. തേസം നിയമേന ചിത്തുപ്പത്തിയാ അഭാവതോ ‘‘ആമന്താ’’തി ഉഭയത്ഥ വിസ്സജ്ജനം വുത്തം. അയഞ്ച വാരോ കാലത്തയേ ഗഹേത്വാ സമത്ഥിതോതി ഗഹേതബ്ബോ.

‘‘യസ്സ ചിത്തം നുപ്പജ്ജിത്ഥ നോ ച തസ്സ ചിത്തം നുപ്പന്നം, തസ്സ ചിത്തം നുപ്പജ്ജിസ്സതീതി? നത്ഥി. യസ്സ വാ പന ചിത്തം നുപ്പജ്ജിസ്സതി നോ ച തസ്സ ചിത്തം നുപ്പന്നം, തസ്സ ചിത്തം നുപ്പജ്ജിത്ഥാതി? ഉപ്പജ്ജിത്ഥ.

ഉപ്പന്നം ഉപ്പജ്ജമാനന്തി? ഉപ്പാദക്ഖണേ ചിത്തം തഥാ. ഉപ്പജ്ജമാനം ഉപ്പന്നന്തി? ആമന്താ. നുപ്പന്നം നുപ്പജ്ജമാനന്തി? ആമന്താ. നുപ്പജ്ജമാനം നുപ്പന്നന്തി? അതീതാനാഗതചിത്തം തഥാ.

നിരുദ്ധം നിരുജ്ഝമാനന്തി? നോ, നിരുജ്ഝമാനം നിരുദ്ധന്തി? നോ, നനിരുദ്ധം നനിരുജ്ഝമാനന്തി? ഉപ്പാദക്ഖണേ അനാഗതഞ്ച ചിത്തം തഥാ. നനിരുജ്ഝമാനം നനിരുദ്ധന്തിപി തഥേവ.

യസ്സ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജമാനം ഖണം ഖണം വീതിക്കന്തം അതിക്കന്തകാലം, നിരുജ്ഝമാനം ഖണം ഖണം വീതിക്കന്തം അതിക്കന്തകാലം, തസ്സ ചിത്തന്തി? നോ ച ഭങ്ഗക്ഖണം വീതിക്കന്തം, അതീതം ചിത്തം തദുഭയം വീതിക്കന്തം, യസ്സ വാ പന ചിത്തം നിരുജ്ഝമാനം ഖണം ഖണം വീതിക്കന്തം അതിക്കന്തകാലം, ഉപ്പജ്ജമാനം ഖണം ഖണം വീതിക്കന്തം അതിക്കന്തകാലം, തസ്സ ചിത്തന്തി? അതീതം ചിത്ത’’ന്തി ഇമിനാ നയേന പുഗ്ഗലവാരേ സബ്ബത്ഥ വിസ്സജ്ജനനയോ വേദിതബ്ബോ.

തത്ഥ ഉപ്പജ്ജമാനം ഖണന്തി ഉപ്പജ്ജമാനസ്സ ഖണം, ഉപ്പാദക്ഖണന്തി അത്ഥോ. ഖണം വീതിക്കന്തം അതിക്കന്തകാലന്തി ന ചിരം വീതിക്കന്തം, തമേവ പന ഉപ്പാദക്ഖണം വീതിക്കന്തം ഹുത്വാ അതിക്കന്തകാലന്തി സങ്ഖം ഗച്ഛതി, നിരുജ്ഝമാനം ഖണന്തി നിരുജ്ഝമാനസ്സ ഖണം, ഭങ്ഗക്ഖണന്തി അത്ഥോ. ഖണം വീതിക്കന്തം അതിക്കന്തകാലന്തി കിം തസ്സ ചിത്തം ഏവം നിരോധക്ഖണമ്പി വീതിക്കന്തം ഹുത്വാ അതിക്കന്തകാലം നാമ ഹോതീതി പുച്ഛതി. യസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ ചിത്തം ഉപ്പാദക്ഖണം ഖണം വീതിക്കന്തം ഹുത്വാ അതിക്കന്തകാലം നാമ ഹോതി, നിരോധക്ഖണം വീതിക്കന്തം ഹുത്വാ അതിക്കന്തകാലം നാമ ഹോതി, അതീതം പന ചിത്തം ഉഭോപി ഖണേ ഖണം വീതിക്കന്തം ഹുത്വാ അതിക്കന്തകാലം നാമ ഹോതീതി അതീതചിത്തവസേന വിസ്സജ്ജനം കതം. ഇമിനാവ ഉപായേന ഉപരിമേസു അത്ഥധമ്മവാരാദീസു ച സബ്ബവിസ്സജ്ജനേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അയം അതിക്കന്തകാലവാരേ നയോ.

യം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി നനിരുജ്ഝതി, തം ചിത്തം നിരുജ്ഝിസ്സതി നുപ്പജ്ജിസ്സതീതി? ആമന്താ. യം വാ പന…പേ… ആമന്താ. യം ചിത്തം നുപ്പജ്ജതി നിരുജ്ഝതി, തം ചിത്തം നനിരുജ്ഝിസ്സതി ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി? നോ. യം വാ പന ചിത്തം നനിരുജ്ഝിസ്സതി ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, തം ചിത്തം നുപ്പജ്ജതി നിരുജ്ഝതീതി? നത്ഥി.

യം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, തം ചിത്തം ഉപ്പന്നന്തി? ആമന്താ. യം വാ പന…പേ… ഉപ്പജ്ജതീതി? ഉപ്പാദക്ഖണേ ചിത്തം തഥാ, ഏവം പടിലോമപുച്ഛാസുപി തതോ സേസാസുപി. ‘‘യം ചിത്തം നുപ്പജ്ജതി, തം ചിത്തം നുപ്പന്നന്തി? അതീതാനാഗതം ചിത്തം തഥാ. യം വാ പന…പേ… ആമന്താ…പേ… ഭങ്ഗക്ഖണേ ചിത്ത’’ന്തിആദിനാ, ‘‘യം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, തം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്ഥാതി? നോ. യം ചിത്തം നുപ്പജ്ജതി, തം ചിത്തം നുപ്പജ്ജിത്ഥാതി? ഭങ്ഗക്ഖണേ ചിത്തം അനാഗതഞ്ചാ’’തിആദിനാ, ‘‘യം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, തം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി? നോ. യം വാ പന…പേ… നോ, യം ചിത്തം നുപ്പജ്ജതി, തം ചിത്തം നുപ്പജ്ജിസ്സതീതി? അനാഗതം ചിത്തം നുപ്പജ്ജതി, നോ ച തം ചിത്തം നുപ്പജ്ജിസ്സതി, ഭങ്ഗക്ഖണേ ചിത്തം അതീതം ചിത്ത’’ന്തിആദിനാ ച, ‘‘യം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, തം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി? നോ. യം വാ പന…പേ… നോ, യം ചിത്തം നുപ്പജ്ജിത്ഥ, തം ചിത്തം നുപ്പജ്ജിസ്സതീതി? അനാഗതം ചിത്ത’’ന്തിആദിനാ ച,

‘‘യം ചിത്തം നിരുജ്ഝതി, തം ചിത്തം നിരുജ്ഝിത്ഥാതി? നോ’’തിആദിനാ ച, ‘‘യം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, തം ചിത്തം നിരുജ്ഝിത്ഥാതി? നോ’’തിആദിനാ ച, ‘‘യം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, തം ചിത്തം നിരുജ്ഝിസ്സതീതി? ആമന്താ’’തിആദിനാ ച, ‘‘യം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, തം ചിത്തം നിരുജ്ഝിസ്സതീതി? നോ’’തിആദിനാ ച,

‘‘യം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജമാനം, തം ചിത്തം ഉപ്പന്നന്തി? ആമന്താ. യം വാ പന…പേ… ഉപ്പജ്ജമാനന്തി…പേ… ഉപ്പാദക്ഖണേ ചിത്ത’’ന്തിആദിനാ ച, ‘‘യം ചിത്തം നിരുജ്ഝമാനം, തം ചിത്തം ഉപ്പന്നന്തി? ആമന്താ’’തിആദിനാ ച, ‘‘യം ചിത്തം ഉപ്പന്നം, തം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്ഥാതി? നോ. യം വാ പന…പേ… നോ’’തിആദിനാ ച,

‘‘യം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്ഥ നോ ച തം ചിത്തം ഉപ്പന്നം, തം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി? നോ. യം വാ പന…പേ… നോ. യം ചിത്തം നുപ്പജ്ജിത്ഥ നോ ച തം ചിത്തം നുപ്പന്നം, തം ചിത്തം നുപ്പജ്ജിസ്സതീതി? ആമന്താ’’തിആദിനാ ച, ‘‘ഉപ്പന്നം ഉപ്പജ്ജമാനന്തി…പേ… ഉപ്പാദക്ഖണേ ഉപ്പന്നഞ്ചേവ ഉപ്പജ്ജമാനഞ്ച. ഉപ്പജ്ജമാനം ഉപ്പന്നന്തി? ആമന്താ’’തിആദിനാ ച, ‘‘നിരുദ്ധം നിരുജ്ഝമാനന്തി? നോ’’തിആദിനാ ച,

‘‘യം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജമാനം ഖണം ഖണം വീതിക്കന്തം അതിക്കന്തകാലം, നിരുജ്ഝമാനം ഖണം ഖണം വീതിക്കന്തം അതിക്കന്തകാലം, തം ചിത്തന്തി…പേ… അതീതം ചിത്ത’’ന്തിആദിനാ ച ധമ്മവാരേ,

‘‘യസ്സ യം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി ന നിരുജ്ഝതി, തസ്സ തം ചിത്തം നിരുജ്ഝിസ്സതി നുപ്പജ്ജിസ്സതീതി? ആമന്താ’’തിആദിനാ ച പുഗ്ഗലധമ്മവാരേ ച, സരാഗാദിപദേഹി, കുസലാദിപദേഹി ച മിസ്സേസു സബ്ബവാരേസു ച പുച്ഛാസു ഹേട്ഠാ വുത്താനുസാരേന വിസ്സജ്ജനനയോ വേദിതബ്ബോ. അയം ചിത്തയമകമാതികത്ഥസംവണ്ണനാനയോ.

ധമ്മയമകമാതികത്ഥവണ്ണനാ

ധമ്മയമകമാതികായ പന ഖന്ധയമകേ വുത്തനയേനേവ പാളിവവത്ഥാനം വേദിതബ്ബം. ‘‘യോ കുസലം ധമ്മം ഭാവേതി, സോ അകുസലം ധമ്മം പജഹതീ’’തി ആഗതത്താ പനേത്ഥ പരിഞ്ഞാവാരോ ഭാവനാവാരോ നാമ. തത്ഥ യസ്മാ അബ്യാകതോ ധമ്മോ നേവ ഭാവേതബ്ബോ ന പഹാതബ്ബോ, തസ്മാ പദമേവ ന ഉദ്ധടന്തി വേദിതബ്ബം. പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനേ പനേത്ഥ ‘‘കുസലാകുസലാ ധമ്മാതി? ആമന്താ’’തിആദിനാ, ‘‘ധമ്മാ അകുസലാ ധമ്മാതി? അകുസലാ ധമ്മാ ധമ്മാ ചേവ അകുസലാ ധമ്മാ ച, അവസേസാ ധമ്മാ ന അകുസലാ ധമ്മാ’’തിആദിനാ ച പണ്ണത്തിവാരേ വിസ്സജ്ജനനയോ ഞാതബ്ബോ.

‘‘യസ്സ കുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തസ്സ അകുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി? നോ. യസ്സ വാ പന…പേ… യസ്സ കുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തസ്സ അബ്യാകതാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി? പഞ്ചവോകാരേ കുസലാനം ഉപ്പാദക്ഖണേ…പേ… ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തിആദിനാ ച, ‘‘യത്ഥ കുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തത്ഥ അകുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി? ആമന്താ…പേ… തത്ഥ അബ്യാകതാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി? ആമന്താ. യത്ഥ വാ പന അബ്യാകതാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തത്ഥ കുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി …പേ… ചതുവോകാരേ…പേ… ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തിആദിനാ ച, ‘‘യസ്സ യത്ഥ കുസലാ ധമ്മാ…പേ… ഉപ്പജ്ജന്തീതി? നോ’’തിആദിനാ ച,

‘‘യസ്സ കുസലാ ധമ്മാ നുപ്പജ്ജന്തി, തസ്സ അകുസലാ ധമ്മാ നുപ്പജ്ജന്തീതി…പേ… സബ്ബേസം ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ അബ്യാകതചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ നിരോധസമാപന്നാനം അസഞ്ഞസത്താനം തേസം കുസലാ ച ധമ്മാ നുപ്പജ്ജന്തി, അകുസലാ ച ധമ്മാ നുപ്പജ്ജന്തീ’’തിആദിനാ ച, ‘‘യസ്സ കുസലാ ധമ്മാ നുപ്പജ്ജന്തി, തസ്സ അബ്യാകതാ ധമ്മാ നുപ്പജ്ജന്തീതി…പേ… സബ്ബേസം ചവന്താനം പവത്തേ ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ ആരുപ്പേ അകുസലാനം ഉപ്പാദക്ഖണേ ച നുപ്പജ്ജന്തീ’’തിആദിനാ ച, ‘‘യത്ഥ കുസലാ ധമ്മാ നുപ്പജ്ജന്തി, തത്ഥ അകുസലാ ധമ്മാ നുപ്പജ്ജന്തീതി? ആമന്താ…പേ… തത്ഥ അബ്യാകതാ ധമ്മാ നുപ്പജ്ജന്തീതി? ഉപ്പജ്ജന്തി. യത്ഥ വാ പന അബ്യാകതാ ധമ്മാ നുപ്പജ്ജന്തി, തത്ഥ അകുസലാ ധമ്മാ നുപ്പജ്ജന്തീതി? നത്ഥീ’’തിആദിനാ ച ഉപ്പാദവാരേ,

‘‘യസ്സ കുസലാ ധമ്മാ നിരുജ്ഝന്തി, തസ്സ അകുസലാ ധമ്മാ നിരുജ്ഝന്തീതി? നോ’’തിആദിനാ നിരോധവാരേ ച,

‘‘യസ്സ കുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തസ്സ അകുസലാ ധമ്മാ നിരുജ്ഝന്തീതി? നോ’’തിആദിനാ ഉപ്പാദനിരോധവാരേ ച,

‘‘യോ കുസലം ധമ്മം ഭാവേതി, സോ അകുസലം ധമ്മം പജഹിത്ഥാതി? നോ…പേ… യോ കുസലം ധമ്മം ന ഭാവേതി, സോ അകുസലം ധമ്മം നപ്പജഹിത്ഥാതി? അഗ്ഗമഗ്ഗസമങ്ഗിഞ്ച അരഹന്തഞ്ച ഠപേത്വാ അവസേസാ പുഗ്ഗലാ’’തിആദിനാ ഭാവനാവാരേ ച പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനനയോ ഹേട്ഠാ വുത്താനുസാരേന ഞാതബ്ബോ.

അത്ഥവിനിച്ഛയേ പനേത്ഥ ഇദം ലക്ഖണം. ഇമസ്സ ഹി ധമ്മയമകസ്സ പവത്തിമഹാവാരേ ഉപ്പജ്ജന്തി നിരുജ്ഝന്തീതി ഇമേസു ഉപ്പാദനിരോധേസു കുസലാകുസലധമ്മാ താവ ഏകന്തേന പവത്തിയംയേവ ലബ്ഭന്തി, ന ചുതിപടിസന്ധീസു, അബ്യാകതധമ്മാ പന പവത്തേ ച ചുതിപടിസന്ധീസു ചാതി തീസുപി കാലേസു ലബ്ഭന്തി, ഏവമേത്ഥ യം യത്ഥ യത്ഥ ലബ്ഭതി, തസ്സ വസേന തത്ഥ തത്ഥ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.

തത്രിദം നയമുഖം – കുസലാകുസലാനം താവ ഏകക്ഖണേ അനുപ്പജ്ജനതോ ‘‘നോ’’തി പടിസേധോ കതോ. അബ്യാകതാ ചാതി ഇദം ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപം സന്ധായ വുത്തം. യത്ഥ കുസലാ ധമ്മാ നുപ്പജ്ജന്തീതി അസഞ്ഞഭവം സന്ധായ വുത്തം, അബ്യാകതാനം ധമ്മാനം അനുപ്പത്തിട്ഠാനസ്സാഭാവാ ‘‘നത്ഥീ’’തി പടിക്ഖേപോ കതോ, നിരോധവാരേ കുസലാകുസലാനം ഏകതോ അനിരുജ്ഝനതോ ‘‘നോ’’തി വുത്തന്തി ഇമിനാവ നയമുഖേന സബ്ബത്ഥ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. അയം ധമ്മയമകമാതികത്ഥസംവണ്ണനാനയോ.

ഇന്ദ്രിയയമകമാതികത്ഥവണ്ണനാ

ഇന്ദ്രിയയമകമാതികായം പന ഖന്ധയമകമാതികാദീസു വുത്തനയേനേവ പാളിവവത്ഥാനാദികോ സബ്ബോ അത്ഥസംവണ്ണനാനയോ വേദിതബ്ബോ. മനിന്ദ്രിയം പനേത്ഥ യഥാ ചക്ഖുന്ദ്രിയാദിമൂലകേഹി, തഥേവ ഇത്ഥിന്ദ്രിയാദിമൂലകേഹി സദ്ധിം സമ്പയോഗം ഗച്ഛതി, തസ്മാ നിക്ഖിത്തപടിപാടിയാ അയോജേത്വാ സബ്ബേഹിപി ചക്ഖുന്ദ്രിയമൂലാദീഹി സദ്ധിം പരിയോസാനേ യോജിതം, ചക്ഖുന്ദ്രിയേന ച സദ്ധിം സുഖിന്ദ്രിയദുക്ഖിന്ദ്രിയദോമനസ്സിന്ദ്രിയാനി, ലോകുത്തരിന്ദ്രിയാനി ച പടിസന്ധിയം നത്ഥീതി ന ഗഹിതാനി. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം സേസിന്ദ്രിയമൂലകേസുപി യഥാനുരൂപം ഞാതബ്ബം. ഇന്ദ്രിയാനം പന ബഹുകതായ ധാതുയമകതോപി ബഹുതരാനി യമകാനി ഹോന്തി അയം വിസേസോ, സേസം ഹേട്ഠാ വുത്താനുസാരേന ഞാതബ്ബന്തി. അയം ഇന്ദ്രിയയമകമാതികത്ഥസംവണ്ണനാനയോ.

മോഹവിച്ഛേദനിയാ അഭിധമ്മമാതികത്ഥവണ്ണനായ

യമകമാതികത്ഥവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.