൭. പട്ഠാനമാതികത്ഥവണ്ണനാ

ഇദാനി പട്ഠാനമാതികായ അത്ഥസംവണ്ണനാനയോ ഹോതി. കേനട്ഠേന പട്ഠാനന്തി? നാനപ്പകാരപച്ചയട്ഠേന. പ-സദ്ദോ ഹി നാനപ്പകാരത്ഥം ദീപേതി, ഠാന-സദ്ദോ പച്ചയത്ഥം. അഥ വാ വിഭജനട്ഠേന പട്ഠാനം. യഥാ ഹി പഞ്ഞാപനാ പട്ഠപനാ വിവരണാ വിഭജനാ ഉത്താനീകമ്മന്തി ആഗതട്ഠാനേ വിഭജനട്ഠോ പട്ഠാനസദ്ദസമാനത്ഥോ പട്ഠപനാ-സദ്ദോ ദിസ്സതി, ഏവമിധാപി കുസലാദീനം ധമ്മാനം ഹേതുപച്ചയാദീഹി വിഭജനതോ വിഭജനട്ഠേന പട്ഠാനം നാമ. അഥ വാ പട്ഠിതട്ഠേന പട്ഠാനം, ഗമനട്ഠേനാതി അത്ഥോ. സബ്ബധമ്മേസു ഹി അസങ്ഗഗമനസ്സ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ ഹേതുപച്ചയാദിഭേദഭിന്നേസു കുസലാദീസു വിത്ഥാരിതനയലാഭതോ നിസ്സങ്ഗവസേന പവത്തഗമനത്താ ഗമനട്ഠേന പട്ഠാനം നാമ, ഇതി നാനപ്പകാരപച്ചയട്ഠേന, വിഭജനട്ഠേന, ഗമനട്ഠേന ച തികപട്ഠാനാദീസു ചതുവീസതിയാ പട്ഠാനേസു ഏകേകമ്പി പട്ഠാനം നാമ, തേസം പന സമൂഹതോ പകരണം പട്ഠാനം നാമ, തേസം പട്ഠാനാനം മാതികാ. സയമ്പി വാ പട്ഠാനഭൂതാ മാതികാ, സബ്ബമ്പേതം പട്ഠാനമാതികാ. യാ സാ ‘‘ഹേതുപച്ചയോ, ആരമ്മണപച്ചയോ…പേ… അവിഗതപച്ചയോ’’തി ഏവം തികപട്ഠാനാദിചതുവീസതിപ്പഭേദസമന്തപട്ഠാനദേസനായ മൂലഭൂതപച്ചയഭേദസ്സ വസേന ഭഗവതാ പകരണസ്സ ആദിമ്ഹി ഠപിതാ, അയം ഇധ പട്ഠാനമാതികാ നാമ.

തത്ഥ അനുത്താനത്ഥാദിസഹിതോ സങ്ഖേപത്ഥവിനിച്ഛയോ താവ ഏവം വേദിതബ്ബോ – ഹേതുപച്ചയോതിആദീസു ഹി ഹേതു ച സോ പച്ചയോ ചാതി ഹേതുപച്ചയോ, ഹേതു ഹുത്വാ പച്ചയോ ഹേതുപച്ചയോ, ഹേതുഭാവേന പച്ചയോതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ ഹേതൂതി വചനാവയവകാരണമൂലാനമേതം അധിവചനം. ‘‘പടിഞ്ഞാഹേതൂ’’തിആദീസു ഹി ലോകേ വചനാവയവോ ‘‘ഹേതൂ’’തി വുച്ചതി, സാസനേ പന ‘‘യേ ധമ്മാ ഹേതുപ്പഭവാ’’തിആദീസു (മഹാവ. ൬൦; അപ. ഥേര ൧.൧.൨൮൬) കാരണം, ‘‘തയോ കുസലാ ഹേതൂ, തയോ അകുസലാ ഹേതൂ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൧൦൫൯) മൂലം, ഇദം ഇധ അധിപ്പേതം, തം പടിച്ച ഏതസ്മാ ഏതീതി പച്ചയോ, അപച്ചക്ഖായ നം വത്തതീതി അത്ഥോ. യോ ഹി ധമ്മോ യം ധമ്മം പടിച്ച അപച്ചക്ഖായ തിട്ഠതി വാ ഉപ്പജ്ജതി വാ, സോ തസ്സ ഉപകാരകലക്ഖണേന പച്ചയോ നാമ. ഇതി മൂലട്ഠേന ഹേതു, ഉപകാരകട്ഠേന പച്ചയോതി സങ്ഖേപതോ മൂലട്ഠേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ ഹേതുപച്ചയോ, കുസലാദീനം കുസലാദിഭാവസാധകോതി കേചി, ഏവം സന്തേ പന തംസമുട്ഠാനരൂപേസു ഹേതുപച്ചയതാ ന സമ്പജ്ജതി, അഹേതുകചിത്താനഞ്ച വിനാ ഏതേഹി അബ്യാകതഭാവോ സിദ്ധോ, സഹേതുകാനമ്പി ച യോനിസോമനസികാരാദിപടിബദ്ധോ കുസലാദിഭാവോ, ന സമ്പയുത്തഹേതുപടിബദ്ധോ. യദി ച സിയാ, ഹേതൂസുപി കുസലാദിഭാവസാധകേന അഞ്ഞേന ഭവിതബ്ബം, കുസലാദിഭാവസാധനവസേന പന ഹേതൂനം മൂലട്ഠം അഗ്ഗഹേത്വാ സുപ്പതിട്ഠിതഭാവസാധനവസേന ഗയ്ഹമാനേ ന കിഞ്ചി വിരുജ്ഝതി. ലദ്ധഹേതുപച്ചയാ ഹി ധമ്മാ വിരുള്ഹമൂലാ വിയ പാദപാ ഥിരാ ഹോന്തി സുപ്പതിട്ഠിതാ, ഇതരേ പന തിലബീജകാദിസേവാലാ വിയ ന സുപ്പതിട്ഠിതാ, ഇതി മൂലട്ഠേന ഉപകാരകോതി സുപ്പതിട്ഠിതഭാവസാധനേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ ഹേതുപച്ചയോതി വേദിതബ്ബോ.

നിദ്ദേസേ ‘‘ഹേതൂ ഹേതുസമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം തംസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി വുത്തം, തത്ഥ ‘‘ചിത്തസമുട്ഠാനാന’’ന്തി അവത്വാ ‘‘തംസമുട്ഠാനാന’’ന്തി ഇദം അചിത്തസമുട്ഠാനാനമ്പി സങ്ഗണ്ഹനത്ഥം. പഞ്ഹാവാരസ്മിം ഹി ‘‘പടിസന്ധിക്ഖണേ വിപാകാബ്യാകതാ ഹേതൂ സമ്പയുത്തകാനം ഖന്ധാനം കടത്താ ച രൂപാനം ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ആഗതം, കസ്മാ പനായം ഹേതു പടിസന്ധിയമേവ കടത്താരൂപാനം ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ ഹോതി, ന പവത്തേതി? പടിസന്ധിയം കമ്മജരൂപാനം ചിത്തപടിബദ്ധവുത്തിതായ, ഭവപഠമനിപാതതോ ചിത്തജാതി. ഇതരരൂപസന്തതിഉപ്പത്ഥമ്ഭാഭാവേന ഏവ ദുബ്ബലവത്ഥും ചിത്തമേവ നിസ്സായ ഉപ്പജ്ജതി ചേവ തിട്ഠതി ച. തം ചിത്തമ്പി ഹി പടിസന്ധിക്ഖണേ കമ്മവേഗക്ഖിത്തതായ ചേവ അപുരേജാതവത്ഥുകതായ ച അപ്പതിട്ഠിതം, പപാതേ പതിതമത്തകോ പുരിസോ ന കിഞ്ചി സിപ്പം കാതും വിയ ചിത്തജരൂപം ജനേതും ന സക്കോതി, തമേവ കടത്താരൂപം നിസ്സായ പതിട്ഠാതി. പടിസന്ധിചിത്താനി ഹി രൂപം ന ജനേന്തി, കമ്മജരൂപമേവ പന തേസം ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപട്ഠാനേ തിട്ഠതി, പവത്തിയം പന പടിലദ്ധുപത്ഥമ്ഭതായ തം രൂപം വിനാപി കമ്മപടിബദ്ധാവ പവത്തി, ഹേതുപച്ചയസ്സ പനേത്ഥ കുസലാദിഭേദതോ, ഭൂമിഭേദതോ ച വിഭാഗോ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോതി അയം ഹേതുപച്ചയേ നയോ.

തതോ പരേസു ആരമ്മണഭാവേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ ആരമ്മണപച്ചയോ, സോ നിദ്ദേസേ ‘‘രൂപായതനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയാ…പേ… ഫോട്ഠബ്ബായതനം കായവിഞ്ഞാണധാതുയാ തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച ധമ്മാനം…പേ… രൂപായതനം സദ്ദഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബായതനം മനോധാതുയാ…പേ… സബ്ബേ ധമ്മാ മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ…പേ… യം യം ധമ്മം ആരബ്ഭ യേ യേ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ, തേ തേ ധമ്മാ തേസം തേസം ധമ്മാനം ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഏവം നിദ്ദിട്ഠത്താ ന കോചി ധമ്മോ ന ഹോതി. യഥാ ഹി ദുബ്ബലപുരിസോ ദണ്ഡം വാ രജ്ജും വാ ആലമ്ബിത്വാ ഉട്ഠഹതി ചേവ തിട്ഠതി ച, ഏവം ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ രൂപാദീസു ഛസു യം കിഞ്ചി ആലമ്ബിത്വാ ഉപ്പജ്ജന്തി ചേവ തിട്ഠന്തി ച, തസ്മാ ലോകിയലോകുത്തരാദിഭേദാ സബ്ബേപി ധമ്മാ യഥായോഗം ചിത്തചേതസികാനം ആരമ്മണപച്ചയോതി വേദിതബ്ബോതി അയം ആരമ്മണപച്ചയേ നയോ.

ജേട്ഠകട്ഠേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ അധിപതിപച്ചയോ, സോ നിദ്ദേസേ ‘‘ഛന്ദാധിപതി ഛന്ദസമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം തംസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം…പേ… വീരിയചിത്തവീമംസാധിപതി…പേ… അധിപതിപച്ചയേന പച്ചയോ, യം യം ധമ്മം ഗരും കത്വാ യേ യേ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ, തേ തേ ധമ്മാ തേസം തേസം ധമ്മാനം അധിപതിപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഏവം ദ്വിധാ നിദ്ദിട്ഠോ. തത്ഥ ഛന്ദാദയോ സഹജാതാധിപതിഭാവേന വുത്താ, ഗരുകാതബ്ബം ആരമ്മണാധിപതിഭാവേന. തത്ഥ ച ലോകിയകുസലഭൂതോ ആരമ്മണാധിപതി ലോകിയകുസലാനഞ്ചേവ ലോഭസഹഗതചിത്താനഞ്ച ആരമ്മണാധിപതി ഹോതി, നാഞ്ഞസ്സ, അകുസലഭൂതോ പന ലോഭസഹഗതചിത്തുപ്പാദോതി വുച്ചതി ഇതരേസു ഗരുകാതബ്ബതായ അഭാവതോ, സോ ദ്വിഹേതുകാഹേതുകാദിലോകിയവിപാകരൂപക്ഖന്ധഭൂതോ ച ലോഭസഹഗതസ്സേവ, നാഞ്ഞസ്സ, തഥാ കിരിയഭൂതോപീതി അട്ഠകഥായം ആഗതം, തം ഞാണസമ്പയുത്തകിരിയാനം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാഭിഞ്ഞാദിപുബ്ബവസപ്പവത്താനം കാമാവചരകുസലേഹി ഗരുകാതബ്ബഭാവസ്സാവിരോധഭാവസ്സ ദസ്സനതോ വീമംസിതബ്ബം. ലോകുത്തരകുസലാനി പന കാമാവചരഞാണസമ്പയുത്തജവനാനമേവ ആരമ്മണാധിപതിപച്ചയാ ഹോന്തി, നിബ്ബാനം പന തേസഞ്ഞേവ ലോകുത്തരകുസലവിപാകാനഞ്ചാതി വേദിതബ്ബന്തി അയം അധിപതിപച്ചയേ നയോ.

അനന്തരഭാവേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ അനന്തരപച്ചയോ, സോവ സമനന്തരപച്ചയോ, ബ്യഞ്ജനമത്തമേവ നാനം ‘‘ഉപചയസന്തതീ’’തിആദീസു വിയ. യമ്പി ‘‘അത്ഥാനന്തരതായ അനന്തരപച്ചയോ, കാലാനന്തരതായ സമനന്തരപച്ചയോ’’തി ആചരിയാനം മതം, തം ‘‘നിരോധാ വുട്ഠഹന്തസ്സ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനകുസലം ഫലസമാപത്തിയാ സമനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദീഹി വിരുജ്ഝതി, തംനിദ്ദേസേ ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതു തംസമ്പയുത്തകാ ച ധമ്മാ മനോധാതുയാ…പേ… കായവിഞ്ഞാണധാതു…പേ… മനോധാതു…പേ… മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ…പേ… പുരിമാ പുരിമാ കുസലാ ധമ്മാ പച്ഛിമാനം പച്ഛിമാനം കുസലാനം ധമ്മാനം…പേ… അബ്യാകതാനം ധമ്മാനം…പേ… പുരിമാ പുരിമാ അകുസലാ ധമ്മാ പച്ഛിമാനം പച്ഛിമാനം അകുസലാനം…പേ… അബ്യാകതാനം…പേ… യേസം യേസം ധമ്മാനം അനന്തരാ യേ യേ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ, തേ തേ ധമ്മാ തേസം തേസം ധമ്മാനം അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഇമിനാ അനന്തരപച്ചയനിദ്ദേസസമകോ ഏവ സമനന്തരപച്ചയോ നിദ്ദിട്ഠോ അഞ്ഞത്ര നാമനാനാത്താതി അയം അനന്തരസമനന്തരപച്ചയദ്വയേ നയോ.

ഉപ്പജ്ജമാനോവ സഹ ഉപ്പജ്ജമാനഭാവേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ സഹജാതപച്ചയോ, സോ നിദ്ദേസേ ‘‘ചത്താരോ ഖന്ധാ അരൂപിനോ അഞ്ഞമഞ്ഞം സഹജാതപച്ചയേന പച്ചയോ, ചത്താരോ മഹാഭൂതാ അഞ്ഞമഞ്ഞം…പേ… ഓക്കന്തിക്ഖണേ നാമരൂപം അഞ്ഞമഞ്ഞം…പേ… ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ ചിത്തസമുട്ഠാനാനം രൂപാനം…പേ… മഹാഭൂതാ ഉപാദാരൂപാനം…പേ… രൂപിനോ ധമ്മാ അരൂപീനം ധമ്മാനം കിഞ്ചികാലേ സഹജാതപച്ചയേന പച്ചയോ, കിഞ്ചികാലേ നസഹജാതപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഏവം ഛബ്ബിധോ നിദ്ദിട്ഠോ. തത്ഥ അഞ്ഞമഞ്ഞന്തി ഇമിനാ തേസം ധമ്മാനം ഏകക്ഖണേ പച്ചയഭാവഞ്ചേവ പച്ചയുപ്പന്നഭാവഞ്ച ദീപേതി, പടിസന്ധിക്ഖണേ വത്ഥുരൂപം രൂപം നാമ. ചിത്തചേതസികാതി പവത്തിയം ചത്താരോ ഖന്ധാ, പടിസന്ധിയമ്പീതി കേചി തത്ഥ കടത്താരൂപാനമ്പി ചിത്തസമുട്ഠാനേ പവിട്ഠത്താ. തേസം ഹി പടിസന്ധിചിത്തചേതസികാ സഹജാതപച്ചയാ ഹോന്തിയേവ, താനി പന വത്ഥുവിരഹിതാനി രൂപാനി പവത്തിയം ചിത്തസമുട്ഠാനാനം വിയ ചിത്തചേതസികാനം പച്ചയത്ഥം ന ഫരന്തി, തസ്മാ ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞ’’ന്തി ന വുത്തം, തഥാ ഭൂതാനം ഉപാദാരൂപം. ഏവം ഹി അഗയ്ഹമാനേ പടിസന്ധിയം കടത്താരൂപാനം സഹജാതാ നാമ നിസ്സയതാ ന വുത്താതി സഹജാതപച്ചയനിദ്ദേസോ അപരിപുണ്ണോ ഏവ സിയാ. കിഞ്ചികാലേതി ഇദമ്പി ഓക്കന്തിക്ഖണേ ഹദയവത്ഥുമേവ സന്ധായ വുത്തത്താ തതിയകോട്ഠാസമേവ ഭജതീതി അത്ഥതോ അയം പച്ചയോ പഞ്ചവിധോതി അയം സഹജാതപച്ചയേ നയോ.

അഞ്ഞമഞ്ഞം ഉപ്പാദനുപത്ഥമ്ഭനഭാവേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയോ തിദണ്ഡകം വിയ. സോ നിദ്ദേസേ ‘‘ചത്താരോ ഖന്ധാ അരൂപിനോ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയേന പച്ചയോ, ചത്താരോ മഹാഭൂതാ…പേ… ഓക്കന്തിക്ഖണേ നാമരൂപം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഏവം തിധാ നിദ്ദിട്ഠോതി അയം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയേ നയോ.

അധിട്ഠാനാകാരേന, നിസ്സയാകാരേന ച ഉപകാരകോ ധമ്മോ നിസ്സയപച്ചയോ തരുചിത്തകമ്മാദീനം പഥവീപടാദയോ വിയ, സോ നിദ്ദേസേ സഹജാതപച്ചയേ വിയ ഛധാവ നിദ്ദിട്ഠോ. ഛട്ഠോ പനേത്ഥ കോട്ഠാസോ ‘‘ചക്ഖായതനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയാ, സോതഘാനജിവ്ഹാകായായതനം കായവിഞ്ഞാണധാതുയാ…പേ… യം രൂപം നിസ്സായ മനോധാതു ച മനോവിഞ്ഞാണധാതു ച വത്തന്തി, തം രൂപം മനോധാതുയാ ച മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ ച തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച ധമ്മാനം നിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഏവം പുരേജാതനിസ്സയദസ്സനവസേന വിഭത്തോ, സേസം താദിസമേവ. തത്ഥ രൂപന്തി ഹദയവത്ഥു.

ഉപനിസ്സയപച്ചയോതി ഏത്ഥ പനായം വചനത്ഥോ – തദധീനവുത്തിതായ അത്തനോ ഫലേന നിസ്സിതോ, നപ്പടിക്ഖിത്തോതി നിസ്സയോ, യഥാ പന ഭുസോ ആയാസോ ഉപായാസോ, ഏവം ഭുസോ നിസ്സയോ ഉപനിസ്സയോ, ബലവകാരണസ്സേതം അധിവചനം, തസ്മാ ബലവകാരണഭാവേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ ഉപനിസ്സയപച്ചയോതി വേദിതബ്ബോ. സോ ആരമ്മണൂപനിസ്സയോ അനന്തരൂപനിസ്സയോ പകതൂപനിസ്സയോതി തിവിധോ ഹോതി. തത്ഥ ആരമ്മണൂപനിസ്സയോ താവ ആരമ്മണാധിപതിനാ സദ്ധിം നാനത്തം അകത്വാ വിഭത്തോ. തത്ഥ യം ആരമ്മണം ഗരും കത്വാ ചിത്തചേതസികാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തം നിയമതോ തേസം ആരമ്മണേസു ബലവാരമ്മണം ഹോതി, ഇതി ഗരുകാതബ്ബമത്തട്ഠേന ആരമ്മണാധിപതി, ബലവകാരണട്ഠേന ആരമ്മണൂപനിസ്സയോതി ഏവമേതേസം നാനത്തം വേദിതബ്ബം.

അനന്തരൂപനിസ്സയോപി അനന്തരപച്ചയേന നാനത്തം അകത്വാവ വിഭത്തോ, ഏവം സന്തേപി അത്തനോ അത്തനോ അനന്തരം അനുരൂപസ്സ ചിത്തുപ്പാദസ്സ പവത്തനസമത്ഥതായ അനന്തരതാ, പുരിമചിത്തസ്സ പച്ഛിമചിത്തുപ്പാദനേ ബലവതായ അനന്തരൂപനിസ്സയതാ ച വേദിതബ്ബാ. യഥാ ഹി ഹേതുപച്ചയാദീസു കഞ്ചി ധമ്മം വിനാപി ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, ന ഏവം അനന്തരചിത്തം വിനാ ചിത്തസ്സ ഉപ്പത്തി നാമ അത്ഥി, തസ്മാ ബലവപച്ചയോ ഹോതി, ഇതി ബലവകാരണട്ഠേന അനന്തരോവ അനന്തരൂപനിസ്സയോതി ഏവമേതേസം നാനത്തം വേദിതബ്ബം.

പകതോ ഉപനിസ്സയോ പകതൂപനിസ്സയോ, പകതോ നാമ അത്തനോ സന്താനേ ഉപ്പാദിതോ വാ സദ്ധാസീലാദിഉപസേവിതോ വാ ഉതുഭോജനാദിപകതിയായേവ വാ ഉപനിസ്സയോ പകതൂപനിസ്സയോ, ഇതി പരൂപനിസ്സയേന അമിസ്സോതി അത്ഥോ. സോ ച പകതൂപനിസ്സയോ ‘‘സദ്ധം ഉപനിസ്സായ ദാനം ദേതി, സീലം സമാദിയതി, ഉപോസഥകമ്മം കരോതി, ഝാനം ഉപ്പാദേതി; വിപസ്സനം, മഗ്ഗം, അഭിഞ്ഞം, സമാപത്തിം ഉപ്പാദേതി; സീലം, സുതം, ചാഗം, പഞ്ഞം ഉപനിസ്സായ ദാനം ദേതി…പേ… സമാപത്തിം ഉപ്പാദേതീ’’തിആദിനാ ഇമേസം സദ്ധാദീനം വസേന ബഹുധാ വിഭത്തോ, ഏവം ഉപനിസ്സയപച്ചയോ തിവിധോ. നിദ്ദേസേ പനായം ‘‘പുരിമാ പുരിമാ കുസലാ ധമ്മാ പച്ഛിമാനം പച്ഛിമാനം കുസലാനം ധമ്മാനം …പേ… അകുസലാനം കേസഞ്ചി…പേ… അബ്യാകതാനം ധമ്മാനം…പേ… പുരിമാ പുരിമാ അകുസലാ ധമ്മാ പച്ഛിമാനം പച്ഛിമാനം അകുസലാനം…പേ… കുസലാനം കേസഞ്ചി…പേ… അബ്യാകതാനം ധമ്മാനം…പേ… പുരിമാ പുരിമാ അബ്യാകതാ ധമ്മാ…പേ… അബ്യാകതാനം, കുസലാനം, അകുസലാനം ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ, പുഗ്ഗലോപി ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ, സേനാസനമ്പീ’’തി ഏവം നിദ്ദിട്ഠോ. തത്ഥ പുരിമാതി അനന്തരൂപനിസ്സയേ സമനന്തരാതീതാവ ലബ്ഭന്തി.

ആരമ്മണൂപനിസ്സയപകതൂപനിസ്സയേസു പന നാനാവിധിവസേന പുരിമതരാവാതി തയോപി രാസീ കുസലേന കുസലപദേ ലബ്ഭന്തി. കുസലേന പനാകുസലേ സമനന്തരാതീതാ ന ലബ്ഭന്തി, തേനാഹ ‘‘കേസഞ്ചീ’’തി. ഇദം ഹി ‘‘കുസലോ ധമ്മോ അകുസലസ്സ ധമ്മസ്സ ആരമ്മണൂപനിസ്സയോ പകതൂപനിസ്സയോ, ആരമ്മണൂപനിസ്സയോ പന ദാനം ദത്വാ…പേ… തം ഗരും കത്വാ രാഗോ ഉപ്പജ്ജതി…പേ… പകതൂപനിസ്സയോ സദ്ധം ഉപനിസ്സായ മാനം ജപ്പേതീ’’തിആദിനാ പഞ്ഹാവാരേ ആഗതം ഇമം നയം സന്ധായ വുത്തം.

അകുസലേന കുസലപദേ ഹി സമനന്തരാതീതാ ന ലബ്ഭന്തി, തേനാഹ ‘‘കേസഞ്ചീ’’തി. ഇദം പന ‘‘അകുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ധമ്മസ്സ പകതൂപനിസ്സയോ. രാഗം ഉപനിസ്സായ ദാനം ദേതി…പേ… പാണം ഹന്ത്വാ തസ്സ പടിഘാതത്ഥായ ദാനം ദേതീ’’തിആദിനാ നയേന പഞ്ഹാവാരേ ആഗതം പകതൂപനിസ്സയമേവ സന്ധായ വുത്തം. യഥാ ഹി അകുസലം കുസലസ്സ അനന്തരൂപനിസ്സയോ ന ഹോതി, തഥാ ആരമ്മണൂപനിസ്സയോപി ന ഹോതി. ന ഹി തം ഗരും കത്വാ കുസലം പവത്തതി.

അകുസലേന അബ്യാകതപദേ പന ആരമ്മണൂപനിസ്സയോവ ന ലബ്ഭതി. ന ഹി തം അബ്യാകതാ ഗരും കരോന്തി, അനന്തരാ പനസ്സ ഹോന്തി. തേനേവേത്ഥ ‘‘കേസഞ്ചീ’’തി ന വുത്തം. സേസപദേസു തയോപി ഉപനിസ്സയാ ലബ്ഭന്തേവ. ‘‘പുഗ്ഗലോപി, സേനാസനമ്പീ’’തി ഇദമ്പി ദ്വയം പകതൂപനിസ്സയവസേനേവേത്ഥ വുത്തം, ഉതുഭോജനാദയോ ചേത്ഥ സങ്ഗഹേതബ്ബാ. ഇമസ്മിഞ്ച പച്ചയേ ഏകച്ചായ പഞ്ഞത്തിയാ സദ്ധിം സബ്ബേപി ചതുഭൂമകാ ധമ്മാ സങ്ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബാതി അയം ഉപനിസ്സയപച്ചയേ നയോ.

പഠമതരം ഉപ്പജ്ജിത്വാ വത്തമാനഭാവേന ഉപകാരകാ രൂപധമ്മാ പുരേജാതപച്ചയോ, സോ പസാദതബ്ബിസയഹദയവത്ഥുവസേന ഏകാദസവിധോ. നിദ്ദേസേ ച ‘‘ചക്ഖായതനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയാ തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച ധമ്മാനം പുരേജാതപച്ചയേന പച്ചയോ…പേ… കായായതനം കായവിഞ്ഞാണധാതുയാ …പേ… രൂപായതനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയാ…പേ… ഫോട്ഠബ്ബായതനം കായവിഞ്ഞാണധാതുയാ…പേ… രൂപായതനം സദ്ദഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബായതനം മനോധാതുയാ…പേ… യം രൂപം നിസ്സായ…പേ… തം രൂപം മനോധാതുയാ ച മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ ച കിഞ്ചികാലേ പുരേജാതപച്ചയേന പച്ചയോ, കിഞ്ചികാലേ ന പുരേജാതപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഏവം സബ്ബഥാപി പഞ്ചദ്വാരേ വത്ഥാരമ്മണവസേന, മനോദ്വാരേ വത്ഥുവസേനേവ ചായം നിദ്ദിട്ഠോ. പഞ്ഹാവാരേ പന ആരമ്മണപുരേജാതം ‘‘അരഹാ ചക്ഖും അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ വിപസ്സതീ’’തി ആഗതത്താ മനോദ്വാരേപി അട്ഠാരസന്നം രൂപാനം വസേന ആരമ്മണപുരേജാതമ്പി ലബ്ഭതേവാതി അയം പുരേജാതപച്ചയേ നയോ.

പുരേജാതാനം രൂപധമ്മാനം ഉപത്ഥമ്ഭകട്ഠേന ഉപകാരകോ അരൂപധമ്മോ പച്ഛാജാതപച്ചയോ ഗിജ്ഝപോതകസരീരാനം ആഹാരാസാ ചേതനാ വിയ. നിദ്ദേസേപി ചസ്സ ‘‘പച്ഛാജാതാ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ പുരേജാതസ്സ ഇമസ്സ കായസ്സ പച്ഛാജാതപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഏവം വുത്തം. തത്ഥ ഇമസ്സ കായസ്സാതി ചതുസമുട്ഠാനികതിസമുട്ഠാനികഭൂതുപാദായരൂപകായസ്സ. ധമ്മതോ ചായം ഠപേത്വാ പടിസന്ധിവിപാകേ ആരുപ്പവിപാകേ അവസേസാ സബ്ബേ ചതുഭൂമകാ അരൂപധമ്മാതി വേദിതബ്ബാതി അയം പച്ഛാജാതപച്ചയേ നയോ.

ആസേവനട്ഠേന അനന്തരാനം പഗുണബലവഭാവേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ ആസേവനപച്ചയോ ഗന്ഥാദിപുരിമാഭിയോഗോ വിയ. സോ കുസലാകുസലകിരിയജവനവസേന തിവിധോ. നിദ്ദേസേ പനസ്സ ‘‘പുരിമാ പുരിമാ കുസലാ ധമ്മാ പച്ഛിമാനം പച്ഛിമാനം കുസലാനം ധമ്മാനം…പേ… അകുസലാനം ധമ്മാനം…പേ… കിരിയാബ്യാകതാനം ധമ്മാനം ആസേവനപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി നിദ്ദിട്ഠോ. തത്ഥ പുരിമാ പുരിമാതി സബ്ബത്ഥ സമനന്തരാതീതാവ ദട്ഠബ്ബാ, തത്ഥാപി കുസലാദയോ അബ്യാകതാദീനം ഭിന്നജാതികാനം സമനന്തരാനമ്പി വാസനാസങ്ഖാതേന ആസേവനേന പഗുണതരബലവഭാവവിസിട്ഠം അത്തനോ കുസലാദിഭാവസങ്ഖാതഗതിം ഗാഹാപേതും അസമത്ഥതായ ആസേവനപച്ചയാ ന ഹോന്തി, ഭൂമിതോ, പന ആരമ്മണതോ ച ഭിന്നാപി കാമാവചരതിഹേതുകകുസലകിരിയാ അത്തനാ സദിസവേദനാനമേവ മഹഗ്ഗതലോകുത്തരകുസലകിരിയാനമ്പി, സങ്ഖാരാരമ്മണഞ്ച അനുലോമകുസലം നിബ്ബാനാരമ്മണസ്സ ഗോത്രഭുകുസലസ്സ ആസേവനപച്ചയാ ഹോന്തിയേവ. ലോകുത്തരോ പന ആസേവനപച്ചയോ നത്ഥി, തഥാ വിപാകോ കമ്മപരിണാമിതത്താതി അയം ആസേവനപച്ചയേ നയോ.

ചിത്തപ്പയോഗസങ്ഖാതേന കിരിയഭാവേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ കമ്മപച്ചയോ. സോ നാനക്ഖണികായ കുസലാകുസലചേതനായ ചേവ സഹജാതായ ച സബ്ബായപി ചേതനായ വസേന ദുവിധോ ഹോതി. നിദ്ദേസേപി ചസ്സ ‘‘കുസലാകുസലം കമ്മം വിപാകാനം ഖന്ധാനം കടത്താ ച രൂപാനം…പേ… ചേതനാ സമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം തംസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം കമ്മപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ദ്വിധാവ വുത്തോ. തത്ഥ കമ്മന്തി ചേതനാകമ്മമേവ. കടത്താ ച രൂപാനന്തി കമ്മസ്സ കടത്താ ഉപചിതത്താ നിപ്ഫാദിതത്താ ഉപ്പന്നാനം കമ്മജാനം രൂപാനം കടത്താ ഏവ, കമ്മമ്പി കാലന്തരേയേവ അവസേസപച്ചയസമായോഗേ സതി അത്തനോ ഫലം ഉപ്പാദേതി, ന തു വിനട്ഠത്താ ഠിതത്താ തം വാ ഠിതം പന കമ്മം ന ജനേതി. ഏവം തംസമുട്ഠാനന്തി ഇമിനാ പടിസന്ധിയം കടത്താരൂപഗ്ഗഹണം ദട്ഠബ്ബന്തി അയം കമ്മപച്ചയേ നയോ.

നിരുസ്സാഹസന്തഭാവേന നിരുസ്സാഹസന്തഭാവായ ഉപകാരകോ വിപാകധമ്മോ വിപാകപച്ചയോ. സോ പവത്തേ ചിത്തസമുട്ഠാനാനം, പടിസന്ധിക്ഖണേ കടത്താരൂപാനം, സബ്ബത്ഥ ച സമ്പയുത്തധമ്മാനം പച്ചയോ ഹോതി. യഥാഹ സബ്ബപഞ്ഹാവാരേ – ‘‘വിപാകാബ്യാകതോ ഏകോ ഖന്ധോ തിണ്ണന്നം ഖന്ധാനം ചിത്തസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം പടിസന്ധിക്ഖണേ…പേ… കടത്താ ച രൂപാനം വിപാകപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദി. നിദ്ദേസേ പനസ്സ ‘‘വിപാകാ ചത്താരോ ഖന്ധാ അരൂപിനോ അഞ്ഞമഞ്ഞം വിപാകപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഏത്തകമേവ വുത്തം. തം പഞ്ഹാവാരേ വുത്തവിധാനം സന്ധായ സാവസേസം വുത്തന്തി അയം വിപാകപച്ചയേ നയോ.

രൂപാരൂപാനം ഉപത്ഥമ്ഭകട്ഠേന ഉപകാരകാ ചത്താരോ ആഹാരാ ആഹാരപച്ചയോ. നിദ്ദേസേ പന ‘‘കബളീകാരോ ആഹാരോ ഇമസ്സ കായസ്സ…പേ… അരൂപിനോ ആഹാരാ സമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം തംസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം ആഹാരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഏവം നിദ്ദിട്ഠോ. തത്ഥ ചതുസമുട്ഠാനമുപഗതാ ഓജാ കബളീകാരോ ആഹാരോ നാമ. സോ യസ്മാ ആഹാരൂപസേവീനഞ്ഞേവ അജ്ഝോഹടാഹാരഉതുജാഹാരൂപത്ഥദ്ധോ ഏവ ച കമ്മജാദിആഹാരോ ഇമസ്സ കായസ്സ ഠിതിയാ പവത്തതി, ന അഞ്ഞഥാ, തസ്മാ കബളീകാതബ്ബഉതുജവത്ഥുസന്നിസ്സിതതാദസ്സനത്ഥം കബളീകാരോ ആഹാരോതി വുത്തോ. കിഞ്ചാപി ചായം ‘‘ഇമസ്സ കായസ്സാ’’തി അവിസേസേന വുത്തോ, വിസേസതോ പന ആഹാരജരൂപസ്സ ജനകോ ചേവ അനുപാലകോ ച ഹുത്വാ സേസതിസന്തതിസമുട്ഠാനരൂപസ്സ അനുപാലകോ ഏവ ഹുത്വാ ആഹാരപച്ചയോ ഹോതി. തംസമുട്ഠാനാനന്തി ഇമിനാ പടിസന്ധിയം കമ്മസമുട്ഠാനാനി ഗഹിതാനേവ. പഞ്ഹാവാരേ ഹി ‘‘പടിസന്ധിക്ഖണേ വിപാകാബ്യാകതാ ആഹാരാ സമ്പയുത്തകാനം ഖന്ധാനം കടത്താ ച രൂപാനം ആഹാരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി വുത്തന്തി അയം ആഹാരപച്ചയേ നയോ.

അധിപതിയട്ഠേന ഉപകാരകാ ഇത്ഥിന്ദ്രിയപുരിസിന്ദ്രിയവജ്ജാ വീസതി ഇന്ദ്രിയാ ഇന്ദ്രിയപച്ചയോ. ഇത്ഥിന്ദ്രിയപുരിസിന്ദ്രിയാനി ഹി കിഞ്ചാപി ഇത്ഥിപുരിസലിങ്ഗാകപ്പാദീനം ബീജഭൂതാനി, നേവ പന തേസം, ന അഞ്ഞേസം ഇന്ദ്രിയാദിപച്ചയതം ഫരന്തി. സുത്തന്തികപരിയായേന പന തേസം പകതൂപനിസ്സയഭാവം ഫരന്തീതി ബാവീസതേവ ഇന്ദ്രിയാനി. തത്ഥ ചക്ഖുന്ദ്രിയാദയോ പഞ്ച അരൂപധമ്മാനമേവ ഇന്ദ്രിയപച്ചയോ, രൂപജീവിതിന്ദ്രിയം കടത്താരൂപാനമേവ, സേസാ രൂപാരൂപാനം. നിദ്ദേസേ ‘‘ചക്ഖുന്ദ്രിയം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയാ തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച ധമ്മാനം…പേ… കായവിഞ്ഞാണധാതുയാ…പേ… രൂപജീവിതിന്ദ്രിയം കടത്താരൂപാനം, അരൂപിനോ ഇന്ദ്രിയാ സമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം തംസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം ഇന്ദ്രിയപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഏവം നിദ്ദിട്ഠോ. തംസമുട്ഠാനാനന്തി ഏത്ഥാപി കടത്താരൂപമ്പി സങ്ഗഹിതം. പഞ്ഹാവാരേ ഹി ‘‘പടിസന്ധിക്ഖണേ വിപാകാബ്യാകതാ ഇന്ദ്രിയാ സമ്പയുത്തകാനം ഖന്ധാനം കടത്താ ച രൂപാന’’ന്തി വുത്തന്തി അയം ഇന്ദ്രിയപച്ചയേ നയോ.

ഉപനിജ്ഝായനട്ഠേന ഉപകാരകാനി ഠപേത്വാ ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണേസു വേദനാത്തയം, ഏകഗ്ഗതഞ്ച സേസാനി കുസലാദിഭേദാനി സത്ത ഝാനങ്ഗാനി ഝാനപച്ചയോ. ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണാനം ഹി അഭിനിപാതമത്തത്താ തേസു വേദനേകഗ്ഗതാ ഉപനിജ്ഝായനാകാരസ്സ അഭാവേന ഝാനങ്ഗേസു ന ഉദ്ധടാ, നിദ്ദേസേ പനസ്സ ‘‘ഝാനങ്ഗാനി ഝാനസമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം തംസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം ഝാനപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി നിദ്ദിട്ഠോ. ഇധാപി തംസമുട്ഠാനാനന്തി ഇമിനാ ച കടത്താരൂപമ്പി ഗഹിതം. പഞ്ഹാവാരേഹി ‘‘പടിസന്ധിക്ഖണേ വിപാകാബ്യാകതാനി ഝാനങ്ഗാനി സമ്പയുത്തകാനം ഖന്ധാനം കടത്താ ച രൂപാന’’ന്തി വുത്തന്തി അയം ഝാനപച്ചയേ നയോ.

യതോ തതോ വാ നിയ്യാനട്ഠേന ഉപകാരകാനി കുസലാദിഭേദാനി ദ്വാദസ മഗ്ഗങ്ഗാനി മഗ്ഗപച്ചയോ. നിദ്ദേസേ പന ‘‘മഗ്ഗങ്ഗാനി മഗ്ഗസമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം തംസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം മഗ്ഗപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി നിദ്ദിട്ഠോ. ഏത്ഥാപി തംസമുട്ഠാനാനന്തി ഇമിനാ കടത്താരൂപഗ്ഗഹണം. പഞ്ഹാവാരേ ഹി ‘‘പടിസന്ധിക്ഖണേ വിപാകാബ്യാകതാനി മഗ്ഗങ്ഗാനി സമ്പയുത്തകാനം ഖന്ധാനം കടത്താ ച രൂപാന’’ന്തി വുത്തം, അഹേതുകചിത്തേസു ചേത്ഥ വിജ്ജമാനാനി മഗ്ഗങ്ഗാനി മഗ്ഗപച്ചയാ ന ഹോന്തി. അയം മഗ്ഗപച്ചയേ നയോ.

ഏകവത്ഥുകഏകാരമ്മണഏകുപ്പാദഏകനിരോധസങ്ഖാതേന സമ്പയുത്തഭാവേന ഉപകാരകാ അരൂപിനോ ധമ്മാ സമ്പയുത്തപച്ചയോ. നിദ്ദേസേ പന ‘‘ചത്താരോ ഖന്ധാ അരൂപിനോ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം സമ്പയുത്തപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി നിദ്ദിട്ഠോതി അയം സമ്പയുത്തപച്ചയേ നയോ.

ഏകവത്ഥുകാദിഭാവാനുപഗമേന ഉപകാരകാ രൂപിനോ ധമ്മാ അരൂപീനം, അരൂപിനോ ധമ്മാ രൂപീനം വിപ്പയുത്തപച്ചയോ, സോ സഹജാതപുരേജാതപച്ഛാജാതവസേന തിവിധോ ഹോതി. വുത്തം ഹേതം ‘‘സഹജാതാ കുസലാ ഖന്ധാ ചിത്തസമുട്ഠാനാനം രൂപാനം…പേ… പച്ഛാജാതാ കുസലാ ഖന്ധാ പുരേജാതസ്സ ഇമസ്സ കായസ്സ വിപ്പയുത്തപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദി. പുരേജാതം പന ഛവത്ഥുവസേനേവ വേദിതബ്ബം. നിദ്ദേസേ പനസ്സ ‘‘രൂപിനോ ധമ്മാ അരൂപീനം…പേ… അരൂപിനോ ധമ്മാ രൂപീനം ധമ്മാനം വിപ്പയുത്തപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഏവം സാമഞ്ഞതോ നിദ്ദിട്ഠോ. തത്ഥ രൂപിനോതി ഇദം ഛവത്ഥൂനം വസേന വുത്തം, രൂപാദയോ പന ആരമ്മണധമ്മാ സമ്പയോഗാസങ്കായാഭാവേന വിപ്പയുത്തപച്ചയാ ന വുത്താ. ചക്ഖാദീനം ഹി വത്ഥൂനം അബ്ഭന്തരതോ അരൂപധമ്മാ നിക്ഖമന്താ വിയ ഉപ്പജ്ജന്തി, തത്ഥ സമ്പയോഗാസങ്കാ ഹോതി. പഞ്ഹാവാരേപി ഹി ‘‘വത്ഥു കുസലാനം ഖന്ധാനം…പേ… ചക്ഖായതനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയാ’’തിആദിനാ ഛ വത്ഥൂനേവ ഉദ്ധടാനി, അരൂപിനോ ധമ്മാ രൂപീനന്തി ഏത്ഥാപി നിബ്ബാനം അരൂപമ്പി സമാനം രൂപസ്സ വിപ്പയുത്തപച്ചയോ ന ഹോതി സബ്ബഥാ സമ്പയോഗാസങ്കാഭാവതോ, ‘‘ചതൂഹി സമ്പയോഗോ ചതൂഹി വിപ്പയോഗോ’’തി (ധാതു. ൩) ഹി വുത്തന്തി അയം വിപ്പയുത്തപച്ചയേ നയോ.

പച്ചുപ്പന്നലക്ഖണേന അത്ഥിഭാവേന താദിസസ്സേവ ധമ്മസ്സ ഉപത്ഥമ്ഭകട്ഠേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ അത്ഥിപച്ചയോ, സോ നിദ്ദേസേ ‘‘ചത്താരോ ഖന്ധാ അരൂപിനോ അഞ്ഞമഞ്ഞം…പേ… ചത്താരോ മഹാഭൂതാ അഞ്ഞമഞ്ഞം, ഓക്കന്തിക്ഖണേ നാമരൂപം അഞ്ഞമഞ്ഞം, ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ ചിത്തസമുട്ഠാനാനം രൂപാനം, മഹാഭൂതാ ഉപാദാരൂപാനം, ചക്ഖായതനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയാ…പേ… രൂപായതനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയാ തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച ധമ്മാനം…പേ… രൂപായതനം…പേ… ഫോട്ഠബ്ബായതനം മനോധാതുയാ…പേ… മനോധാതുയാ ച മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ ച തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച ധമ്മാനം അത്ഥിപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഏവം സഹജാതപുരേജാതവസേന ച ബഹുധാ നിദ്ദിട്ഠോ, പഞ്ഹാവാരേ പന ‘‘സഹജാതം പുരേജാതം പച്ഛാജാതം ആഹാരം ഇന്ദ്രിയ’’ന്തി ഇമേസം പഞ്ചന്നമ്പി വസേന ആഗതത്താ പച്ഛാജാതകബളീകാരആഹാരരൂപജീവിതിന്ദ്രിയാനം വസേനാപി അത്ഥിപച്ചയോ ഗഹേതബ്ബോവാതി അയം അത്ഥിപച്ചയേ നയോ.

അത്തനോ അനന്തരം ഉപ്പജ്ജമാനാനം അരൂപധമ്മാനം പവത്തിഓകാസദാനവസേന ഉപകാരകാ സമനന്തരനിരുദ്ധാ അരൂപധമ്മാ നത്ഥിപച്ചയോ, നിദ്ദേസേ പന ‘‘സമനന്തരനിരുദ്ധാ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ പടുപ്പന്നാനം ചിത്തചേതസികാനം ധമ്മാനം നത്ഥിപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഏവം സാമഞ്ഞതോവ നിദ്ദിട്ഠോ. സബ്ബഥാ അനന്തരപച്ചയസദിസതായ തത്ഥ നിദ്ദിട്ഠനയേനേവേത്ഥ വിസേസോ ഞാതബ്ബോതി അയം നത്ഥിപച്ചയേ നയോ.

നത്ഥിപച്ചയധമ്മാവ വിഗതഭാവേന ഉപകാരകത്താ വിഗതപച്ചയോതി സഹ നിദ്ദേസേന നത്ഥിപച്ചയസദിസോവാതി.

അവിഗതപച്ചയോപി സബ്ബഥാ അത്ഥിപച്ചയസദിസോവ, ദേസനാവിലാസേന, വേനേയ്യവസേന വാ അയം ദുകോ വുത്തോതി അയം അവിഗതപച്ചയേ നയോ.

പകിണ്ണകവിനിച്ഛയോ

ഇമേസു പന ചതുവീസതിയാ പച്ചയേസു ഞാണചാരസ്സ വിസദഭാവത്ഥം –

ധമ്മതോ കാലതോ ചേവ, ഏകസ്സാനേകപച്ചയാ;

അനേകേസഞ്ച ധമ്മാനം, ഏകപച്ചയഭാവതോ.

സഭാഗാ വിസഭാഗാ ച, യുഗളാ ജനകാദിതോ;

സബ്ബട്ഠാനാദിഭേദാ ച, രൂപാരൂപവികപ്പതോ;

ഭവതോ സങ്ഗഹാ ഞേയ്യോ, പകിണ്ണകവിനിച്ഛയോ.

തത്ഥ ധമ്മതോതി ഇമേസു ഹി പച്ചയേസു ഹേതുപച്ചയോ താവ നാമരൂപധമ്മേസു നാമധമ്മേകദേസോ, തഥാ സഹജാതാധിപതികമ്മഝാനമഗ്ഗപച്ചയാ, തഥാ ആസേവനവിപാകപച്ചയാ, ചതുക്ഖന്ധസങ്ഗഹിതാപി വിപാകധമ്മാ അനന്തരസമനന്തരപച്ഛാജാതസമ്പയുത്തനത്ഥിവിഗതപച്ചയാ. നിബ്ബാനസ്സ അസങ്ഗഹതോ നാമേകദേസോതിപി വത്തും വട്ടതി. പുരേജാതപച്ചയോ രൂപധമ്മോവ, സേസാ യഥാലാഭവസേന നാമരൂപധമ്മാ. തത്ഥ ച ആരമ്മണാധിപതിആരമ്മണൂപനിസ്സയപകതൂപനിസ്സയേസു പഞ്ഞത്തിപി സങ്ഗഹിതാതി അയം ധമ്മതോ വിനിച്ഛയോ.

കാലതോ പന ഹേതുസഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയപുരേജാതപച്ഛാജാതവിപാകആഹാരഇന്ദ്രിയഝാനമഗ്ഗസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതപച്ചയാ പന്നരസ പച്ചുപ്പന്നാവ ഹുത്വാ അത്തനോ ഫലസ്സ പച്ചയാ ഹോന്തി, അനന്തരസമനന്തരആസേവനനത്ഥിവിഗതപച്ചയാ പഞ്ച അതീതാ ഏവ ഹുത്വാ, കമ്മപച്ചയോ പനേകോ പച്ചുപ്പന്നോപി അതീതോപി ഹുത്വാ, സേസാ ആരമ്മണഅധിപതിഉപനിസ്സയപച്ചയാ തയോപി തേകാലികാപി, നിബ്ബാനപഞ്ഞത്തിവസേന കാലവിമുത്താപി ഹുത്വാ അത്തനോ ഫലസ്സ പച്ചയാ ഹോന്തീതി അയം കാലതോ വിനിച്ഛയോ.

ഏകസ്സാനേകപച്ചയാതി ഏകധമ്മസ്സ, ഏകപച്ചയസ്സ ച അനേകപച്ചയഭാവതോ. കഥം? ഹേതുപച്ചയേ താവ അമോഹോ ഏകോ ധമ്മോ, സോ പുരേജാതകമ്മആഹാരഝാനവജ്ജാനം വീസതിയാ പച്ചയാനം വസേന അനേകപച്ചയോ ഹോതി, ഹേതുപച്ചയത്തം അവിജഹന്തോവ അധിപതിസഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയവിപാകിന്ദ്രിയമഗ്ഗസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതാനം അഞ്ഞേസം ഏകാദസന്നം വസേന വാ അനേകപച്ചയോ ഹോതി, തഥാ അലോഭാദയോ, തേസു പന അലോഭാദോസാ ഇന്ദ്രിയമഗ്ഗപച്ചയാ ന ഹോന്തി, തേ തയോ അവിപാകഭൂതാ ലോഭദോസമോഹാ വിപാകപച്ചയാപി ന ഹോന്തി, തേ പന അമോഹവജ്ജിതാ പഞ്ച അധിപതിപച്ചയാ ന ഹോന്തി, തഥാ സേസാപി അവിപാകഭൂതാ.

ആരമ്മണപച്ചയേ രൂപായതനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയാ ആരമ്മണപുരേജാതഅത്ഥിഅവിഗതാനം ചതുന്നം വസേന അനേകപച്ചയോ ഹോതി, തഥാ മനോധാതുയാ, അഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ ച. സഹേതുകായ പന ആരമ്മണാധിപതിആരമ്മണൂപനിസ്സയാനമ്പി വസേന, സദ്ദാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ധമ്മായതനം പന നിസ്സയവിപ്പയുത്താനം വസേനാപി അനേകപച്ചയോ ഹോതി, തഥാ ആരമ്മണപച്ചയത്തം അവിജഹന്തോവ ആരമ്മണാധിപതിനിസ്സയഉപനിസ്സയപുരേജാതവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതാനം വസേന അപരേസമ്പി സത്തന്നം വസേന അനേകപച്ചയോ ഹോതീതി അയമേത്ഥ ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദോ. തത്ഥ അരൂപാനം പന രൂപാനം വാ അതീതാനാഗതാനം ആരമ്മണപച്ചയഭാവേ സതി ആരമ്മണാധിപതിഉപനിസ്സയമത്തമേവ ഉത്തരി ലബ്ഭതി.

അധിപതിപച്ചയേ ആരമ്മണാധിപതി വുത്തനയോവ. സഹജാതാധിപതീസു ചിത്തം ഹേതുപുരേജാതകമ്മഝാനമഗ്ഗവജ്ജാനം ഏകൂനവീസതിയാ പച്ചയാനം വസേന അനേകപച്ചയോ ഹോതി, അധിപതിപച്ചയത്തം അവിജഹന്തോ അപരേസം സഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയവിപാകാഹാരിന്ദ്രിയസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതാനം ദസന്നം വസേനേവ, തഥാ വീരിയം ആഹാരപച്ചയവജ്ജാനം മഗ്ഗപച്ചയസഹിതാനം വസേന, ഛന്ദോ ആഹാരിന്ദ്രിയവജ്ജാനം വസേന അനേകപച്ചയോ ഹോതി, വീമംസാ ഹേതുപച്ചയേ വുത്തനയാവ.

അനന്തരപച്ചയേ ചതൂസു ഖന്ധേസു വേദനാക്ഖന്ധോ താവ ഹേതുപുരേജാതകമ്മാഹാരമഗ്ഗപച്ചയവജ്ജാനം ഏകൂനവീസതിയാ വസേന, സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ തേസു ഇന്ദ്രിയഝാനവജ്ജാനം സത്തരസന്നം വസേന, സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ ഹേതുപുരേജാതകമ്മിന്ദ്രിയഝാനമഗ്ഗവജ്ജാനം അട്ഠാരസന്നം വസേന, തഥാ ചേതനാ കമ്മസഹിതാനം, വിതക്കോ ഹേതുപുരേജാതകമ്മആഹാരിന്ദ്രിയവജ്ജാനം ഝാനമഗ്ഗസഹിതാനം, വിചാരോ, പീതി ച ആനന്തരിയാനം മഗ്ഗവജ്ജാനം, ഏകഗ്ഗതാ ഹേതുപുരേജാതകമ്മാഹാരവജ്ജാനം വീസതിയാ പച്ചയാനം വസേന, സദ്ധാ, ജീവിതിന്ദ്രിയഞ്ച അനന്തരാനം ഹേതുപുരേജാതകമ്മാഹാരഝാനമഗ്ഗവജ്ജാനം അട്ഠാരസന്നം, സതി മഗ്ഗസഹിതാനം ഏകൂനവീസതിയാ, ഹിരിഓത്തപ്പകായപസ്സദ്ധാദിഛയുഗാ, യേവാപനകേസു അധിമോക്ഖമനസികാരതത്രമജ്ഝത്തതാ, കരുണാമുദിതാ ച ഹേതുപുരേജാതകമ്മാഹാരഝാനമഗ്ഗിന്ദ്രിയവജ്ജാനം സത്തരസന്നം, വിരതിയോ പന മഗ്ഗസഹിതാനം അട്ഠാരസന്നം, മിച്ഛാദിട്ഠി തതോ വിപാകവജ്ജാനം സത്തരസന്നം വസേന, മിച്ഛാവാചാകമ്മന്താജീവാ തേഹി ചേവ കമ്മാഹാരപച്ചയേഹി ചാതി ഏകൂനവീസതിയാ പച്ചയാനം വസേന, അഹിരികം അനോത്തപ്പം മാനോ ഥിനം മിദ്ധം ഉദ്ധച്ചന്തി ഇമേ ഹേതുപുരേജാതകമ്മവിപാകാഹാരിന്ദ്രിയഝാനമഗ്ഗവജ്ജാനം സോളസന്നം, വിചികിച്ഛാ ഇസ്സാമച്ഛരിയകുക്കുച്ചാനി തതോ അധിപതിവജ്ജാനം പന്നരസന്നം വസേന അനേകപച്ചയാ ഹോന്തി. അനന്തരപച്ചയത്തം അവിജഹന്താനം പനേതേസം സമനന്തരഉപനിസ്സയകമ്മനത്ഥിവിഗതാനം അപരേസം ഛന്നം വസേന ച. വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധസ്സ അധിപതിപച്ചയേനേവ അനേകപച്ചയഭാവോ വേദിതബ്ബോ.

സഹജാതപച്ചയേ മഹാഭൂതാനി ആരമ്മണആരമ്മണാധിപതിസഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയഉപനിസ്സയപുരേജാതഅത്ഥിഅവിഗതാനം നവന്നം, ഹദയവത്ഥു തേസഞ്ഞേവ വിപ്പയുത്തസഹിതാനം വസേന. നിസ്സയപച്ചയേ ചക്ഖായതനാദീനി ആരമ്മണആരമ്മണാധിപതിനിസ്സയഉപനിസ്സയപുരേജാതഇന്ദ്രിയവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതാനം നവന്നം വസേന. പുരേജാതപച്ചയേ രൂപസദ്ദഗന്ധരസായതനാദീനി ആരമ്മണആരമ്മണാധിപതിഉപനിസ്സയപുരേജാതഅത്ഥിഅവിഗതാനം ഛന്നം വസേന. ആഹാരപച്ചയേ ഓജാ ആരമ്മണആരമ്മണാധിപതിഉപനിസ്സയാഹാരഅത്ഥിഅവിഗതാനം ഛന്നം പച്ചയാനം വസേന അനേകധാ പച്ചയോ ഹോതി. തംതംപച്ചയത്തം അവിജഹന്താനം തേസം തേസം സബ്ബത്ഥ ആരമ്മണാധിപതിഅനന്തരസമനന്തരൂപനിസ്സയാദിപച്ചയതാ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബാ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി അയം ഏകസ്സാനേകപച്ചയതോ വിനിച്ഛയോ.

അനേകേസഞ്ച ധമ്മാനം, ഏകപച്ചയഭാവതോതി ഏതേസു ഹി ഠപേത്വാ കമ്മപച്ചയം സേസേസു തേവീസതിയാ പച്ചയേസു അനേകേ അനേകേസം ധമ്മാനം ഏകതോ ഏകേകം പച്ചയാ ഹോന്തി. കമ്മപച്ചയോ പന ചേതനാ ഏകധമ്മോവാതി അയം അനേകധമ്മാനം ഏകപച്ചയഭാവതോ വിനിച്ഛയോ.

സഭാഗാ വിസഭാഗാ ചാതി ഏതേസു ഹി അനന്തരസമനന്തരഅനന്തരൂപനിസ്സയാസേവനനത്ഥിവിഗതപച്ചയാ സഭാഗാ, തഥാ ആരമ്മണആരമ്മണാധിപതിആരമ്മണൂപനിസ്സയാ. പുരേജാതപച്ചയോ പനേത്ഥ പച്ഛാജാതേന വിസഭാഗോ, തഥാ സമ്പയുത്തോ വിപ്പയുത്തേന, അത്ഥി നത്ഥിനാ, വിഗതോ അവിഗതേനാതി അയം സഭാഗവിസഭാഗതോ വിനിച്ഛയോ.

യുഗളാതി ഏത്ഥ അത്ഥസരിക്ഖതായ സദ്ദസരിക്ഖതായ കാലപടിപക്ഖതായ ഹേതുഫലതായ അഞ്ഞമഞ്ഞപടിപക്ഖതായാതി ഇമേഹി കാരണേഹി യുഗളം വേദിതബ്ബം. അനന്തരസമനന്തരാ ഹി അത്ഥസരിക്ഖതായ ഏകം യുഗളം നാമ. നിസ്സയൂപനിസ്സയാ സദ്ദസരിക്ഖതായ, പുരേജാതപച്ഛാജാതാ കാലപടിപക്ഖതായ, കമ്മവിപാകാ ഹേതുഫലതായ, സമ്പയുത്തവിപ്പയുത്താ അഞ്ഞമഞ്ഞപടിപക്ഖതായ ഏകം യുഗളം, തഥാ അത്ഥിനത്ഥിപച്ചയാ, വിഗതഅവിഗതപച്ചയാതി അയം യുഗളതോ വിനിച്ഛയോ.

ജനകാദിതോതി ജനകോപത്ഥമ്ഭകതോ. ഏതേസു ഹി അനന്തരസമനന്തരൂപനിസ്സയപകതൂപനിസ്സയാസേവനപച്ചയാ, നാനക്ഖണികോ കമ്മപച്ചയോ, നത്ഥിവിഗതപച്ചയാ ചാതി ഇമേ ജനകാ ഏവ, ന ഉപത്ഥമ്ഭകാ. പച്ഛാജാതപച്ചയോ ഉപത്ഥമ്ഭകോ ഏവ, ന ജനകോ. സേസാ ജനകാ ചേവ ഉപത്ഥമ്ഭകാ ചാതി അയം ജനകാദിതോ വിനിച്ഛയോ.

സബ്ബട്ഠാനാദിഭേദാതി സബ്ബട്ഠാനികഅസബ്ബട്ഠാനികഭേദതോ. ഏതേസു ഹി സഹജാതനിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതപച്ചയാ സബ്ബട്ഠാനികാ. സബ്ബേസു പച്ചയുപ്പന്നേസു ഇച്ഛിതബ്ബാ. ഏതേഹി വിനാ ഉപ്പജ്ജമാനോ ഏകധമ്മോപി നത്ഥി. സേസാ അസബ്ബട്ഠാനികാ. തത്ഥ ച ആരമ്മണആരമ്മണാധിപതിഅനന്തരസമനന്തരാനന്തരൂപനിസ്സയപകതൂപനിസ്സയപുരേജാതാസേവനസമ്പയുത്ത അത്ഥിനത്ഥിവിഗതപച്ചയാ അരൂപധമ്മാനഞ്ഞേവ കാരണതോ അസബ്ബട്ഠാനികാ. തഥാ പച്ഛാജാതപച്ചയോ രൂപാനഞ്ഞേവ കാരണതോ, സേസാ ഏകച്ചാനം രൂപാരൂപധമ്മാനം കാരണതോ അസബ്ബട്ഠാനികാ. അയം സബ്ബട്ഠാനാദിഭേദതോ വിനിച്ഛയോ.

രൂപാരൂപവികപ്പതോതി രൂപം രൂപസ്സ, രൂപം അരൂപസ്സാതിആദി വികപ്പതോ. ഏതേസു ഹി ഏകോപി പച്ചയോ രൂപമേവ ഹുത്വാ രൂപസ്സേവ പച്ചയോ ഭവന്തോ നാമ നത്ഥി, രൂപമേവ പന അരൂപസ്സേവ അത്ഥി, സോ പുരേജാതപച്ചയോ ഏകോ ഏവ. രൂപമേവ ഹുത്വാ രൂപാരൂപസ്സേവ പച്ചയോ നാമാതിപി നത്ഥി, അരൂപമേവ ഹുത്വാ അരൂപസ്സേവ പച്ചയോപി അത്ഥി, സോ അനന്തരസമനന്തരആസേവനസമ്പയുത്തനത്ഥിവിഗതവസേന ഛബ്ബിധോ. അരൂപമേവ പന രൂപസ്സേവ പച്ചയോപി അത്ഥി, സോ പച്ഛാജാതപച്ചയോ ഏകോ ഏവ. അരൂപമേവ ഹുത്വാ രൂപാരൂപാനമ്പി അത്ഥി, സോ ഹേതുകമ്മവിപാകഝാനമഗ്ഗവസേന പഞ്ചവിധോ. രൂപാരൂപപഞ്ഞത്തി ഹുത്വാ അരൂപസ്സേവ പച്ചയോപി അത്ഥി, സോ ആരമ്മണഉപനിസ്സയവസേന ദുവിധോ. രൂപാരൂപം പന രൂപാരൂപസ്സാപി അത്ഥി, സോ അധിപതിസഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയാഹാരിന്ദ്രിയവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതവസേന നവവിധോതി അയം രൂപാരൂപവികപ്പതോ വിനിച്ഛയോ.

ഭവതോതി ഇമേസു ഹി പച്ചയേസു പഞ്ചവോകാരഭവേ താവ ന കോചി പച്ചയോ ന ലബ്ഭതി നാമ, സബ്ബേപി ലബ്ഭന്തി. ചതുവോകാരഭവേ പന പുരേജാതപച്ഛാജാതവിപ്പയുത്തപച്ചയേ അപനേത്വാ സേസാ ഏകവീസതിമേവ. ഏകവോകാരഭവേ സഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയകമ്മിന്ദ്രിയഅത്ഥിഅവിഗതവസേന സത്തേവ. ബാഹിരേ പന അനിന്ദ്രിയബദ്ധരൂപേ തേസു കമ്മിന്ദ്രിയവജ്ജാ പഞ്ചേവ ലബ്ഭന്തീതി അയം ഭവതോ വിനിച്ഛയോ.

സങ്ഗഹാതി സബ്ബേപി ഹി ഇമേ ചതുവീസതി പച്ചയാ ആരമ്മണസഹജാതഉപനിസ്സയപുരേജാതപച്ഛാജാതകമ്മാഹാരിന്ദ്രിയേസു അട്ഠസു ച പച്ചയേസു സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. കഥം? തേസു ഹി ഹേതുഅഞ്ഞമഞ്ഞവിപാകഝാനമഗ്ഗസമ്പയുത്തപച്ചയാ ഛ സഹജാതപച്ചയേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. അനന്തരസമനന്തരാസേവനനത്ഥിവിഗതപച്ചയാ പഞ്ച അനന്തരൂപനിസ്സയേ ഉപനിസ്സയപച്ചയേ. നിസ്സയപച്ചയോ സഹജാതപുരേജാതഭേദതോ ദുവിധോ. തത്ഥ സഹജാതോ സഹജാതപച്ചയേ, പുരേജാതോ പുരേജാതപച്ചയേ. അധിപതിപച്ചയോപി ആരമ്മണഭൂതോ ആരമ്മണൂപനിസ്സയേ, സഹജാതഭൂതോ സഹജാതപച്ചയേ. വിപ്പയുത്തപച്ചയോപി സഹജാതപുരേജാതപച്ഛാജാതഭൂതതായ തത്ഥ തത്ഥ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. അത്ഥിഅവിഗതപച്ചയാപി സഹജാതപുരേജാതപച്ഛാജാതാഹാരിന്ദ്രിയഭൂതതായ തത്ഥ തത്ഥ പച്ചയേസു സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. ഏവം ഇമേസു പച്ചയേസു സബ്ബപച്ചയാനം സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. തേനേവ തികപട്ഠാനപാളിയം പച്ചനീയനയേ ഇമേസം അട്ഠന്നം പച്ചയാനം വസേനേവ കതിപയപഞ്ഹാ വിസ്സജ്ജിതാ. ഇമേസം പന അട്ഠന്നമ്പി അഞ്ഞമഞ്ഞസങ്ഗഹോപി അത്ഥിയേവ. തേസു ഹി ആരമ്മണപച്ചയോ അധിപതിഭൂതോ ഉപനിസ്സയേ, അനധിപതിഭൂതോ ന കത്ഥചീതി ആരമ്മണപച്ചയോ ഹുത്വാ വിസുഞ്ഞേവ തിട്ഠതി. കമ്മപച്ചയോപി സഹജാതോ സഹജാതേ. നാനക്ഖണികോ പന ബലവാ വിപാകധമ്മാനം ഉപനിസ്സയോ ഹോതീതി ഉപനിസ്സയപച്ചയേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. ബലവാപി പന കമ്മജരൂപാനം, ദുബ്ബലോ അരൂപാനം നാനക്ഖണികകമ്മപച്ചയോ ഹുത്വാ വിസുഞ്ഞേവ തിട്ഠതി. ആഹാരപച്ചയോപി അരൂപഭൂതോ സഹജാതേ, രൂപഭൂതോ ന കത്ഥചീതി വിസുഞ്ഞേവ തിട്ഠതി, ഇന്ദ്രിയപച്ചയോപി അരൂപഭൂതോ സഹജാതേ, പസാദിന്ദ്രിയാ പുരേജാതേ, രൂപജീവിതിന്ദ്രിയം ന കത്ഥചി സങ്ഗഹം ഗച്ഛതീതി ഇന്ദ്രിയപച്ചയോ ഹുത്വാ വിസുഞ്ഞേവ തിട്ഠതീതി ഏവമേവം അഞ്ഞമഞ്ഞസങ്ഗഹോപി അത്ഥേവ. സബ്ബേപി പനേതേ ചതുവീസതി പച്ചയാ ആരമ്മണഉപനിസ്സയകമ്മഅത്ഥിപച്ചയേസു ചതൂസുപി സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തീതി അയം സങ്ഗഹതോ വിനിച്ഛയോ. അയം അനുത്താനപദത്ഥസഹിതോ സങ്ഖേപത്ഥവിനിച്ഛയോ.

പകിണ്ണകവിനിച്ഛയോ നിട്ഠിതോ.

വിഭങ്ഗനയേ പനേത്ഥ പാളിവവത്ഥാനം താവ സങ്ഖേപതോ ഏവം വേദിതബ്ബം. പട്ഠാനപാളിയം ഹി ‘‘ഹേതുപച്ചയോ…പേ… അവിഗതപച്ചയോ’’തി പച്ചയപദാനി മാതികാവസേന നിക്ഖിപിത്വാ തേസം പച്ചയാനം – ‘‘ഹേതൂ ഹേതുസമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം തംസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദിനാ നയേന പച്ചയഭാജനീയസങ്ഖാതോ നിദ്ദേസവാരോ പഠമം വുത്തോ. സോപി ച അനന്തരസങ്ഖേപത്ഥവിനിച്ഛയോ തത്ഥ തത്ഥ ദസ്സിതോ ഏവ. തദനന്തരം തേസം ചതുവീസതിയാ പച്ചയാനം കുസലത്തികാദയോ ദ്വാവീസതിതികേ, ഹേതുദുകാദയോ സതം ദുകേ ച നിസ്സായ നാനാനയതോ വിഭജനവസേന ചതുവീസതിസമന്തപട്ഠാനസമോധാനം അനന്തനയസമന്തപട്ഠാനം വിഭത്തം. കഥം? ചതുബ്ബിധം ഹി പട്ഠാനം – അനുലോമപട്ഠാനം, പച്ചനീകപട്ഠാനം, അനുലോമപച്ചനീകപട്ഠാനം, പച്ചനീകാനുലോമപട്ഠാനന്തി. തത്ഥ ‘‘കുസലം ധമ്മം പടിച്ച കുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ഹേതുപച്ചയാ’’തിആദിനാ, ‘‘ഹേതും ധമ്മം പടിച്ച ഹേതുധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ഹേതുപച്ചയാ’’തിആദിനാ കുസലാദീനം, ഹേതുആദീനഞ്ച ധമ്മാനം അനുലോമവസേന പവത്തം അനുലോമപട്ഠാനം നാമ. ‘‘നകുസലം ധമ്മം പടിച്ച നകുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ഹേതുപച്ചയാ…പേ… നഹേതും ധമ്മം പടിച്ച നഹേതുധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ഹേതുപച്ചയാ’’തിആദിനാ കുസലാദീനം, ഹേതുആദീനഞ്ച ധമ്മാനം പച്ചനീകവസേന പവത്തം പച്ചനീകപട്ഠാനം നാമ. ‘‘കുസലം ധമ്മം പടിച്ച നകുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ഹേതുപച്ചയാ…പേ… ഹേതും ധമ്മം പടിച്ച നഹേതുധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ഹേതുപച്ചയാ’’തിആദിനാ പവത്തം അനുലോമപച്ചനീകപട്ഠാനം നാമ. ‘‘നകുസലം ധമ്മം പടിച്ച കുസലോ ധമ്മോ…പേ… നഹേതും ധമ്മം പടിച്ച ഹേതുധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ഹേതുപച്ചയാ’’തിആദിനാ പവത്തം പച്ചനീകാനുലോമപട്ഠാനം നാമ.

ഏവമേതേസു ചതൂസു പട്ഠാനേസു യം ധമ്മം അനുലോമപട്ഠാനം നാമ, തം താവ ഛബ്ബിധം ഹോതി – തികപട്ഠാനം ദുകപട്ഠാനം ദുകതികപട്ഠാനം തികദുകപട്ഠാനം തികതികപട്ഠാനം ദുകദുകപട്ഠാനന്തി. യഥാ ചേതം, ഏവം പച്ചനീകപട്ഠാനാദീനിപി തീണി തീണി പച്ചേകന്തി ചതുവീസതിസമന്തപട്ഠാനസമോധാനം പട്ഠാനപ്പകരണം വേദിതബ്ബം. സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ഹി അനുലോമപട്ഠാനേ ദ്വാവീസതിതികേ നിസ്സായ തികപട്ഠാനം നാമ നിദ്ദിട്ഠം. സതം ദുകേ നിസ്സായ ദുകപട്ഠാനം നാമ. തതോ തികേ ദുകേസു പക്ഖിപിത്വാ ദുകതികപട്ഠാനം നാമ. തതോ ദുകേ തികേസു പക്ഖിപിത്വാ തികദുകപട്ഠാനം നാമ. തികേ പന തികേസുയേവ പക്ഖിപിത്വാ തികതികപട്ഠാനം നാമ. ദുകേ ച ദുകേസു ഏവ പക്ഖിപിത്വാ ദുകദുകപട്ഠാനം നാമ നിദ്ദിട്ഠം. പഠമം താവേത്ഥ അനുലോമപട്ഠാനേ തികപട്ഠാനനയോ നിദ്ദിട്ഠോ. ഏവം പച്ചനീകപട്ഠാനേ, അനുലോമപച്ചനീകപട്ഠാനേ, പച്ചനീകാനുലോമപട്ഠാനേതി ചതുവീസതിസമന്തപട്ഠാനം ദേസിതം.

ഏത്ഥ ച ദുവിധം അനുലോമം, പച്ചനീകഞ്ച ധമ്മാനുലോമം ധമ്മപച്ചനീകം, പച്ചയാനുലോമം പച്ചയപച്ചനീകന്തി. തത്ഥ ‘‘കുസലം ധമ്മം പടിച്ച കുസലോ ധമ്മോ’’തിആദിനാ കുസലാദീനം തികധമ്മാനം, ഹേതുആദീനം ദുകധമ്മാനഞ്ച അനുലോമദേസനാവസേന ധമ്മാനുലോമം വേദിതബ്ബം. ‘‘നകുസലം ധമ്മം പടിച്ച നകുസലോ ധമ്മോ’’തിആദിനാ തികദുകധമ്മാനം പച്ചനീകവസേന ധമ്മപച്ചനീകം വേദിതബ്ബം. ‘‘ഹേതുപച്ചയാ ആരമ്മണപച്ചയാ’’തി ഏവം ചതുവീസതിയാ പച്ചയാനം അനുലോമദേസനാവസേന പച്ചയാനുലോമം വേദിതബ്ബം. ‘‘നഹേതുപച്ചയാ നാരമ്മണപച്ചയാ’’തി ഏവം പച്ചയാനം പച്ചനീകവസേന പച്ചയപച്ചനീകഞ്ച വേദിതബ്ബം. തത്ര യദിദം ധമ്മാനുലോമം ധമ്മപച്ചനീകഞ്ച, തസ്സ വസേന ചതുവീസതിസമന്തപട്ഠാനം വേദിതബ്ബം. പച്ചയാനുലോമം പച്ചയപച്ചനീകഞ്ച അനുലോമതികപട്ഠാനാദീസു ചതുവീസതിയാ പട്ഠാനേസു ഏകേകതികദുകേസു ഏവം ലബ്ഭതി. തഞ്ച ഉപരി പാളിനയദസ്സനേ ഏവ പാകടം ഭവിസ്സതി. തത്രിമാനി ചതുവീസതി പട്ഠാനാനി ഇമേസം തികദുകാനം വസേന നിദ്ദിട്ഠത്താ തികപട്ഠാനം…പേ… ദുകദുകപട്ഠാനന്തി വുച്ചതി.

തേസു തികദുകേസു ഏകേകം തികദുകം ഇമേസം ഹേതുപച്ചയാദീനം ചതുവീസതിയാ പച്ചയാനം അനുലോമാദിനയചതുക്കവസേന സത്തഹി സത്തഹി മഹാവാരേഹി വിത്ഥാരതോ വിഭത്തം. കതമേഹി സത്തഹി? പടിച്ചവാരോ സഹജാതവാരോ പച്ചയവാരോ നിസ്സയവാരോ സംസട്ഠവാരോ സമ്പയുത്തവാരോ പഞ്ഹാവാരോതി ഇമേഹി. തത്ഥ ‘‘കുസലം ധമ്മം പടിച്ച കുസലോ ധമ്മോ’’തിആദിനാ പടിച്ചാഭിധാനേന വുത്തോ പടിച്ചവാരോ നാമ. ‘‘കുസലം ധമ്മം സഹജാതോ, കുസലം ധമ്മം പച്ചയാ, കുസലം ധമ്മം നിസ്സായ, കുസലം ധമ്മം സംസട്ഠോ, കുസലം ധമ്മം സമ്പയുത്തോ’’തി ഏവം സഹജാതാദിഅഭിധാനേഹി വുത്താ പഞ്ച വാരാ സഹജാതാദിവാരാനി. പരതോ ച സംസട്ഠസമ്പയുത്തവാരേസു ദ്വീസു അരൂപധമ്മവസേനേവ പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നാ ച, സേസേസു ചതൂസു വാരേസു, സത്തമേവ പഞ്ഹാവാരേ ച രൂപാരൂപവസേന, പച്ചയവാരേ, നിസ്സയവാരേ ച സഹജാതപച്ഛാജാതപുരേജാതവസേന, സേസേസു സഹജാതവസേന പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നാ ച കഥിതാതി അയം വിസേസോ. സത്തമവാരേ പന യസ്മാ ‘‘കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ധമ്മസ്സ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദിനാ നയേന തേ തേ പഞ്ഹേ ഉദ്ധരിത്വാ പുന ‘‘കുസലാ ഹേതൂ സമ്പയുത്തകാനം ഖന്ധാന’’ന്തിആദിനാ നയേന സബ്ബേപി തേ പഞ്ഹാ നിജ്ജടാ, നിഗ്ഗുമ്ബാ ച കത്വാ വിഭത്താ, തസ്മാ സോ വാരോ പഞ്ഹാനം സാധുകം വിഭത്തത്താ പഞ്ഹാവാരോത്വേവ സങ്ഖം ഗതോ. ഇതി ഇമേഹി സത്തഹി മഹാവാരേഹി ചതുവീസതിയാ സമന്തപട്ഠാനേസു സബ്ബേപി തികദുകാ ചതുവീസതിയാ പച്ചയാനം അനുലോമാദിവസേന വിത്ഥാരതോ വിഭത്താ. കഥം? അനുലോമപട്ഠാനേ ഹി യദിദം ദ്വാവീസതിതികേ നിസ്സായ തികപട്ഠാനം നാമ സബ്ബപഠമം നിദ്ദിട്ഠം. തത്ഥ കുസലത്തികം താവ ഇമേഹി പടിച്ചവാരാദീഹി മഹാവാരേഹി പച്ചയാനുലോമാദിനയചതുക്കതോ വിഭത്തം. തത്ഥ യോ താവേസ സബ്ബപഠമോ പടിച്ചവാരോ നാമ, സോ ഉദ്ദേസനിദ്ദേസതോ ദുവിധോ ഹോതി.

തത്ഥ ഉദ്ദേസവാരോ കുസലാദയോ പടിച്ച ഹേതുപച്ചയാദിവസേന കുസലാദീനം യുത്താനം, അകുസലാദീനം അയുത്തകാനഞ്ച ധമ്മാനം ഉപ്പത്തിപുച്ഛനവസേനേവ പവത്തത്താ ‘‘പുച്ഛാവാരോ’’തിപി, പുച്ഛാനഞ്ഞേവ പഞ്ഞാപനതോ ‘‘പണ്ണത്തിവാരോ’’തിപി വുച്ചതി. ന ഹി തത്ഥ വിസ്സജ്ജനം അത്ഥി. നിദ്ദേസവാരോ പന പുച്ഛാവാരേ പരിപുച്ഛിതേസു പഞ്ഹേസു ‘‘സിയാ അകുസലം ധമ്മം പടിച്ച അകുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജേയ്യാ’’തിആദികം അയുത്തം പഞ്ഹം അനുദ്ധരിത്വാ ലബ്ഭമാനാനഞ്ഞേവ പഞ്ഹാനം വസേന പവത്തോ. ഇതരേസു പന സഹജാതാദീസു, സേസേസു ച തികേസു, സേസപട്ഠാനേസു ച സബ്ബത്ഥ പുച്ഛാവാരോ നത്ഥി, ലബ്ഭമാനവസേന സബ്ബവിസ്സജ്ജനമേവ ദസ്സിതന്തി ഇദമേത്ഥ സങ്ഖേപതോ പാളിവവത്ഥാനം.

ഇദാനി പനേത്ഥ ആദിതോ പട്ഠായ ഏവം വിഭങ്ഗനയോ വേദിതബ്ബോ. അനുലോമപട്ഠാനസ്മിഞ്ഹി തികപട്ഠാനേ കുസലത്തികസ്സ സത്തസു മഹാവാരേസു പഠമസ്സ പടിച്ചവാരസ്സ പുച്ഛാവാരേ താവ – ‘‘സിയാ കുസലം ധമ്മം പടിച്ച കുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ ഹേതുപച്ചയാ…പേ… അകുസലോ ധമ്മോ…പേ… അബ്യാകതോ…പേ… കുസലോ ച അബ്യാകതോ ച…പേ… അകുസലോ ച അബ്യാകതോ ച…പേ… കുസലോ ച അകുസലോ ച…പേ… കുസലോ ച അകുസലോ ച അബ്യാകതോ ച ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജേയ്യും ഹേതുപച്ചയാ’’തി കുസലപദമൂലാ സത്ത പുച്ഛാ ഉദ്ധടാ.

ഏവം അകുസലപദമൂലാ, അബ്യാകതപദമൂലാ ച. ‘‘സിയാ കുസലഞ്ച അബ്യാകതഞ്ച ധമ്മം പടിച്ച അകുസലോ…പേ… സിയാ അകുസലഞ്ച അബ്യാകതഞ്ച…പേ… സിയാ കുസലഞ്ച അകുസലഞ്ച…പേ… സിയാ കുസലഞ്ച അകുസലഞ്ച അബ്യാകതഞ്ച ധമ്മം പടിച്ചാ’’തി ദ്വിമൂലകാ, തിമൂലകാ ച സത്ത സത്ത പുച്ഛാതി ഏകൂനപഞ്ഞാസ പുച്ഛാ ഹേതുപച്ചയമൂലകാ ഉദ്ധടാ.

ഇമിനാവ നയേന ‘‘സിയാ കുസലം ധമ്മം പടിച്ച കുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ ആരമ്മണപച്ചയാ…പേ… അവിഗതപച്ചയാ’’തി ഏവം സേസപച്ചയമൂലകാപി പുച്ഛാവേദിതബ്ബാ. ഏകമൂലകനയോ.

യഥാ ച ഏകമൂലകേ, ഏവം ‘‘സിയാ കുസലം ധമ്മം പടിച്ച കുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ ഹേതുപച്ചയാ ആരമ്മണപച്ചയാ…പേ… ഹേതുപച്ചയാ അവിഗതപച്ചയാ’’തിആദിനാ ദ്വിമൂലകേപി. ‘‘ഹേതുപച്ചയാ ആരമ്മണപച്ചയാ അധിപതിപച്ചയാ…പേ… ഹേതുപച്ചയാ ആരമ്മണപച്ചയാ അനന്തരപച്ചയാ…പേ… ഹേതുപച്ചയാ ആരമ്മണപച്ചയാ അവിഗതപച്ചയാ’’തിആദിനാ തിമൂലകാദീസു സബ്ബമൂലകപരിയോസാനേസു വാരേസു നയാ വേദിതബ്ബാ. ഹേതുപച്ചയമൂലകനയോ.

യഥാ ച ഹേതുമൂലകേ, ഏവം ‘‘സിയാ കുസലം ധമ്മം പടിച്ച കുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ ആരമ്മണപച്ചയാ’’തിആദിനാ സേസപച്ചയമൂലകേസുപി നയോ ഞാതബ്ബോ. പച്ചയാനുലോമവാരോ. ഏതേനേവ ഉപായേന ‘‘സിയാ കുസലം ധമ്മം പടിച്ച കുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ നഹേതുപച്ചയാ’’തിആദിനാ സബ്ബപ്പകാരയുത്തോ പച്ചയപച്ചനീകവാരോപി. ‘‘സിയാ കുസലം ധമ്മം…പേ… ഉപ്പജ്ജതി ഹേതുപച്ചയാ നാരമ്മണപച്ചയാ’’തിആദിനാ അനുലോമപച്ചനീകപച്ചയവാരോപി. ‘‘സിയാ കുസലം ധമ്മം…പേ… ഉപ്പജ്ജേയ്യ നഹേതുപച്ചയാ ആരമ്മണപച്ചയാ’’തിആദിനാ പച്ചനീയാനുലോമവാരോപി സബ്ബത്ഥ നേതബ്ബോതി അയം താവേത്ഥ പുച്ഛാവാരേ നയോ.

നിദ്ദേസവാരോ പന ഉദ്ദേസവാരേ ദസ്സിതാസു പുച്ഛാസു കുസലാകുസലാദീനം സഹുപ്പത്തിയാ അഭാവതോ യാ ഏതാ ‘‘കുസലം ധമ്മം പടിച്ച കുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദികാ പുച്ഛാ സബ്ബസോ വിസ്സജ്ജനം ലഭന്തി, താ പഹായ യാ വിസ്സജ്ജനം ലഭന്തി, താസമേവ വിസ്സജ്ജനവസേന പവത്തോ. തത്രായം നയോ – ‘‘കുസലം ധമ്മം പടിച്ച കുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ഹേതുപച്ചയാ. കുസലം ഏകം ഖന്ധം പടിച്ച തയോ ഖന്ധാ. തയോ ഖന്ധേ പടിച്ച ഏകോ ഖന്ധോ. ദ്വേ ഖന്ധേ പടിച്ച ദ്വേ ഖന്ധാ. കുസലം ധമ്മം പടിച്ച അബ്യാകതോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ഹേതുപച്ചയാ. കുസലേ ഖന്ധേ പടിച്ച ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപം. കുസലം ധമ്മം പടിച്ച കുസലോ ച അബ്യാകതോ ച ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി ഹേതുപച്ചയാ. കുസലം ഏകം ഖന്ധം പടിച്ച തയോ ഖന്ധാ ചിത്തസമുട്ഠാനഞ്ച രൂപം. തയോ ഖന്ധേ പടിച്ച ഏകോ ഖന്ധോ ചിത്തസമുട്ഠാനഞ്ച രൂപം. ദ്വേ ഖന്ധേ പടിച്ച ദ്വേ ഖന്ധാ ചിത്തസമുട്ഠാനഞ്ച രൂപ’’ന്തി ഏവം കുസലപദമൂലാസു സത്തസു പുച്ഛാസു തിസ്സോവ ലബ്ഭമാനാ വിസ്സജ്ജിതാ. തഥാ അകുസലപദമൂലാസുപി തിസ്സോവ. അബ്യാകതപദമൂലാസു പന ‘‘അബ്യാകതം ധമ്മം പടിച്ച അബ്യാകതോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ഹേതുപച്ചയാ. വിപാകാബ്യാകതം കിരിയാബ്യാകതം ഏകം ഖന്ധം പടിച്ച തയോ ഖന്ധാ ചിത്തസമുട്ഠാനഞ്ച രൂപം…പേ… ദ്വേ ഖന്ധേ പടിച്ച ദ്വേ ഖന്ധാ ചിത്തസമുട്ഠാനഞ്ച രൂപം. പടിസന്ധിക്ഖണേ വിപാകാബ്യാകതം ഏകം ഖന്ധം പടിച്ച തയോ ഖന്ധാ കടത്താ ച രൂപം…പേ… ദ്വേ ഖന്ധാ കടത്താ ച രൂപം. ഖന്ധേ പടിച്ച വത്ഥു, വത്ഥും പടിച്ച ഖന്ധാ. ഏകം മഹാഭൂതം പടിച്ച തയോ മഹാഭൂതാ…പേ… ദ്വേ മഹാഭൂതേ പടിച്ച ദ്വേ മഹാഭൂതാ. മഹാഭൂതേ പടിച്ച ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപം കടത്താരൂപം ഉപാദാരൂപ’’ന്തി ഏകാവ. ദ്വിമൂലികാദീസു ച ‘‘കുസലഞ്ച അബ്യാകതഞ്ച ധമ്മം പടിച്ച അബ്യാകതോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ഹേതുപച്ചയാ. കുസലേ ഖന്ധേ ച മഹാഭൂതേ ച പടിച്ച ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപ’’ന്തി ഏകാ. തഥാ ‘‘അകുസലഞ്ച അബ്യാകതഞ്ച പടിച്ചാ’’തി, ഏവം ഹേതുപച്ചയമൂലികാസു ഏകൂനപഞ്ഞാസായ പുച്ഛാസു നവേവ ലബ്ഭമാനാ വിസ്സജ്ജിതാ. സേസാ ചത്താലീസ മോഘപുച്ഛാതി ന വിസ്സജ്ജിതാ. ഏവം ഉപരി ആരമ്മണപച്ചയാദീസു വിസ്സജ്ജിതാവസേസാ മോഘപുച്ഛാതി ഗഹേതബ്ബാ. വിജാനനസുഖത്ഥം പന ഭഗവതാ പുച്ഛാവാരേ ലബ്ഭമാനാ, അലബ്ഭമാനാ ച സബ്ബാപി താ ദസ്സിതാതി വേദിതബ്ബാതി.

തത്ഥ കുസലം ധമ്മം പടിച്ചാതി സഹജാതേസു വേദനാക്ഖന്ധാദിഭേദം ഏകം കുസലം ധമ്മം പടിച്ച പടിഗന്ത്വാ, സഹുപ്പത്തിസങ്ഖാതേന സദിസഭാവേന പത്വാതി അത്ഥോ. സദിസത്ഥോ ഹി ഏത്ഥ പടിസദ്ദോ ‘‘പടിപുഗ്ഗലോ’’തിആദീസു വിയ. കുസലോ ധമ്മോതി സഞ്ഞാക്ഖന്ധാദിഭേദോ സഹുപ്പന്നോ കുസലോ ധമ്മോ. ഉപ്പജ്ജതീതി പാകടഭാവതോ ഉദ്ധം ഉപ്പാദാദിം പാപുണാതി, അത്താനം വാ പടിലഭതി. ഹേതുപച്ചയാതി ന കേവലം കുസലധമ്മമത്തമേവ പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി, അഥ ഖോ കുസലഹേതുനാ ഹേതുപച്ചയതം സാധേന്തേന ച ഉപ്പജ്ജതീതി ഏവമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ.

ഏവമിദം ‘‘ഉപ്പജ്ജേയ്യാ’’തി പുച്ഛായ ‘‘ഉപ്പജ്ജതീ’’തി അവിസേസേന വിസ്സജ്ജനം വത്വാ ഇദാനി യം ധമ്മം പടിച്ച യേ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തേ പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നേ ഖന്ധവസേന വിസേസേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘കുസലം ഏകം ഖന്ധ’’ന്തിആദി വുത്തം. യസ്മാ പനേത്ഥ ഏകോ ഖന്ധോ ഏകസ്സേവ, ദ്വിന്നംയേവ വാ, ദ്വേ വാ പന ഏകസ്സേവ പച്ചയാ നാമ ന ഹോന്തി, തസ്മാ തേ പകാരേന അനാമസിത്വാ ‘‘ഏകം ഖന്ധം പടിച്ച തയോ ഖന്ധാ’’തിആദിനാ പച്ചയഭാവേന ഗഹിതാവസേസം സബ്ബം പച്ചയുപ്പന്നം കത്വാ ദസ്സിതന്തി വേദിതബ്ബം. ഏവം ഉപരിപി സബ്ബത്ഥ. ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപന്തി ഇദം പടിച്ചത്ഥസ്സ സഹജാതത്ഥത്താ യം കുസലേന സഹജാതഞ്ചേവ ഹേതുപച്ചയഞ്ച ലഭതി, തം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘വിപാകാബ്യാകതം കിരിയാബ്യാകത’’ന്തി. ഏത്ഥ ഹേതുപച്ചയാധികാരേ അഹേതുകാ ന ഗഹേതബ്ബാ. ഖന്ധേ പടിച്ച വത്ഥൂതിആദി കടത്താരൂപഗ്ഗഹണേന വത്ഥുസ്മിം ഗഹിതേപി വത്ഥും പടിച്ച അരൂപക്ഖന്ധാനം ഉപ്പത്തിദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ഏകം മഹാഭൂതന്തിആദി പന രൂപാബ്യാകതം പടിച്ച രൂപാബ്യാകതസ്സ ഉപ്പത്തിദസ്സനത്ഥം. ഹേതുപച്ചയേ ഉപത്ഥമ്ഭകാനമേവ ചേത്ഥ ചിത്തജാനം, പടിസന്ധിയം കമ്മജാനഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞം പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നതാ ഗഹേതബ്ബാ, ന അഹേതുകചിത്തജഉതുജാദീനം തേസം ഹേതുപച്ചയാ ഉപ്പത്തിയാ അഭാവതോ. മഹാഭൂതേ പടിച്ച ചിത്തസമുട്ഠാനന്തിആദി മഹാഭൂതേ പടിച്ച ഉപാദാദീനം ഉപ്പത്തിദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ഇമിനാ ഉപായേന ആരമ്മണപച്ചയാദീസുപി വിസ്സജ്ജനാനം അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ആരമ്മണപച്ചയേ ‘‘കുസലം ധമ്മം പടിച്ച കുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ആരമ്മണപച്ചയാ. ഏകം ഖന്ധം…പേ… ദ്വേ ഖന്ധേ പടിച്ച ദ്വേ ഖന്ധാ. അകുസലം ധമ്മം പടിച്ച അകുസലോ ധമ്മോ…പേ… അബ്യാകതം ധമ്മം പടിച്ച അബ്യാകതോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ആരമ്മണപച്ചയാ. വിപാകാബ്യാകതം കിരിയാബ്യാകതം ഏകം ഖന്ധം…പേ… ദ്വേ ഖന്ധാ. പടിസന്ധിക്ഖണേ വിപാകാബ്യാകതം ഏകം ഖന്ധം…പേ… ദ്വേ ഖന്ധാ. വത്ഥും പടിച്ച ഖന്ധാ’’തി ഏവം തിസ്സോ വിസ്സജ്ജിതാ. സേസാ രൂപമിസ്സകത്താ, രൂപസ്സ ച ആരമ്മണപച്ചയേന അനുപ്പത്തിതോ ന ഗഹിതാ. തേനേവ ‘‘വത്ഥും പടിച്ച ഖന്ധാ’’തി വത്വാ ‘‘ഖന്ധേ പടിച്ച വത്ഥൂ’’തി ന വുത്തം. ഏത്ഥ ച ആരമ്മണപച്ചയാതി സഹജാതം കുസലം ധമ്മം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജമാനോ കുസലോ ധമ്മോ തതോ അഞ്ഞേന അസഹജാതേന ഛബ്ബിധേന ആരമ്മണഭൂതേന പച്ചയേനാതി ഏവം അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. ന ഹി അത്തനാ സഹജാതം ആരമ്മണം കത്വാ ചിത്തചേതസികാ ഉപ്പജ്ജന്തി.

അധിപതിപച്ചയേ ഹേതുപച്ചയസദിസം വിസ്സജ്ജനം. അനന്തരസമനന്തരേസു പന രൂപാഭാവതോ ആരമ്മണപച്ചയസദിസം. സഹജാതപച്ചയേപി ഹേതുപച്ചയസദിസം. അബ്യാകതം പടിച്ച അബ്യാകതുപ്പത്തിയാ പന ‘‘ബാഹിരം ഏകം മഹാഭൂതം പടിച്ച…പേ… ദ്വേ മഹാഭൂതാ. മഹാഭൂതേ പടിച്ച ഉപാദാരൂപം…പേ… ആഹാരസമുട്ഠാനം ഏകം മഹാഭൂതം…പേ… ദ്വേ മഹാഭൂതാ…പേ… ഉതുസമുട്ഠാനം ഏകം…പേ… ദ്വേ മഹാഭൂതാ…പേ… അസഞ്ഞസത്താനം ഏകം മഹാഭൂതം പടിച്ച…പേ… ദ്വേ മഹാഭൂതാ…പേ… കടത്താരൂപം ഉപാദാരൂപ’’ന്തി ഇദം അധികം. ഏവം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയേപി. കേവലം തത്ഥ കടത്താരൂപം ഉപാദാരൂപഞ്ച ന ഗഹിതം തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയത്താഭാവാ. നിസ്സയപച്ചയേപി സഹജാതപച്ചയസദിസം വിസ്സജ്ജനം. പടിച്ചത്ഥസ്സ പന സഹജാതത്ഥത്താ ചക്ഖാദീസു പുരേജാതനിസ്സയാ ഇധ ന ഗഹിതാതി. ഉപനിസ്സയപച്ചയേപി രൂപസ്സ ഉപനിസ്സയപച്ചയുപ്പന്നത്താഭാവാ ആരമ്മണപച്ചയസദിസമേവ വിസ്സജ്ജനം.

പുരേജാതപച്ചയേ പന ‘‘കുസലം ധമ്മം പടിച്ച കുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി പുരേജാതപച്ചയാ. കുസലം ഏകം…പേ… ദ്വേ ഖന്ധാ. വത്ഥും പുരേജാതപച്ചയാ. അകുസലം ധമ്മം പടിച്ച അകുസലോ…പേ… അബ്യാകതം ധമ്മം പടിച്ച അബ്യാകതോ…പേ… പുരേജാതപച്ചയാ. വിപാകാബ്യാകതം കിരിയാബ്യാകതം ഏകം ഖന്ധം…പേ… ദ്വേ ഖന്ധാ. വത്ഥും പുരേജാതപച്ചയാ’’തി ഏവം തിസ്സോ പുച്ഛാ വിസ്സജ്ജിതാ. തത്ഥ വത്ഥും പുരേജാതപച്ചയാതി ഇദം ആരമ്മണപുരേജാതനിവത്തനത്ഥം വുത്തം. തം ഹി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനംയേവ പുരേജാതപച്ചയതം സാധയതി, ന മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാതി ഇധ ന ഗഹിതം.

പച്ഛാജാതപച്ചയോ ഇധ അരൂപധമ്മേസു ന ലബ്ഭതി. രൂപധമ്മേസു ച ഉപത്ഥമ്ഭകോവ, ന ജനകോ, തസ്മാ ‘‘അബ്യാകതം ധമ്മം പടിച്ച അബ്യാകതോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദി ന വത്തബ്ബോവാതി അയം ന ഗഹിതോ. ആസേവനപച്ചയേപി ആരമ്മണപച്ചയേ വിയ തിസ്സോവ പുച്ഛാ വിസ്സജ്ജിതാ.

കമ്മപച്ചയേ ‘‘കുസലം ധമ്മം പടിച്ച കുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി കമ്മപച്ചയാ. കുസലം ഏകം ഖന്ധം…പേ… അബ്യാകതോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി…പേ… ചിത്തസമുട്ഠാനഞ്ച രൂപം…പേ… കുസലോ ച അബ്യാകതോ ച ധമ്മാ…പേ… ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപ’’ന്തി കുസലപദേ തിസ്സോ, തഥാ അകുസലപദേ. അബ്യാകതപദേ പന ‘‘അബ്യാകതം ധമ്മം പടിച്ച അബ്യാകതോ…പേ… വിപാകാബ്യാകതം കിരിയാബ്യാകതം ഏകം ഖന്ധം പടിച്ച…പേ… മഹാഭൂതേ പടിച്ച ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപം കടത്താരൂപം ഉപാദാരൂപം, അസഞ്ഞസത്താനം…പേ… കടത്താരൂപം ഉപാദാരൂപ’’ന്തി ഏവം തിസ്സോ. ‘‘കുസലഞ്ച അബ്യാകതഞ്ച ധമ്മം പടിച്ച അബ്യാകതോ…പേ… കുസലേ ഖന്ധേ ച മഹാഭൂതേ ച പടിച്ച ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപ’’ന്തിആദിനാ സഹജാതസദിസം വിസ്സജ്ജനം. നത്ഥിവിഗതപച്ചയേസു ആരമ്മണസദിസം.

ഏവം സബ്ബപച്ചയേസു ലബ്ഭമാനപഞ്ഹേ വിസ്സജ്ജനം ദസ്സേത്വാ തതോ ഹേതുഅധിപതിഝാനമഗ്ഗപച്ചയാ ഏകസദിസാ. ആരമ്മണാനന്തരസമനന്തരൂപനിസ്സയാസേവനനത്ഥിവിഗതപച്ചയാ ഏകസദിസാ. സഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതാ ഏകസദിസാ. ആസേവനപച്ചയേ വിപാകോ ന ലബ്ഭതി. അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയേ ചിത്തജരൂപം, ഉപാദാരൂപഞ്ച ന ലബ്ഭതീതിആദിനാ പച്ചയാനം അഞ്ഞമഞ്ഞസദിസത്തം വത്വാ പുന തേസം ‘‘ഹേതുയാ നവ. ആരമ്മണേ തീണി. അധിപതിയാ നവ. അനന്തരസമനന്തരേസു തീണി. സഹജാതേ നവ. അഞ്ഞമഞ്ഞേ തീണി. നിസ്സയേ നവ. ഉപനിസ്സയേ തീണി. പുരേജാതേ തീണി. ആസേവനേ തീണി. കമ്മേ നവ. വിപാകേ ഏകം. ആഹാരേ നവ. ഇന്ദ്രിയേ നവ. ഝാനേ നവ. മഗ്ഗേ നവ. സമ്പയുത്തേ തീണി. വിപ്പയുത്തേ നവ. അത്ഥിയാ നവ. നത്ഥിയാ തീണി. വിഗതേ തീണി. അവിഗതേ നവാ’’തി ഏവം ഹേതുപച്ചയാദീനം ഏകേകസ്മിം പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനവാരഗണനാ വുത്താതി അയം ഏകമൂലകനയോ.

യഥാ ച ഏകമൂലകേ, ഏവം ‘‘ഹേതുപച്ചയാ ആരമ്മണപച്ചയാ’’തിആദിനാ ദ്വിമൂലകാദീസുപി സബ്ബമൂലകപരിയോസാനേസു യഥാനുരൂപം നയോ നേതബ്ബോ. പാളിയമ്പി വിത്ഥാരനയം അദസ്സേത്വാ ‘‘ഹേതുപച്ചയാ ആരമ്മണേ തീണീ’’തിആദിനാ വിസ്സജ്ജനവാരഗണനഭേദോ ദസ്സിതോതി അയം പച്ചയാനുലോമേ നയോ.

പച്ചയപച്ചനീയേ പന ‘‘അകുസലം ധമ്മം പടിച്ച അകുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി നഹേതുപച്ചയാ. വിചികിച്ഛാസഹഗതേ ഉദ്ധച്ചസഹഗതേ ഖന്ധേ പടിച്ച വിചികിച്ഛാസഹഗതോ ഉദ്ധച്ചസഹഗതോ മോഹോ. അബ്യാകതം ധമ്മം പടിച്ച അബ്യാകതോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി നഹേതുപച്ചയാ. അഹേതുകം വിപാകാബ്യാകതം കിരിയാബ്യാകതം ഏകം ഖന്ധം…പേ… ദ്വേ ഖന്ധാ ചിത്തസമുട്ഠാനഞ്ച രൂപം. അഹേതുകപടിസന്ധിക്ഖണേ വിപാകാബ്യാകതം ഏകം ഖന്ധം…പേ… ദ്വേ ഖന്ധാ കടത്താ ച രൂപം…പേ… വത്ഥും പടിച്ച ഖന്ധാ. ഏകം മഹാഭൂതം പടിച്ച…പേ… മഹാഭൂതേ പടിച്ച ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപം, കടത്താരൂപം ഉപാദാരൂപം…പേ… ഏകം മഹാഭൂതം പടിച്ച…പേ… ഉപാദാരൂപ’’ന്തി ഇമാ ദ്വേ വിസ്സജ്ജിതാ.

നാരമ്മണപച്ചയേ ‘‘കുസലം ധമ്മം പടിച്ച അബ്യാകതോ…പേ… കുസലേ…പേ… അകുസലം ധമ്മം പടിച്ച അബ്യാകതോ…പേ… അകുസലേ…പേ… അബ്യാകതം ധമ്മം പടിച്ച അബ്യാകതോ…പേ… കുസലഞ്ച അബ്യാകതഞ്ച ധമ്മം പടിച്ച അബ്യാകതോ…പേ… ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപം, അകുസലഞ്ച അബ്യാകതഞ്ച ധമ്മം പടിച്ച അബ്യാകതോ…പേ… മഹാഭൂതേ പടിച്ച ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപ’’ന്തി ഇമാ പഞ്ച വിസ്സജ്ജിതാ.

നാധിപതിപച്ചയേ ‘‘കുസലം ധമ്മം പടിച്ച കുസലോ…പേ… കുസലം ഏകം ഖന്ധം…പേ… ദ്വേ ഖന്ധാ. കുസലം ധമ്മം പടിച്ച അബ്യാകതോ…പേ… കുസലേ ഖന്ധേ പടിച്ച ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപം. കുസലം ധമ്മം പടിച്ച കുസലോ ച അബ്യാകതോ ച ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി…പേ… അകുസലം ധമ്മം പടിച്ച അകുസലോ…പേ… ദ്വേ ഖന്ധേ പടിച്ച ദ്വേ ഖന്ധാ, അകുസലം ധമ്മം പടിച്ച അബ്യാകതോ…പേ… അകുസലേ ഖന്ധേ പടിച്ച ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപം. അകുസലം ധമ്മം പടിച്ച അകുസലോ ച അബ്യാകതോ ച ധമ്മാ…പേ… അബ്യാകതം ധമ്മം പടിച്ച അബ്യാകതോ …പേ… മഹാഭൂതേ പടിച്ച…പേ… കടത്താരൂപം ഉപാദാരൂപം. കുസലഞ്ച അബ്യാകതഞ്ച ധമ്മം പടിച്ച അബ്യാകതോ…പേ… കുസലേ ഖന്ധേ ച മഹാഭൂതേ ച പടിച്ച ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപം. അകുസലഞ്ച അബ്യാകതഞ്ച ധമ്മം പടിച്ച അബ്യാകതോ…പേ… അകുസലേ ഖന്ധേ ച മഹാഭൂതേ ച പടിച്ച ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപ’’ന്തി നവ പുച്ഛാ വിസ്സജ്ജിതാ. നാനന്തരനസമനന്തരപച്ചയാ നാരമ്മണപച്ചയസദിസാ.

നാഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയേ ‘‘കുസലം ധമ്മം പടിച്ച അബ്യാകതോ…പേ… കുസലേ…പേ… ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപം. അകുസലം ധമ്മം പടിച്ച അബ്യാകതോ…പേ… അകുസലേ…പേ… ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപം. അബ്യാകതം ധമ്മം പടിച്ച അബ്യാകതോ…പേ… വിപാകാബ്യാകതേ കിരിയാബ്യാകതേ ഖന്ധേ പടിച്ച ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപം. പടിസന്ധിക്ഖണേ വിപാകാബ്യാകതേ…പേ… കടത്താ രൂപം. മഹാഭൂതേ പടിച്ച ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപം കടത്താരൂപം ഉപാദാരൂപം. ബാഹിരേ മഹാഭൂതേ പടിച്ച ഉപാദാരൂപം. ആഹാരസമുട്ഠാനേ മഹാഭൂതേ പടിച്ച ഉപാദാരൂപം. ഉതുസമുട്ഠാനേ…പേ… ഉപാദാരൂപം. അസഞ്ഞസത്താനം മഹാഭൂതേ പടിച്ച കടത്താരൂപം ഉപാദാരൂപം. കുസലഞ്ച അബ്യാകതഞ്ച ധമ്മം പടിച്ച അബ്യാകതോ…പേ… കുസലേ ഖന്ധേ ച മഹാഭൂതേ ച പടിച്ച ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപം. അകുസലഞ്ച അബ്യാകതഞ്ച ധമ്മം പടിച്ച അബ്യാകതോ…പേ… അകുസലേ ഖന്ധേ ച മഹാഭൂതേ ച പടിച്ച ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപ’’ന്തി പഞ്ച വിസ്സജ്ജിതാ. തത്ഥ വിപാകാബ്യാകതേ ഖന്ധേ പടിച്ച കടത്താരൂപന്തി ഹദയവത്ഥുവജ്ജം വേദിതബ്ബം. നഉപനിസ്സയപച്ചയോ നാരമ്മണപച്ചയസദിസോ.

നപുരേജാതപച്ചയേ ‘‘കുസലം ധമ്മം പടിച്ച കുസലോ…പേ… അരൂപേ കുസലം…പേ… ദ്വേ ഖന്ധാ. കുസലം പടിച്ച അബ്യാകതോ…പേ… ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപ’’ന്തി കുസലപദേ ദ്വേ, തഥാ അകുസലപദേപി. ‘‘അബ്യാകതം പടിച്ച അബ്യാകതോ…പേ… അരൂപേ വിപാകാബ്യാകതം കിരിയാബ്യാകതം…പേ… ബാഹിരം…പേ… ഉപാദാരൂപം. കുസലഞ്ച അബ്യാകതഞ്ച ധമ്മം പടിച്ച അബ്യാകതോ. കുസലേ ഖന്ധേ ച മഹാഭൂതേ ച പടിച്ച ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപം. അകുസലഞ്ച അബ്യാകതഞ്ച…പേ… അകുസലേ ഖന്ധേ ച…പേ… രൂപ’’ന്തി ഇമാ തിസ്സോതി സത്ത വിസ്സജ്ജിതാ. നപച്ഛാജാതനാസേവനപച്ചയാ നാധിപതിപച്ചയസദിസാ. തത്ഥ കുസലാകുസലകിരിയാനം പഠമജവനവസേന നാസേവനപച്ചയപ്പവത്തി വേദിതബ്ബാ.

നകമ്മപച്ചയേ ‘‘കുസലം പടിച്ച കുസലോ, കുസലാ ചേതനാ. അകുസലം പടിച്ച അകുസലോ, അകുസലാ ചേതനാ. അബ്യാകതം പടിച്ച അബ്യാകതോ, വിപാകകിരിയാ ചേതനാ. ബാഹിരം, ആഹാരസമുട്ഠാനം, ഉതുസമുട്ഠാന’’ന്തി തിസ്സോ വിസ്സജ്ജിതാ.

നവിപാകപച്ചയേ ‘‘കുസലം പടിച്ച കുസലോ, അബ്യാകതോ. കുസലോ ച അബ്യാകതോ ചാ’’തി കുസലപദേ തിസ്സോ, തഥാ അകുസലപദേപി. ‘‘അബ്യാകതം പടിച്ച അബ്യാകതോ…പേ… ബാഹിരം ആഹാരസമുട്ഠാനം ഉതുസമുട്ഠാനം അസഞ്ഞ…പേ… ഉപാദാരൂപം…പേ… അകുസലഞ്ച അബ്യാകതഞ്ച അബ്യാകതോ’’തി ഇമാ തിസ്സോതി നവ വിസ്സജ്ജിതാ.

നാഹാരപച്ചയേ ‘‘അബ്യാകതം പടിച്ച അബ്യാകതോ. ബാഹിരം ഉതുസമുട്ഠാനം, അസഞ്ഞ…പേ… ഉപാദാരൂപ’’ന്തി ഏകാവ.

നഇന്ദ്രിയപച്ചയേ ‘‘അബ്യാകതം പടിച്ച അബ്യാകതോ. ബാഹിരം ആഹാരസമുട്ഠാനം…പേ… ഉതുസമുട്ഠാനം…പേ… അസഞ്ഞസത്താനം മഹാഭൂതേ പടിച്ച രൂപജീവിതിന്ദ്രിയ’’ന്തി ഏകാവ.

നഝാനപച്ചയേ ‘‘അബ്യാകതം പടിച്ച അബ്യാകതോ. പഞ്ചവിഞ്ഞാണസഹഗതം…പേ… ബാഹിരം ആഹാരഉതുഅസഞ്ഞഉപാദാരൂപ’’ന്തി ഏകാവ.

നമഗ്ഗപച്ചയേ ‘‘അബ്യാകതം പടിച്ച അബ്യാകതോ. അഹേതുകം വിപാകാബ്യാകതം കിരിയാബ്യാകതം…പേ… ചിത്തസമുട്ഠാനം…പേ… അഹേതുകപടിസന്ധിക്ഖണേ വിപാകാ…പേ… കടത്താ ച രൂപം…പേ… ബാഹിരം ആഹാരഉതുഅസഞ്ഞഉപാദാരൂപ’’ന്തി ഏകാവ.

നസമ്പയുത്തപച്ചയോ നാരമ്മണപച്ചയസദിസോ.

നവിപ്പയുത്തപച്ചയേ ‘‘കുസലം പടിച്ച കുസലോ. അരൂപേ കുസലോവ. അകുസലം…പേ… അരൂപേ അകുസലോ. അബ്യാകതം പടിച്ച അബ്യാകതോ, അരൂപേ വിപാകകിരിയാബ്യാകതം. ബാഹിരം അസഞ്ഞ…പേ… ഉപാദാരൂപ’’ന്തി ഇമാ തിസ്സോവ പുച്ഛാ വിസ്സജ്ജിതാ. നോനത്ഥിനോവിഗതപച്ചയാ നാരമ്മണപച്ചയസദിസാ. നസഹജാതനനിസ്സയനോഅത്ഥിനോഅവിഗതപച്ചയാ പനേത്ഥ ചത്താരോപി ന ലബ്ഭന്തീതി.

ഏവം പച്ചനീകേ ലബ്ഭമാനപഞ്ഹവിസ്സജ്ജനം ദസ്സേത്വാ തതോ ‘‘നഹേതുയാ ദ്വേ. നാരമ്മണേ പഞ്ച. നാധിപതിയാ നവ. നാനന്തരേ നസമനന്തരേ നാഞ്ഞമഞ്ഞേ നഉപനിസ്സയേ പഞ്ച. നപുരേജാതേ സത്ത. നപച്ഛാജാതേ നാസേവനേ നവ. നകമ്മേ തീണി. നവിപാകേ നവ. നാഹാരേ നഇന്ദ്രിയേ നഝാനേ നമഗ്ഗേ ഏകം. നസമ്പയുത്തേ പഞ്ച. നവിപ്പയുത്തേ തീണി. നോനത്ഥിനോവിഗതേസു പഞ്ചാ’’തി വിസ്സജ്ജനവാരഗണനാ വുത്താതി അയം ഏകമൂലകനയോ.

ഇമിനാവ നയേന ദ്വിമൂലകാദീസുപി യഥാനുരൂപം നയോ നേതബ്ബോ, പാളിയം പന ‘‘നഹേതുപച്ചയാ നാരമ്മണേ ഏക’’ന്തിആദിനാ വിസ്സജ്ജനവാരഗണനാവ ദസ്സിതാതി അയം പച്ചയപച്ചനീയനയോ.

ഇമിനാ വുത്താനുസാരേനേവ ‘‘കുസലം ധമ്മം പടിച്ച അബ്യാകതോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ഹേതുപച്ചയാ നാരമ്മണപച്ചയാ’’തിആദിനാ അനുലോമപച്ചനീയനയേ, ‘‘അകുസലം ധമ്മം പടിച്ച അകുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി നഹേതുപച്ചയാ ആരമ്മണപച്ചയാ’’തിആദിനാ പച്ചനീയാനുലോമനയേ പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനനയോ വേദിതബ്ബോ. പാളിയം പനേത്ഥ വിസ്സജ്ജനവാരഗണനാവ ദസ്സിതാതി അയം അനുലോമപച്ചനീയകുസലത്തികേ പടിച്ചവാരനയോ.

സഹജാതവാരാദീസുപി ഛവാരേസു പടിച്ചവാരേ വുത്താനുസാരേന സബ്ബത്ഥ നയോ നേതബ്ബോ. യേ പന തത്ഥ തത്ഥ പാളിവിസേസാ, അത്ഥവിസേസാ ച ഉപലബ്ഭന്തി, തേ പട്ഠാനപാളിഅട്ഠകഥാസു ഏവ സബ്ബാകാരതോ ഗഹേതബ്ബാ. ഇധ പന തേ സബ്ബേ സങ്ഖേപനയതോ ദസ്സിയമാനാപി ഗന്ഥഭാരിയം കരോന്തീതി ന ദസ്സിതാ.

തേസു പന വാരേസു ‘‘കുസലം ധമ്മം സഹജാതോ കുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ഹേതുപച്ചയാ. കുസലം ധമ്മം പച്ചയാ… കുസലം ധമ്മം നിസ്സായ… കുസലം ധമ്മം സംസട്ഠോ… കുസലം ധമ്മം സമ്പയുത്തോ കുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ഹേതുപച്ചയാ’’തി ഏവം ആദിതോ പഞ്ചസു വാരേസു പാളിഗതി ഞാതബ്ബാ. തേസു ച പടിച്ചസഹജാതാ ഏകത്ഥാ, പച്ചയനിസ്സയാ ഏകത്ഥാ, സംസട്ഠസമ്പയുത്താ ഏകത്ഥാ. തത്ഥ ‘‘കുസലം ധമ്മം സഹജാതോ’’തിആദീസു കുസലം ധമ്മം പടിച്ച തേന സഹജാതോ ഹുത്വാതിആദിനാ യഥാനുരൂപം അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. പച്ഛിമേ പന പഞ്ഹാവാരേ ‘‘കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ധമ്മസ്സ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ. കുസലാ ഹേതൂ സമ്പയുത്തകാനം ഖന്ധാനം ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ. കുസലോ അബ്യാകതസ്സ…പേ… കുസലസ്സ ച അബ്യാകതസ്സ ച…പേ… കുസലാ ഹേതൂ സമ്പയുത്തകാനം ഖന്ധാനം ചിത്തസമുട്ഠാനാനഞ്ചാ’’തിആദിനാ ഹേതുപച്ചയേ,

‘‘കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ധമ്മസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ. ദാനം ദത്വാ സീലം സമാദിയിത്വാ ഉപോസഥകമ്മം കത്വാ തം പച്ചവേക്ഖതി. പുബ്ബേ സുചിണ്ണാനി…പേ… ഝാനാ വുട്ഠഹിത്വാ ഝാനം… സേഖാ ഗോത്രഭും വോദാനം മഗ്ഗം പച്ചവേക്ഖന്തി. സേഖാ വാ പുഥുജ്ജനാ വാ കുസലം അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ വിപസ്സന്തി. ചേതോപരിയഞാണേന കുസലചിത്തസമങ്ഗിസ്സ ചിത്തം ജാനന്തി. ആകാസാനഞ്ചായതനകുസലം വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനകുസലസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ. ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനകുസലം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനകുസലസ്സ… കുസലാ ഖന്ധാ ഇദ്ധിവിധഞാണസ്സ ചേതോപരിയപുബ്ബേനിവാസയഥാകമ്മൂപഗഅനാഗതംസഞാണസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ.

കുസലോ അകുസലസ്സ…പേ… ദാനം ദത്വാ…പേ… കത്വാ തം അസ്സാദേതി അഭിനന്ദതി. തം ആരബ്ഭ രാഗോ ഉപ്പജ്ജതി. ദിട്ഠി വിചികിച്ഛാ ഉദ്ധച്ചം ദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി. പുബ്ബേ സുചിണ്ണാനി അസ്സാദേതി …പേ… ദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി. ഝാനാ വുട്ഠഹിത്വാ ഝാനം അസ്സാദേതി…പേ… ഉദ്ധച്ചം ഉപ്പജ്ജതി. ഝാനേ പരിഹീനേ വിപ്പടിസാരിസ്സ ദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി.

കുസലോ അബ്യാകതസ്സ…പേ… പച്ചയോ. അരഹാ മഗ്ഗം പച്ചവേക്ഖതി. പുബ്ബേ സുചിണ്ണാനി… കുസല…പേ… വിപസ്സതി…പേ… വിപാകോ തദാരമ്മണതാ ഉപ്പജ്ജതി. ആകാസാനഞ്ചായതനകുസലം വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനവിപാകസ്സ…പേ… കിരിയസ്സ. ആകിഞ്ചഞ്ഞായതന…പേ… വിപാകസ്സ ച കിരിയസ്സ ച. കുസലാ ഖന്ധാ ചേതോപരിയ…പേ… അനാഗതംസഞാണസ്സ ആവജ്ജനായ.

അകുസലോ അകുസലസ്സ…പേ… പച്ചയോ. രാഗം അസ്സാദേതി…പേ… ഉദ്ധച്ചം ഉപ്പജ്ജതി. അകുസലോ കുസലസ്സ…പേ… പച്ചയോ. സേഖാ പഹീനേ കിലേസേ…പേ… അനാഗതംസഞാണസ്സ. അകുസലോ അബ്യാകതസ്സ… അരഹാ പഹീനേ കിലേസേ…പേ… ആവജ്ജനായ.

അബ്യാകതോ അബ്യാകതസ്സ… അരഹാ ഫലം പച്ചവേക്ഖതി. നിബ്ബാനം, ചക്ഖും…പേ… ഫോട്ഠബ്ബം വിപസ്സതി. ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ രൂപം പസ്സതി…പേ… ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനകിരിയം…പേ… കിരിയസ്സ. രൂപായതനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ…പേ… ആവജ്ജനായ. അബ്യാകതോ കുസലസ്സ… സേഖാ ഫലം…പേ… അനാഗതംസഞാണസ്സ. അബ്യാകതോ അകുസലസ്സ… ചക്ഖും അസ്സാദേതീ’’തിആദിനാ ആരമ്മണപച്ചയേ ച,

‘‘കുസലോ കുസലസ്സ അധിപതിപച്ചയേന പച്ചയോ. ആരമ്മണാധിപതി, സഹജാതാധിപതി. ആരമ്മണാധിപതി – ദാനം ദത്വാ’’തിആദിനാ അധിപതിപച്ചയേ ച,

‘‘കുസലോ കുസലസ്സ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദിനാ വിത്ഥാരതോ അനന്തരസമനന്തരസഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയപച്ചയേസു ച,

‘‘കുസലോ കുസലസ്സ ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ. ആരമ്മണൂപനിസ്സയോ അനന്തരൂപനിസ്സയോ പകതൂപനിസ്സയോ. ആരമ്മണൂപനിസ്സയോ – ദാനം ദത്വാ’’തിആദിനാ ആരമ്മണപച്ചയേ വുത്തനയേന, ‘‘അനന്തരൂപനിസ്സയോ – പുരിമാ പുരിമാ കുസലാ ഖന്ധാ പച്ഛിമാനം പച്ഛിമാന’’ന്തിആദിനാ അനന്തരപച്ചയേ വുത്തനയേനേവ, ‘‘പകതൂപനിസ്സയോ – സദ്ധം ഉപനിസ്സായ…പേ… ഉപോസഥകമ്മം കരോതി. ഝാനം, വിപസ്സനം, മഗ്ഗം, അഭിഞ്ഞം, സമാപത്തിം ഉപ്പാദേതി. സീലം, സുതം, ചാഗം, പഞ്ഞം ഉപനിസ്സായ…പേ… പഠമസ്സ ഝാനസ്സ പരികമ്മം പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ…പേ… ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസ്സ…പേ… യഥാകമ്മൂപഗഞാണം അനാഗതംസഞാണസ്സ…പേ… പഠമസ്സ മഗ്ഗസ്സ പരികമ്മം പഠമസ്സ…പേ… തതിയോ മഗ്ഗോ ചതുത്ഥസ്സ. മഗ്ഗോ സേഖാനം അത്ഥപടിസമ്ഭിദായ…പേ… ഠാനാഠാനകോസല്ലസ്സ ഉപനിസ്സയ. കുസലോ അകുസലസ്സ…പേ… ആരമ്മണൂപനിസ്സയോ. പകതൂപ…പേ… പകതൂപനിസ്സയോ – സദ്ധം ഉപനിസ്സായ മാനം ജപ്പേതി. ദിട്ഠിം ഗണ്ഹാതി…പേ… സദ്ധാ സീലം സുതം ചാഗോ പഞ്ഞാ രാഗസ്സ, ദോസസ്സ, മോഹസ്സ, മാനസ്സ, ദിട്ഠിയാ. പത്ഥനായ…പേ… കുസലോ അബ്യാകതസ്സ…പേ… ആരമ്മണൂപനിസ്സയോ. അനന്തരൂപനിസ്സയോ. പകതൂപ…പേ… പകതൂപനിസ്സയോ – സദ്ധം ഉപനിസ്സായ അത്താനം ആതാപേതി…പേ… കായികസ്സ സുഖസ്സ, ദുക്ഖസ്സ, ഫലസമാപത്തിയാ. കുസലം കമ്മം വിപാകസ്സ…പേ… മഗ്ഗോ അരഹതോ അത്ഥപടിസമ്ഭിദായ പച്ചയോ.

അകുസലോ അകുസലസ്സ…പേ… പകതൂപനിസ്സയോ – രാഗം ഉപനിസ്സായ പാണം ഹനതി…പേ… സമ്ഫം പലപതി…പേ… സങ്ഘം ഭിന്ദതി. ദോസം, മോഹം, മാനം, ദിട്ഠിം, പത്ഥനം ഉപനിസ്സായ…പേ… സങ്ഘം ഭിന്ദതി…പേ… പാണാതിപാതോ പാണാതിപാതസ്സ…പേ… സങ്ഘഭേദകമ്മസ്സ…പേ… പച്ചയോ.

അകുസലോ കുസലസ്സ…പേ… പകതൂപനിസ്സയോ – രാഗം ഉപനിസ്സായ ദാനം ദേതി…പേ… മഗ്ഗം ഉപ്പാദേതി…പേ… സമാപത്തിം ഉപ്പാദേതി. രാഗോ…പേ… പത്ഥനാ. സദ്ധായ, സീലസ്സ…പേ… പഞ്ഞായ ഉപനിസ്സയ. പാണം ഹന്ത്വാ തസ്സ പടിഘാതത്ഥായ ദാനം ദേതീ’’തിആദിനാ ച ഉപനിസ്സയപച്ചയേ ച,

‘‘അബ്യാകതോ അബ്യാകതസ്സ പുരേജാതപച്ചയേന പച്ചയോ…പേ… ആരമ്മണപുരേജാതം – അരഹാ ചക്ഖും…പേ… ഫോട്ഠബ്ബേ, വത്ഥും വിപസ്സതി…പേ… ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ രൂപം പസ്സതി…പേ… രൂപായതനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ…പേ… വത്ഥുപുരേജാതം – ചക്ഖായതനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ…പേ… വത്ഥു വിപാകാബ്യാകതാന’’ന്തിആദിനാ പുരേജാതപച്ചയേ ച,

‘‘കുസലോ അബ്യാകതസ്സ…പേ… പച്ഛാജാതാ കുസലാ ഖന്ധാ പുരേജാതസ്സ ഇമസ്സ കായസ്സാ’’തിആദിനാ പച്ഛാജാതപച്ചയേ ച,

‘‘കുസലോ കുസലസ്സ…പേ… പുരിമാ പുരിമാ കുസലാ ഖന്ധാ’’തിആദിനാ ആസേവനപച്ചയേ ച,

‘‘സഹജാതാ നാനാക്ഖണികാ, സഹജാതാ കുസലാ ചേതനാ…പേ… സമ്പയുത്തകാനം ഖന്ധാനം ചിത്തസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം. നാനാക്ഖണികാ വിപാകാനം ഖന്ധാനം കടത്താ ച രൂപാന’’ന്തിആദിനാ കമ്മപച്ചയേ ച,

‘‘അബ്യാകതോ അബ്യാകതസ്സ…പേ… ഏകോ ഖന്ധോ തിണ്ണന്ന’’ന്തിആദിനാ വിപാകപച്ചയേ ച,

‘‘കുസലോ കുസലസ്സാ’’തിആദിനാ ആഹാരപച്ചയാദീസു ച, ‘‘കുസലോ അബ്യാകതസ്സ, സഹജാതം, പച്ഛാജാതം, സഹജാതാ ചിത്തസമുട്ഠാനാനം രൂപാനം. പച്ഛാജാതാ ഇമസ്സ കായസ്സ…പേ… അബ്യാകതോ കുസലസ്സ…പേ… പുരേജാതം വത്ഥു കുസലാനം ഖന്ധാനം വിപ്പയുത്തപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദിനാ വിപ്പയുത്തപച്ചയാദീസു ച പാളിഗതി വേദിതബ്ബാ.

തത്ഥ കുസലധമ്മോ നാമേസ യസ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തോ ഠപേത്വാ പച്ഛാജാതപച്ചയം, വിപാകപച്ചയഞ്ച സേസേഹി ദ്വാവീസതിയാ പച്ചയേഹി ഉപ്പജ്ജതി. കുസലസ്സ ച പച്ചയോ ഹോന്തോ ഠപേത്വാ പുരേജാതപച്ഛാജാതവിപാകവിപ്പയുത്തപച്ചയേ സേസേഹി വീസതിയാ പച്ചയേഹി പച്ചയോ ഹോതി. ഏവം കുസലോ കുസലാദീനം, അകുസലോ ച അകുസലാദീനം യഥാനുരൂപം പച്ചയാ ഹോന്തി, തസ്മാ കുസലാദീനം തംതംപച്ചയുപ്പന്നവിഭാഗം ദസ്സേതും പഞ്ഹാവാരോ വുത്തോ. തത്ഥ സേഖാ ഗോത്രഭുന്തി സോതാപന്നം സന്ധായ വുത്തം, വോദാനന്തി സകദാഗാമിഅനാഗാമിനോ. തേസം ഹി ഗോത്രഭുചിത്തം വോദാനം നാമ. മഗ്ഗാ വുട്ഠഹിത്വാതി മഗ്ഗവീഥിതോ വുട്ഠായ. ന ഹി മഗ്ഗാനന്തരാ പച്ചവേക്ഖണാ നാമ അത്ഥീതി അയം അനുലോമപട്ഠാനേ കുസലത്തികനയോ.

വേദനാത്തികാദീസു ‘‘സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തം ധമ്മം പടിച്ച സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ഹേതുപച്ചയാ. സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തം ഏകം ഖന്ധം പടിച്ച ദ്വേ ഖന്ധാ. ദ്വേ ഖന്ധേ പടിച്ച ഏകോ ഖന്ധോ’’തിആദിനാ കുസലത്തികേ വുത്താനുസാരേന പടിച്ചവാരാദീസു പഞ്ഹാവാരപരിയോസാനേസു സത്തസു വാരേസു ഏകേകസ്മിം പച്ചയാനുലോമാദീഹി ച ഏകമൂലാദീഹി നയേഹി ച സബ്ബത്തികേസു ലബ്ഭമാനപദവസേന ഗണനാനയോ യോജേത്വാ ഞാതബ്ബോ. തത്ഥ വേദനാത്തികേ വേദനാക്ഖന്ധസ്സ അലബ്ഭനതോ ‘‘ഏകം ഖന്ധം നിസ്സായ ദ്വേ ഖന്ധാ’’തിആദി വുത്തം. സബ്ബത്ഥ വിസേസോ പാളിഅട്ഠകഥാനുസാരേനേവ ഞാതബ്ബോതി അയം അനുലോമപടിലോമേ തികപട്ഠാനനയോ.

ദുകപട്ഠാനേ പന ‘‘ഹേതും ധമ്മം പടിച്ച ഹേതു ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ഹേതുപച്ചയാ. അലോഭം പടിച്ച അദോസോ. അമോഹോ. അദോസം അമോഹം പടിച്ച അലോഭോ. അദോസോ. ലോഭം പടിച്ച മോഹോ. മോഹം പടിച്ച ലോഭോ. ദോസം പടിച്ച മോഹോ. മോഹം പടിച്ച ദോസോ. പടിസന്ധിക്ഖണേ ഹേതും ധമ്മം പടിച്ച നഹേതു ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി…പേ… ഹേതൂ ച നഹേതൂ ച. നഹേതും പടിച്ച നഹേതു ധമ്മോ ന…പേ… ഹേതൂ ച നഹേതൂ ചാ’’തിആദിനാ ഹേതുദുകേ,

‘‘സഹേതുകം ധമ്മം പടിച്ച സഹേതുകോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ഹേതുപച്ചയാ. സഹേതുകം ഏകം ഖന്ധം…പേ… സഹേതുകം ധമ്മം പടിച്ച. അഹേതുകോ…പേ… ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപം. പടിസന്ധിക്ഖണേ…പേ… സഹേതുകോ ച, അഹേതുകോ ച…പേ… അഹേതുകം ഖന്ധം പടിച്ച അഹേതുകോ. വിചികിച്ഛാസഹഗതം ഉദ്ധച്ചസഹഗതം മോഹം പടിച്ച സമ്പയുത്തകാ ഖന്ധാ…പേ… ചിത്തസമുട്ഠാനം. ആഹാരസമുട്ഠാന’’ന്തിആദിനാ സഹേതുകദുകാദീസു ച കേനചിവിഞ്ഞേയ്യദുകവജ്ജിതേസു സബ്ബദുകേസു പച്ചേകം പടിച്ചവാരാദീസു സത്തസു മഹാവാരേസു ഏകേകസ്മിം പച്ചയാനുലോമാദീസു ചതൂസു നയേസു ഏകമൂലകാദീഹി സബ്ബവാരേഹി കുസലത്തികേ വുത്താനുസാരേന യഥാനുരൂപം വിഭങ്ഗനയോ യോജേത്വാ ഞാതബ്ബോ. സബ്ബസ്മിമ്പി ഹി പട്ഠാനേ കേനചിവിഞ്ഞേയ്യദുകം ന ലബ്ഭതീതി അയം ദുകപട്ഠാനനയോ.

ദുകതികപട്ഠാനേ പന ‘‘ഹേതും കുസലം ധമ്മം പടിച്ച ഹേതു കുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ഹേതുപച്ചയാ’’തിആദിനാ ഹേതുദുകേന സദ്ധിം കുസലത്തികേ കുസലം പദം യോജേത്വാ പടിച്ചവാരാദീസു സത്തസു വാരേസു പച്ചയാനുലോമാദീനം ചതുന്നം നയാനം വസേന ലബ്ഭമാനകപച്ചയാ ഏകമൂലകാദിനയേഹി ദസ്സിതാ. യഥാ ച കുസലം പദം, ഏവം അകുസലം പദം, അബ്യാകതഞ്ച ഹേതുദുകേന യോജേത്വാ വുത്തനയേന ദസ്സേത്വാ ഹേതുകുസലദുകതികന്തി ഠപിതം. പാളി പന അതിസംഖിത്താ. യഥാ കുസലത്തികം, ഏവം ‘‘ഹേതും സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തം ധമ്മം പടിച്ച ഹേതു സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ഹേതുപച്ചയാ’’തിആദിനാ ലബ്ഭമാനകപദവസേന വേദനാത്തികാദയോപി ഹേതുദുകേന യോജേത്വാ ഹേതുവേദനദുകതികാദീനി ഏകവീസതിദുകതികാനി ദസ്സിതാനീതി. യഥാ ച ഹേതുദുകേന സദ്ധിം ലബ്ഭമാനകപദവസേന ദ്വാവീസതിതികാ യോജിതാ, ഏവം സഹേതുകദുകാദീഹി സബ്ബേഹി സദ്ധിം പച്ചേകം ദ്വാവീസതിതികാ യോജേതബ്ബാ. പാളി പനേത്ഥ ഇതോ പരേസുപി സബ്ബത്ഥ അതിസംഖിത്താ. ഏവം ദ്വാവീസതിതികേ ഗഹേത്വാ ദുകസതേ പക്ഖിപിത്വാ ദുകതികപട്ഠാനം ദേസിതന്തി അയം ദുകതികപട്ഠാനനയോ.

തികദുകപട്ഠാനേപി ‘‘കുസലം ഹേതും ധമ്മം പടിച്ച കുസലോ ഹേതു ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ഹേതുപച്ചയാ’’തിആദിനാ കുസലത്തികേന സദ്ധിം ഹേതുപദം യോജേത്വാ പടിച്ചവാരാദീസു സത്തസു മഹാവാരേസു പച്ചയാനുലോമാദിനയചതുക്കവസേന ലബ്ഭമാനകപച്ചയാ ഏകമൂലാദീഹി സബ്ബവാരേഹി ദസ്സിതാ. യഥാ ഹേതുപദം, ഏവം നഹേതുപദമ്പി കുസലത്തികേന സദ്ധിം യോജേത്വാ കുസലഹേതു തികദുകന്തി ഠപിതം. യഥാ ച കുസലത്തികേന സദ്ധിം ഹേതുദുകം, ഏവം ‘‘സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തം ഹേതും കുസലം ധമ്മം പടിച്ചാ’’തിആദിനാ വേദനാത്തികാദീഹിപി തം യോജേത്വാ വേദനാത്തികദുകാദീനി ഏകവീസതിതികദുകാദീനി ദസ്സിതാനി. യഥാ ച ഹേതുദുകം, ഏവം സഹേതുകാദയോപി സബ്ബേ പച്ചേകം ദ്വാവീസതിയാ തികേഹി ലബ്ഭമാനപദവസേനേവ യോജിതാ. ഏവം ദുകസതം ദ്വാവീസതിയാ തികേസു പക്ഖിപിത്വാ തികദുകപട്ഠാനം ദേസിതന്തി അയം തികദുകപട്ഠാനനയോ.

തികതികപട്ഠാനേപി ‘‘കുസലം സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തം ധമ്മം പടിച്ച കുസലോ സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ഹേതുപച്ചയാ’’തിആദിനാ കുസലത്തികം വേദനാത്തികാദീഹി സബ്ബത്തികേഹി, വേദനാത്തികാദയോ ച കുസലത്തികാദീഹി വുത്തനയേന യോജേത്വാ പച്ചയാ ദസ്സിതാ. ഏവം തികേസു ഏവ തികേ പക്ഖിപിത്വാ തികതികപട്ഠാനം ദേസിതന്തി അയം തികതികപട്ഠാനനയോ.

ദുകദുകപട്ഠാനേപി ‘‘ഹേതും സഹേതുകം ധമ്മം പടിച്ച ഹേതു സഹേതുകോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ഹേതുപച്ചയാ’’തിആദിനാ ഹേതുദുകം സഹേതുകാദീഹി, സഹേതുകഞ്ച ഹേതുദുകാദീഹി യോജേത്വാ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേഹി പച്ചയാ ദസ്സിതാ. ഏവം ദുകേസു ഏവ ദുകേ പക്ഖിപിത്വാ ദുകദുകപട്ഠാനം ദേസിതന്തി അയം ദുകദുകപട്ഠാനനയോ. ഏവം താവ അനുലോമപട്ഠാനേ –

‘‘തികഞ്ച പട്ഠാനവരം ദുകുത്തമം,

ദുകതികഞ്ചേവ തികദുകഞ്ച;

തികതികഞ്ചേവ ദുകദുകഞ്ച,

ഛ അനുലോമമ്ഹി നയാ സുഗമ്ഭീരാ’’തി. –

വുത്താ ഛ നയാ വേദിതബ്ബാ. പച്ചയവസേന പനേതേസു ഛസു ഏകേകസ്മിം പട്ഠാനേ പച്ചയാനുലോമാദീനം ചതുന്നം നയാനം വസേന ഏതേന പരിയായേന ചതുവീസതിനയപടിമണ്ഡിതമിദം ധമ്മാനുലോമപട്ഠാനന്തി വേദിതബ്ബം. അയം അനുലോമപട്ഠാനനയോ.

പച്ചനീയപട്ഠാനേ പന ‘‘നകുസലം ധമ്മം പടിച്ച നകുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ഹേതുപച്ചയാ. അകുസലം അബ്യാകതം ഏകം ഖന്ധം പടിച്ച…പേ… ദ്വേ ഖന്ധാ, ചിത്തസമുട്ഠാനഞ്ച രൂപ’’ന്തിആദിനാ തികപട്ഠാനേ, ‘‘നഹേതും ധമ്മം പടിച്ച നഹേതു ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ഹേതുപച്ചയാ. നഹേതും ഏകം ഖന്ധം പടിച്ച…പേ… ചിത്തസമുട്ഠാനഞ്ച രൂപ’’ന്തിആദിനാ ദുകപട്ഠാനേ ച, ‘‘നഹേതും നകുസലം ധമ്മം പടിച്ച നഹേതു നകുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ഹേതുപച്ചയാ. നഹേതും നകുസലം അബ്യാകതം ഏകം ഖന്ധം പടിച്ച തയോ ഖന്ധാ’’തിആദിനാ ദുകതികപട്ഠാനേ ച, ‘‘നകുസലം നഹേതും ധമ്മം പടിച്ച നകുസലോ നഹേതു ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ തികദുകപട്ഠാനേ ച, ‘‘നകുസലം നസുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തം ധമ്മം പടിച്ച നകുസലോ നസുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ തികതികപട്ഠാനേ ച, ‘‘നഹേതും നസഹേതുകം ധമ്മം പടിച്ച നഹേതു നസഹേതുകോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ഹേതുപച്ചയാ’’തിആദിനാ ദുകദുകപട്ഠാനേ ചാതി ഛസു പച്ചനീയപട്ഠാനേസു അനുലോമതികപട്ഠാനാദീസു ഛസു പട്ഠാനേസു വുത്തേന സബ്ബേന പകാരേന പാളിനയോ വേദിതബ്ബോ. ഇദഞ്ച കുസലാദീനം, ഹേതുആദീനഞ്ച ധമ്മാനം പച്ചയുപ്പന്നഭാവപടിക്ഖേപവസേന പവത്തത്താ ധമ്മപച്ചനീയപട്ഠാനം നാമ ജാതം. തത്ഥ ഹി നകുസലം ധമ്മം പടിച്ചാതി കുസലസ്സ പച്ചയപടിക്ഖേപോ. നകുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതീതി കുസലസ്സ പച്ചയുപ്പന്നഭാവപടിക്ഖേപോ. തഥാ ‘‘അകുസലം അബ്യാകതം ഏകം ഖന്ധം പടിച്ച…പേ… അകുസലാ, അബ്യാകതാ ഖന്ധാ ചിത്തസമുട്ഠാനഞ്ച രൂപം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ഏവമാദിനാ നയേനേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏവമേത്ഥ പച്ചനീയപട്ഠാനേ –

‘‘തികഞ്ച പട്ഠാനവരം ദുകുത്തമം,

ദുകതികഞ്ചേവ തികദുകഞ്ച;

തികതികഞ്ചേവ ദുകദുകഞ്ച,

ഛ പച്ചനീയമ്ഹി നയാ സുഗമ്ഭീരാ’’തി. –

വുത്താ ഛ നയാ വേദിതബ്ബാ. പച്ചയവസേന പനേത്ഥാപി ഏകേകസ്മിം പച്ചയാനുലോമാദീനം ചതുന്നം ചതുന്നം നയാനം വസേന ചതുവീസതിനയപടിമണ്ഡിതമിദം ധമ്മപച്ചനീയപട്ഠാനന്തി വേദിതബ്ബന്തി അയം പച്ചനീയപട്ഠാനനയോ.

അനുലോമപച്ചനീയപട്ഠാനേ പന ‘‘കുസലം ധമ്മം പടിച്ച നകുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ഹേതുപച്ചയാ. കുസലേ ഖന്ധേ പടിച്ച ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപ’’ന്തിആദിനാ തികപട്ഠാനേ, ‘‘ഹേതും ധമ്മം പടിച്ച നഹേതു ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ഹേതുപച്ചയാ’’തിആദിനാ ദുകപട്ഠാനേ ച, ‘‘ഹേതും കുസലം ധമ്മം പടിച്ച നഹേതു നകുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ ദുകതികപട്ഠാനേ ച, ‘‘കുസലം ഹേതും ധമ്മം പടിച്ച നകുസലോ നഹേതു ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ തികദുകപട്ഠാനേ ച, ‘‘കുസലം സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തം ധമ്മം പടിച്ച നകുസലോ നസുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ തികതികപട്ഠാനേ ച, ‘‘ഹേതും സഹേതുകം ധമ്മം പടിച്ച നഹേതു നസഹേതുകോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ ദുകദുകപട്ഠാനേ ച ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന സബ്ബേന പകാരേന പാളിനയോ വേദിതബ്ബോ. ഇദം കുസലാദീനം ധമ്മാനം പച്ചയത്തം അപ്പടിക്ഖിപിത്വാ പച്ചയുപ്പന്നാനം കുസലാദിഭാവപടിക്ഖേപവസേന പവത്തത്താ ധമ്മാനുലോമപച്ചനീയപട്ഠാനം നാമ ജാതം. തത്ഥ ഹി കുസലം ധമ്മം പടിച്ചാതി കുസലസ്സ പച്ചയഭാവവിധാനം. നകുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതീതി കുസലസ്സ പച്ചയുപ്പന്നഭാവനിവാരണം, തസ്മാ ‘‘കുസലേ ഖന്ധേ പടിച്ച ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപ’’ന്തിആദിനാ വിസ്സജ്ജനം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബന്തി ഏവമേത്ഥ അനുലോമപച്ചനീയപട്ഠാനേ –

‘‘തികഞ്ച പട്ഠാനവരം ദുകുത്തമം,

ദുകതികഞ്ചേവ തികദുകഞ്ച;

തികതികഞ്ചേവ ദുകദുകഞ്ച,

ഛ അനുലോമപച്ചനീയമ്ഹി നയാ സുഗമ്ഭീരാ’’തി. –

വുത്താ ഛ നയാ വേദിതബ്ബാ. പച്ചയവസേന പനേത്ഥാപി ഏകേകസ്മിം പച്ചയാനുലോമാദീനം ചതുന്നം ചതുന്നം നയാനം വസേന ചതുവീസതിനയപടിമണ്ഡിതമിദം ധമ്മാനുലോമപച്ചനീയപട്ഠാനന്തി വേദിതബ്ബന്തി അയം അനുലോമപച്ചനീയപട്ഠാനനയോ.

പച്ചനീയാനുലോമപട്ഠാനേ ‘‘നകുസലം ധമ്മം പടിച്ച അകുസലോ ധമ്മോ…പേ… നകുസലം ധമ്മം പടിച്ച അബ്യാകതോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ഹേതുപച്ചയാ’’തിആദിനാ തികപട്ഠാനേ, ‘‘നഹേതും ധമ്മം പടിച്ച ഹേതു ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ ദുകപട്ഠാനേ ച, ‘‘നഹേതും നകുസലം ധമ്മം പടിച്ച ഹേതു അകുസലോ ധമ്മോ…പേ… ഹേതു അബ്യാകതോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതീതി’’ആദിനാ ദുകതികപട്ഠാനേ ച, ‘‘നകുസലം നഹേതും ധമ്മം പടിച്ച അകുസലോ ഹേതു ധമ്മോ…പേ… അബ്യാകതോ ഹേതു ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ തികദുകപട്ഠാനേ ച, ‘‘നകുസലം നസുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തം ധമ്മം പടിച്ച അകുസലോ സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തോ ധമ്മോ…പേ… അബ്യാകതോ സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ തികതികപട്ഠാനേ ച, ‘‘നഹേതും നസഹേതുകം ധമ്മം പടിച്ച ഹേതു സഹേതുകോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ ദുകദുകപട്ഠാനേ ച, ഹേട്ഠാ വുത്തേന പകാരേന പാളിനയോ വേദിതബ്ബോ. ഇദഞ്ച കുസലാദിധമ്മാനം പച്ചയത്തം പടിക്ഖിപിത്വാ തേസം പച്ചയുപ്പന്നഭാവഅപ്പടിക്ഖേപവസേന പവത്തത്താ ധമ്മപച്ചനീയാനുലോമപട്ഠാനം നാമ ജാതം. തത്ഥ നകുസലം ധമ്മന്തി കുസലസ്സ പച്ചയഭാവനിവാരണം. അകുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതീതി അകുസലസ്സ ഉപ്പത്തിവിധാനം. കുസലം പന പടിച്ച കുസലസ്സ ഉപ്പത്തിഅഭാവതോ ‘‘കുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി അവത്വാ ‘‘അകുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ലബ്ഭമാനപദവസേന വുത്തം. കുസലം, ഹി അകുസലം, അബ്യാകതം വാ സഹജാതപച്ചയം കത്വാ ഉപ്പജ്ജമാനോ കുസലോ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ അകുസലസ്സ ച അബ്യാകതസ്സ ച വസേന ദേസനാ കതാ. ഏവമഞ്ഞത്ഥ. ഏവമേത്ഥ ധമ്മപച്ചനീയാനുലോമപട്ഠാനേ –

‘‘തികഞ്ച പട്ഠാനവരം ദുകുത്തമം,

ദുകതികഞ്ചേവ തികദുകഞ്ച;

തികതികഞ്ചേവ ദുകദുകഞ്ച,

ഛ പച്ചനീയാനുലോമമ്ഹി നയാ സുഗമ്ഭീരാ’’തി. –

വുത്താ ഛ നയാ വേദിതബ്ബാ. പച്ചയവസേന പനേത്ഥാപി തികപട്ഠാനാദീസു ഏകേകസ്മിം പച്ചയാനുലോമാദീനം ചതുന്നം ചതുന്നം നയാനം വസേന ഏകേന പരിയായേന ചതുവീസതിനയപടിമണ്ഡിതമിദം ധമ്മപച്ചനീയാനുലോമപട്ഠാനന്തി വേദിതബ്ബന്തി അയം പച്ചനീയാനുലോമപട്ഠാനനയോ.

ഏവമിദം ഭഗവതാ അനുലോമപട്ഠാനാദീസു ചതൂസു ഏകേകസ്മിം പട്ഠാനേ തികദുകാദീനഞ്ഞേവ ഛന്നം ഛന്നം നയാനം വസേന ചതുവീസതിനയപടിമണ്ഡിതം സമന്തപട്ഠാനമഹാപകരണം ദേസിതം. പച്ചയവസേന പനേതേസു ചതുവീസതിയാ പട്ഠാനേസു ഏകേകസ്മിം പച്ചയാനുലോമാദീനം ചതുന്നം ചതുന്നം നയാനം വസേനേതം ഛന്നവുതിനയപടിമണ്ഡിതം ഹോതി, ധമ്മവസേനേവ ചേതം പകരണം ചതുവീസതിസമന്തപട്ഠാനം വുത്തന്തി അയമേത്ഥ വിഭങ്ഗനയോ.

മോഹവിച്ഛേദനിയാ അഭിധമ്മമാതികത്ഥവണ്ണനായ

പട്ഠാനമാതികത്ഥവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിഗമനകഥാ

ഏത്താവതാ ച –

൧. മാതികായാഭിധമ്മസ്സ, ആരദ്ധാ അത്ഥവണ്ണനാ;

മോഹവിച്ഛേദനീ നാമ, യാ സാ നിട്ഠമുപാഗതാ.

൨. നിട്ഠം യഥായം സമ്പത്താ, ലജ്ജീഹി അഭിപത്ഥിതാ;

സബ്ബേ നിട്ഠം തഥാ സന്താ, സമേന്തു സുമനോരഥാ.

൩. യോ ഗമ്ഭീരോ സസാദീനം, സമുദ്ദോവ ഭയാവഹോ;

കാലേസ്മിം ധീമതഞ്ചാപി, അപി ഗന്ഥാവലോകനേ.