മോഹവിച്ഛേദനീ

ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ

൧. കാരുഞ്ഞഭാവിതം യസ്സ, ഞാണചക്ഖു മഹോദയം.

അന്ധഭൂതസ്സ ലോകസ്സ, ജാതം സാമഞ്ഞലോചനം.

൨. തം ബുദ്ധം സുഗതം ധീരം, സസദ്ധമ്മം സസാവകം.

വന്ദിത്വാനുസ്സരിത്വാ ച, ഥോമേത്വാ ച വിനായകം.

൩. ഥേരേ ച ഥിരസീലാദി-ഗുണാലങ്കാരസോഭിതേ.

സാസനുജ്ജോതകേ ധീരേ, പുബ്ബകേ വംസപാലകേ.

൪. വിസുദ്ധിദേവദേവോ യം, ദേവാനം തിദസാലയേ.

പഞ്ഞായ ദേസയീ തസ്സ, അഭിധമ്മസ്സ മാതികാ.

൫. യാ തസ്സാ വിപുലത്ഥായ, ധമ്മസങ്ഗണിആദിഹി.

അനേകേഹി പകാരേഹി, പാളിഅട്ഠകഥാഹി ച.

൬. അത്ഥോ വിനിച്ഛയോ ചേവ,

വിഭത്തോ സാഗരൂപമോ;

അനന്തനയവോകിണ്ണോ,

ദുക്ഖോഗാഹോ യതോ തതോ.

൭. സമാസേനാഭിധമ്മത്ഥം, മാതികാമുഖതോഖിലം.

ഞാതുകാമേഹി സുദ്ധേഹി, അന്തേവാസീഹി യാചിതോ.

൮. സങ്കഡ്ഢിത്വാന നയതോ, പാളിഅട്ഠകഥാഗതം.

അത്ഥം വിനിച്ഛയഞ്ചേവ, സമാസേന നിരാകുലം.

൯. സാമത്ഥിയഗതം അത്ഥം, നികായന്തരനിസ്സടം.

മഹാവിഹാരവാസീനം, കമാഭതനയാനുഗം.

൧൦. ദീപയന്തോ നയഞ്ഞൂനം, സദാ സമ്മോദകാരിനിം.

മോഹവിച്ഛേദനിം നാമ, കരിസ്സാമത്ഥവണ്ണനന്തി.

ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ നിട്ഠിതാ.

൧. ധമ്മസങ്ഗണീമാതികാ

തികപദത്ഥവണ്ണനാ

തത്ഥ അഭിധമ്മസ്സ മാതികാതി ഏത്ഥ കേനട്ഠേന അഭിധമ്മോ? ധമ്മാതിരേകധമ്മവിസേസട്ഠേന. അതിരേകവിസേസത്ഥദീപകോ ഹി ഏത്ഥ അഭി-സദ്ദോ ‘‘ബാള്ഹാ മേ ദുക്ഖാ വേദനാ അഭിക്കമന്തി, നോ പടിക്കമന്തി (സം. നി. ൪.൮൭; ൫.൧൯൫, ൧൦൨൨; മ. നി. ൩.൩൮൪, ൩൮൯), അഭിക്കന്തവണ്ണാ’’തിആദീസു (സം. നി. ൧.൧; ഖു. പാ. ൫.൧; സു. നി. മങ്ഗലസുത്ത; വി. വ. ൮൫൭) വിയ, തസ്മാ യഥാ സമുസ്സിതേസു ബഹൂസു ഛത്തേസു ചേവ ധജേസു ച യം അതിരേകപ്പമാണം, വിസേസവണ്ണസണ്ഠാനഞ്ച ഛത്തം, തം അതിച്ഛത്തം, യോ അതിരേകപ്പമാണോ, വിസേസവണ്ണസണ്ഠാനോ ച ധജോ, സോ അതിദ്ധജോതി ച വുച്ചതി, ഏവമേവ അയമ്പി ധമ്മോ ധമ്മാതിരേകധമ്മവിസേസട്ഠേന ‘‘അഭിധമ്മോ’’തി വുച്ചതി. ഭഗവതാ ഹി സുത്തന്തം പത്വാ ഖന്ധായതനധാതുസച്ചഇന്ദ്രിയപച്ചയാകാരാദയോ ധമ്മാ ഏകദേസേന വിഭത്താ, ന നിപ്പദേസേന, അഭിധമ്മം പത്വാ പന അനേകേഹി നയവിസേസേഹി നിപ്പദേസതോവ വിഭത്താ. ഏവം ധമ്മാതിരേകധമ്മവിസേസട്ഠേന ‘‘അഭിധമ്മോ’’തി വേദിതബ്ബോ.

കേനട്ഠേന മാതികാ? മാതുസമട്ഠേന. മാതാ വിയാതി ഹി മാതികാ യഥാ പദുമികം മുഖന്തി. യഥാ ഹി മാതാ നാനാവിധേ പുത്തേ പസവതി, തേ പാലേതി, പോസേതി ച, ഏവമയമ്പി നാനാവിധേ ധമ്മേ, അത്ഥേ ച പസവതി, തേ ച അവിനസ്സമാനേ പാലേതി, പോസേതി ച, തസ്മാ ‘‘മാതികാ’’തി വുച്ചതി. മാതികം ഹി നിസ്സായ ധമ്മസങ്ഗണീആദിസത്തപ്പകരണവസേന വിത്ഥാരിയമാനാ അനന്താപരിമാണാ ധമ്മാ, അത്ഥാ ച തായ പസുതാ, പാലിതാ, പോസിതാ വിയ ച ഹോന്തി. തഥാ ഹി ധമ്മസങ്ഗണിപ്പകരണേ ചതസ്സോ വിഭത്തിയോ ചിത്തവിഭത്തി രൂപവിഭത്തി നിക്ഖേപരാസി അത്ഥുദ്ധാരോതി. തത്ഥ നാനാനയേഹി ഏകൂനനവുതിചിത്തവിഭാവിനീ ചിത്തവിഭത്തി വിത്ഥാരിയമാനാ അനന്താപരിമാണഭാണവാരാ ഹോതി, തദനന്തരം ഏകവിധാദിനാ രൂപവിഭാവിനീ രൂപവിഭത്തി വിത്ഥാരിയമാനാ അനന്താപരിമാണഭാണവാരാ ഹോതി, തദനന്തരം മൂലഖന്ധദ്വാരാദീനി നിക്ഖിപിത്വാ ദേസിതോ നിക്ഖേപരാസി വിത്ഥാരിയമാനോ അനന്താപരിമാണഭാണവാരോ ഹോതി, തദനന്തരം തേപിടകസ്സ ബുദ്ധവചനസ്സ അട്ഠകഥാഭൂതോ അത്ഥുദ്ധാരോ വിത്ഥാരിയമാനോ അനന്താപരിമാണഭാണവാരോ ഹോതി. ഏവമിദം ധമ്മസങ്ഗണിപ്പകരണം വാചനാമഗ്ഗതോ അതിരേകതേരസമത്തഭാണവാരമ്പി സമാനം വിത്ഥാരിയമാനം അനന്താപരിമാണഭാണവാരം ഹോതി.

തഥാ വിഭങ്ഗപ്പകരണേ ഖന്ധവിഭങ്ഗോ ആയതനധാതുസച്ചഇന്ദ്രിയപച്ചയാകാരസതിപട്ഠാനസമ്മപ്പധാനഇദ്ധിപാദബോജ്ഝങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗഝാനഅപ്പമഞ്ഞാസിക്ഖാപദപടിസമ്ഭിദാഞാണഖുദ്ദകവത്ഥുധമ്മഹദയവിഭങ്ഗാതി അട്ഠാരസ വിഭങ്ഗാ വിഭത്താ, തേ സുത്തന്തഭാജനീയഅഭിധമ്മഭാജനീയാദിനാനാനയേഹി വിത്ഥാരിയമാനാ പച്ചേകം അനന്താപരിമാണഭാണവാരാ ഹോന്തി. ഏവമിദം വിഭങ്ഗപ്പകരണം വാചനാമഗ്ഗതോ പഞ്ചതിംസമത്തഭാണവാരമ്പി സമാനം വിത്ഥാരിയമാനം അനന്താപരിമാണഭാണവാരം ഹോതി.

തഥാ ധാതുകഥാപകരണം ‘‘സങ്ഗഹോ അസങ്ഗഹോ’’തിആദിനാ ചുദ്ദസവിധേന വിഭത്തം വാചനാമഗ്ഗതോ അതിരേകഛഭാണവാരമത്തമ്പി സമാനം വിത്ഥാരിയമാനം അനന്താപരിമാണഭാണവാരം ഹോതി.

തഥാ പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിപ്പകരണം ഖന്ധപഞ്ഞത്തി ആയതനധാതുസച്ചഇന്ദ്രിയപുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തീതി ഛബ്ബിധേന വിഭത്തം വാചനാമഗ്ഗതോ അതിരേകപഞ്ചഭാണവാരമത്തമ്പി വിത്ഥാരിയമാനം അനന്താപരിമാണഭാണവാരം ഹോതി.

തഥാ കഥാവത്ഥുപ്പകരണം സകവാദേ പഞ്ച സുത്തസതാനി, പരവാദേ പഞ്ച സുത്തസതാനീതി സുത്തസഹസ്സം സമോധാനേത്വാ വിഭത്തം വാചനാമഗ്ഗതോ സങ്ഗീതിആരോപിതനയേന ദീഘനികായപ്പമാണമ്പി വിത്ഥാരിയമാനം അനന്താപരിമാണഭാണവാരം ഹോതി.

തഥാ യമകപ്പകരണം മൂലയമകം ഖന്ധായതനധാതുസച്ചസങ്ഖാരഅനുസയചിത്തധമ്മഇന്ദ്രിയയമകന്തി ദസവിധേന വിഭത്തം വാചനാമഗ്ഗതോ വീസഭാണവാരസതമ്പി വിത്ഥാരിയമാനം അനന്താപരിമാണഭാണവാരം ഹോതി.

പട്ഠാനപ്പകരണം ഹേതുപച്ചയആരമ്മണപച്ചയാദിചതുവീസതിപച്ചയേ ഗഹേത്വാ തികപട്ഠാനാദിചതുവീസതിവിധേന വിഭത്തം പച്ചേകം കതിപയഭാണവാരമ്പി വിത്ഥാരിയമാനം അനന്താപരിമാണഭാണവാരം ഹോതി. ഏവം അനന്താപരിമാണാനം ധമ്മാനം, അത്ഥാനഞ്ച പസവനതോ, പാലനതോ, പോസനതോ ച ‘‘മാതാ വിയാതി മാതികാ’’തി വുച്ചതി. പാലനപോസനഞ്ചേത്ഥ സമ്മുട്ഠാനം, വിരദ്ധാനഞ്ച പാളിഅത്ഥാനം മാതികാനുസാരേന സല്ലക്ഖേത്വാ സമാനയനതോ, രക്ഖണതോ ച വേദിതബ്ബം. സാ പനായം പരിച്ഛേദതോ ധമ്മസങ്ഗണീമാതികാ വിഭങ്ഗമാതികാ ധാതുകഥാമാതികാ പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിമാതികാ കഥാവത്ഥുമാതികാ യമകമാതികാ പട്ഠാനമാതികാതി സത്തന്നം പകരണാനം ആദിമ്ഹി ഠപിതാ സത്തവിധാ ഹോതി.

തത്ഥ ധമ്മസങ്ഗണീമാതികാ ആദി, സാപി തികമാതികാ ദുകമാതികാതി ദുവിധാ. തത്ഥ ദ്വാവീസതി തികാ തികമാതികാ നാമ. ദ്വേചത്താലീസസതദുകാ ദുകമാതികാ നാമ, സാ പുന ആഹച്ചഭാസിതാ സാവകഭാസിതാതി ദുവിധാ. തത്ഥ ദ്വാവീസതി തികാ ചേവ, ‘‘ഹേതൂ ധമ്മാ ന ഹേതൂ ധമ്മാ…പേ… സരണാ ധമ്മാ അരണാ ധമ്മാ’’തി ഇമേ ച സതം ദുകാതി അയം ആഹച്ചഭാസിതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധദേസിതാ സത്തന്നം പകരണാനം മാതികാ നാമ, തദനന്തരാ ‘‘വിജ്ജാഭാഗിനോ ധമ്മാ അവിജ്ജാഭാഗിനോ ധമ്മാ…പേ… ഖയേഞാണം അനുപ്പാദേഞാണ’’ന്തി ഇമേ ദ്വാചത്താലീസ സുത്തന്തികദുകാ ധമ്മസേനാപതിസാരിപുത്തത്ഥേരേന ഠപിതത്താ സാവകഭാസിതാ നാമ. ഇമേ ഠപേന്തോ പന ഥേരോ ന സാമുക്കംസികേന അത്തനോ ഞാണേന ഠപേസി, ഏകുത്തരിയം പന ഏകകനിപാതദുകനിപാതസങ്ഗീതിസുത്തദസുത്തരസുത്തേഹി സമോധാനേത്വാ ആഭിധമ്മികത്ഥേരാനം സുത്തന്തം പത്വാ അകിലമനത്ഥം ഠപേസി.

സാ പുന സപ്പദേസനിപ്പദേസവസേന ദ്വേ കോട്ഠാസാ ഹോന്തി. ഏത്ഥ ഹി നവ തികാ, ഏകസത്തതി ച ദുകാ സപ്പദേസാനം സാവസേസാനം നാമരൂപാനം പരിഗ്ഗഹിതത്താ സപ്പദേസാ നാമ, അവസേസാ തേരസ തികാ, ഏകസത്തതി ച ദുകാ നിപ്പദേസാനം നിരവസേസാനം നാമരൂപാനം ഗഹിതത്താ നിപ്പദേസാ നാമ. തേസം വിഭാഗോ തത്ഥ തത്ഥേവ ആവി ഭവിസ്സതി. തഥാ നാമലാഭവസേന ദ്വിധാ. സബ്ബേവ ഹി ഏതേ തികദുകാ ആദിപദവസേന, സബ്ബപദവസേന ചാതി ദ്വിധാ നാമം ലഭന്തി. തത്ഥ ‘‘കുസലാ ധമ്മാ, അകുസലാ ധമ്മാ, അബ്യാകതാ ധമ്മാ’’തി അയം താവ ആദിപദവസേന ലദ്ധനാമോ കുസലത്തികോ നാമ. ‘‘സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ ധമ്മാ…പേ… ധമ്മാ’’തി അയം സബ്ബപദവസേന ലദ്ധനാമോ വേദനാത്തികോ നാമ. ഏവം സബ്ബേസമ്പി തികദുകാനം നാമം വേദിതബ്ബം.

സാ പനേസാ പഞ്ചദസഹി പരിച്ഛേദേഹി വവത്ഥിതാ. തികാനം ഹി ഏകോ പരിച്ഛേദോ, ദുകാനം ചുദ്ദസ. ‘‘ഹേതൂ ധമ്മാ നഹേതൂ ധമ്മാ’’തിആദയോ ഹി ഛ ദുകാ ഗന്ഥതോ ച അത്ഥതോ ച അഞ്ഞമഞ്ഞസമ്ബന്ധേന കണ്ണികാ വിയ, ഘടാ വിയ ച ഹുത്വാ ഠിതത്താ ‘‘ഹേതുഗോച്ഛകോ’’തി വുച്ചതി. തതോ അപരേ ‘‘സപ്പച്ചയാ ധമ്മാ’’തിആദയോ സത്ത ദുകാ അഞ്ഞമഞ്ഞം അസമ്ബന്ധാ കേവലം ദുകസാമഞ്ഞേന ഉച്ചിനിത്വാ ഗോച്ഛകന്തരേ ഠപിതത്താ, അഞ്ഞേഹി ച അന്തരദുകേഹി ചൂളകത്താ ‘‘ചൂളന്തരദുകാ’’തി വേദിതബ്ബാ. തതോ പരം ആസവദുകാദീനം ഛന്നം ദുകാനം വസേന ആസവഗോച്ഛകോ നാമ. തതോ സംയോജനദുകാദീനം ഛന്നം വസേന സംയോജനഗോച്ഛകോ നാമ. തഥാ ഗന്ഥഓഘയോഗനീവരണദുകാദീനം ഛന്നം ഛന്നം വസേന ഗന്ഥഓഘയോഗനീവരണഗോച്ഛകാ നാമ. പരാമാസദുകാദീനം പഞ്ചന്നം വസേന പരാമാസഗോച്ഛകോ നാമ. തതോ പരം സാരമ്മണദുകാദയോ ചതുദ്ദസ ദുകാ മഹന്തരദുകാ നാമ. തതോ പരം ഉപാദാനദുകാദയോ ഛ ദുകാ ഉപാദാനഗോച്ഛകോ നാമ. തതോ കിലേസദുകാദയോ അട്ഠദുകാ കിലേസഗോച്ഛകോ നാമ. തതോ പരം ദസ്സനേനപഹാതബ്ബദുകാദയോ അട്ഠാരസ ദുകാ അഭിധമ്മമാതികായ പരിയോസാനേ ഠപിതത്താ പിട്ഠിദുകാ നാമ. വിജ്ജാഭാഗിയദുകാദയോ പന ദ്വാചത്താലീസ ദുകാ സുത്തന്തികദുകാ നാമ. ഏവമേതിസ്സാ പഞ്ചദസഹി പരിച്ഛേദേഹി വവത്ഥിതായ താവ അയം അത്ഥവണ്ണനാ ഭവിസ്സതി.

കുസലത്തികവണ്ണനാ

യസ്മാ പനേത്ഥ തികമാതികാ ആദി, തത്ഥാപി കുസലത്തികോ ആദി, തസ്മാ കുസലത്തികസ്സ താവ –

അത്ഥതോ ഭൂമിഭേദാ ച, പച്ചേകം സമ്പയോഗതോ;

ഉദ്ദേസതോ ച ധമ്മാനം, ലക്ഖണാദിവിഭാഗതോ.

സങ്ഗഹാ സുഞ്ഞതോ ചേവ, വിസയാദിപ്പഭേദതോ;

യഥാനുരൂപം സബ്ബത്ഥ, വേദിതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

തത്ഥ അത്ഥതോ താവ കുസലാ ധമ്മാതി ഏത്ഥ കുസലസദ്ദോ ആരോഗ്യാനവജ്ജഛേകസുഖവിപാകേസു ദിസ്സതി. അയം ഹി ‘‘കച്ചി നു ഭോതോ കുസലം, കച്ചി ഭോതോ അനാമയ’’ന്തിആദീസു (ജാ. ൧.൧൫.൨൪൬; ൨.൨൦.൧൨൯) ആരോഗ്യേ ദിസ്സതി. ‘‘കതമോ പന, ഭന്തേ, കായസമാചാരോ കുസലോ? യോ ഖോ, മഹാരാജ, കായസമാചാരോ അനവജ്ജോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൩൬൧) അനവജ്ജേ. ‘‘കുസലോ ത്വം രഥസ്സ അങ്ഗപച്ചങ്ഗാന’’ന്തിആദീസു (മ. നി. ൨.൮൭) ഛേകേ. ‘‘കുസലസ്സ കമ്മസ്സ കതത്താ ഉപചിതത്താ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൪൩൧) സുഖവിപാകേ. സ്വായമിധ ആരോഗ്യേപി അനവജ്ജേപി സുഖവിപാകേപി വത്തതി. യഥേവ ഹി രൂപകായേ നിബ്യാധിതായ ആരോഗ്യട്ഠേന കുസലം വുത്തം, ഏവം അരൂപധമ്മേപി കിലേസബ്യാധിനോ അഭാവേന ആരോഗ്യട്ഠേന കുസലം വേദിതബ്ബം. കിലേസവജ്ജസ്സ പന അഭാവാ അനവജ്ജട്ഠേന കുസലം.

ധമ്മ-സദ്ദോ പനായം പരിയത്തിഹേതുഗുണനിസ്സത്തനിജ്ജീവതാദീസു ദിസ്സതി. അയം ഹി ‘‘ധമ്മം പരിയാപുണാതി സുത്തം ഗേയ്യ’’ന്തിആദീസു (അ. നി. ൪.൧൦൨) പരിയത്തിയം ദിസ്സതി. ‘‘ഹേതുമ്ഹി ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ’’തിആദീസു (വിഭ. ൭൨൦) ഹേതുമ്ഹി. ‘‘ന ഹി ധമ്മോ അധമ്മോ ച, ഉഭോ സമവിപാകിനോ’’തിആദീസു (ഥേരഗാ. ൩൦൪) ഗുണേ. ‘‘ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതീ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൩൭൩) നിസ്സത്തനിജ്ജീവതായം, സ്വായമിധാപി നിസ്സത്തനിജ്ജീവതായമേവ വട്ടതി.

വചനത്ഥോ പനേത്ഥ – കുച്ഛിതേ പാപധമ്മേ സലയന്തി ചലയന്തി കമ്പേന്തി വിദ്ധംസേന്തീതി കുസലാ. കുച്ഛിതേന വാ ആകാരേന സയന്തീതി കുസാ, തേ കുസേ ലുനന്തി ഛിന്ദന്തീതി കുസലാ. കുച്ഛിതാനം വാ സാനതോ തനുകരണതോ ഞാണം കുസം നാമ, തേന കുസേന ലാതബ്ബാ പരിവത്തേതബ്ബാതി കുസലാ. അഥ വാ കോസല്ലം വുച്ചതി പഞ്ഞാ, തതോ കോസല്ലതോ സമ്ഭൂതത്താ കുസലാ. ഇദം പന അനന്തരേ വുത്തഞ്ചാതി നിബ്ബചനദ്വയം കിഞ്ചാപി നിപ്പരിയായതോ ഞാണസമ്പയുത്താനമേവ യുജ്ജതി, രുള്ഹീവസേന പന തംസദിസതായ ഞാണവിപ്പയുത്താനമ്പീതി ഗഹേതബ്ബം. യഥാ വാ കുസാ ഉഭയഭാഗഗതം ഹത്ഥപ്പദേസം ലുനന്തി, ഏവമിമേപി ഉപ്പന്നാനുപ്പന്നഭാവേന ഉഭയഭാഗഗതം സംകിലേസപക്ഖം ലുനന്തി, തസ്മാ കുസാ വിയ ലുനന്തീതി കുസലാ. അത്തനോ പന സഭാവം ധാരേന്തീതി ധമ്മാ, ധാരീയന്തി വാ പച്ചയേഹി, ധാരീയന്തി വാ യഥാസഭാവതോ ആധാരീയന്തീതിപി ധമ്മാ. ന കുസലാ അകുസലാ, മിത്തപടിപക്ഖാ അമിത്താ വിയ കുസലപടിപക്ഖാതി അത്ഥോ. ന ബ്യാകതാതി അബ്യാകതാ, കുസലാകുസലഭാവേന അകഥിതാതി അത്ഥോ. തേസു അനവജ്ജസുഖവിപാകലക്ഖണാ കുസലാ, സാവജ്ജദുക്ഖവിപാകലക്ഖണാ അകുസലാ, അവിപാകലക്ഖണാ അബ്യാകതാ.

കിം പനേതാനി കുസലാതി വാ ധമ്മാതി വാതിആദീനി ഏകത്ഥാനി, ഉദാഹു നാനത്ഥാനീതി? കിഞ്ചേത്ഥ യദി താവ ഏകത്ഥാനി, ‘‘കുസലാ ധമ്മാ’’തി ഇദം ‘‘കുസലാ കുസലാ’’തി വുത്തസദിസം ഹോതി. അഥ നാനത്ഥാനി, തികദുകാനം ഛക്കചതുക്കഭാവോ ആപജ്ജതി, പദാനഞ്ച അസമ്ബന്ധോ ‘‘കുസലാ രൂപം ചക്ഖുമാ’’തിആദീനം വിയ. അഥാപി യദി ഏതാനി ഏകത്ഥാനി, കുസലാകുസലാബ്യാകതപദാനം തിണ്ണമ്പി ധമ്മാനം ധമ്മസഭാവേന ഏകത്താ കുസലാദീനമ്പി ഏകത്തം ആപജ്ജതി. അഥ ‘‘കുസലപദതോ അകുസലാദിപദസ്സ അഞ്ഞത്തം സിയാ’’തി വദഥ, ന ഏതാനി ഏകത്ഥാനി. തദാ ധമ്മോ നാമ ഭാവോ. ഭാവതോ ച അഞ്ഞോ അഭാവോതി. ഏവം അഞ്ഞോഞ്ഞാപേക്ഖായ അഭാവത്തമാപന്നേഹി ധമ്മേഹി അനഞ്ഞേ കുസലാദയോപി അഭാവാ ഏവ സിയുന്തി? സബ്ബമേതം അകാരണം, കസ്മാ? യഥാനുമതിവോഹാരസിദ്ധിതോ, ന ഹി ‘‘കുസലാ ധമ്മാ’’തിആദീനി പദാനി യഥാ കുസലാ കുസലാതി, ഏവം അത്ഥവിസേസാഭാവേന പണ്ഡിതേഹി അനുമതാനി, നാപി കുസലാ രൂപം ചക്ഖുമാ-സദ്ദാ വിയ അഞ്ഞമഞ്ഞം അനോലോകിതത്ഥഭാവേന, അഥ ഖോ അനവജ്ജഇട്ഠവിപാകത്താദിസങ്ഖാതസ്സ അത്ഥവിസേസസ്സ, സഭാവസാധാരണാദിഅത്ഥസാമഞ്ഞസ്സ ച ജോതകത്തേന യഥാക്കമം അനുമതാനി. കുസല-സദ്ദോ ഹി ധമ്മ-സദ്ദസ്സ പുരതോ വുച്ചമാനോ കുസലാകുസലാദിസബ്ബസാധാരണസാമഞ്ഞത്ഥദീപകം ധമ്മ-സദ്ദം അകുസലാദിതോ നിവത്തേത്വാ അത്തനോ അത്തനോ അത്ഥവിസേസവിസിട്ഠത്ഥദീപകം കരോതി. ഏവം പച്ചേകം ഭിന്നവിസയാനമ്പി നേസം വിസേസനവിസേസിതബ്ബഭാവേന പവത്തിയം ഏകത്ഥതായ പണ്ഡിതാനുമതതായ യഥാവുത്തദോസാരോപനേ കാരണം വുത്തം, സബ്ബമേതം അകാരണം. ഏവം തതോ പരേസുപി സബ്ബത്ഥ യഥാനുരൂപതോ ഞാതബ്ബം. അയം താവ പദത്ഥതോ വിനിച്ഛയോ.

കുസലപദത്ഥോ

ഭൂമിഭേദാതി തേസു കുസലാകുസലാബ്യാകതേസു ധമ്മേസു കുസലാ താവ ധമ്മാ ഭൂമിഭേദതോ ചതുബ്ബിധാ ഹോന്തി – കാമാവചരാ രൂപാവചരാ അരൂപാവചരാ ലോകുത്തരാതി. അയം ഭൂമിഭേദതോ വിനിച്ഛയോ.

സമ്പയോഗതോതി ഏവം ഭൂമിഭേദതോ ചതുബ്ബിധാനമ്പി നേസം പച്ചേകം സമ്പയോഗതോ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ കാമാവചരാ താവ സമ്പയോഗതോ അട്ഠവിധാ ഹോന്തി. സേയ്യഥിദം? സോമനസ്സസഹഗതം ഞാണസമ്പയുത്തം അസങ്ഖാരം, തഥാ സസങ്ഖാരം. ഉപേക്ഖാസഹഗതം ഞാണസമ്പയുത്തം അസങ്ഖാരം, തഥാ സസങ്ഖാരം. സോമനസ്സസഹഗതം ഞാണവിപ്പയുത്തം അസങ്ഖാരം, തഥാ സസങ്ഖാരം. ഉപേക്ഖാസഹഗതം ഞാണവിപ്പയുത്തം അസങ്ഖാരം, തഥാ സസങ്ഖാരന്തി. തത്ഥ ഇട്ഠാരമ്മണതാ, സദ്ധാബാഹുല്ലതാ, വിസുദ്ധദിട്ഠിതാ, ആനിസംസദസ്സാവിതാ ച ഏകാദസ പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗകാരണാനി ചാതി ഇമേഹി താവ കാരണേഹി സോമനസ്സസഹഗതഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ഞാണസമ്പത്തിം പന പത്ഥേത്വാ കതകമ്മതോ, ബ്രഹ്മാദിഉപപത്തിതോ, പഞ്ഞാദസകവസേന ഇന്ദ്രിയപരിപാകതോ, വിക്ഖമ്ഭനേന കിലേസദൂരിഭാവതോ ച സത്തവിധധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗകാരണതോ ച ഞാണസമ്പയുത്തതാ വേദിതബ്ബാ. അത്തനോ വാ പരേസം വാ വസേന പവത്തോ പുബ്ബപയോഗോ സങ്ഖാരോ നാമ.

തേന ഉപ്പന്നം സസങ്ഖാരം, തദഭാവാ അസങ്ഖാരഞ്ച വേദിതബ്ബം. ഏതേസു ഹി യഥാവുത്തസോമനസ്സഞാണഹേതും ആഗമ്മ പഹട്ഠോ ‘‘അത്ഥി ദിന്ന’’ന്തി ആദിനയപ്പവത്തം സമ്മാദിട്ഠിം പുരക്ഖത്വാ അസംസീദന്തോ, പരേഹി ച അനുസ്സാഹിതോ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കരോതി, തദാസ്സ സോമനസ്സസഹഗതം ഞാണസമ്പയുത്തം പഠമം കുസലം ഉപ്പജ്ജതി. യദാ പന വുത്തനയേന ഹട്ഠതുട്ഠോ സമ്മാദിട്ഠിം പുരക്ഖത്വാ അമുത്തചാഗിതാദിവസേന സംസീദമാനോ, അത്തനോ പടിസങ്ഖാരേന വാ പരേഹി വാ ഉസ്സാഹിതോ കരോതി, തദാസ്സ തദേവ സസങ്ഖാരം ദുതിയം കുസലം ഹോതി. യദാ പന ഞാതിജനാദിപടിപത്തിദസ്സനേന ജാതപരിചയാ ബാലദാരകാദയോ ഭിക്ഖുആദിദസ്സനേന സോമനസ്സജാതാ സഹസാ ദാനവന്ദനാദീനി കരോന്തി, തദാ ഞാണവിപ്പയുത്തം തതിയം കുസലം ഉപ്പജ്ജതി. യദാ പന ഞാതിആദീഹി ഉസ്സാഹിതാ ഏവം പടിപജ്ജന്തി, തദാ തദേവ ചതുത്ഥം സസങ്ഖാരചിത്തം ഹോതി. യദാ പന സോമനസ്സഹേതുനോ അഭാവേന വിസും ചതൂസുപി വികപ്പേസു സോമനസ്സരഹിതാ ഹോന്തി, തദാ സേസാനി ചത്താരി ഉപേക്ഖാസഹഗതാനി കുസലാനി ഉപ്പജ്ജന്തി. ഏവം പച്ചേകം സമ്പയോഗതോ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.

ഉദ്ദേസതോ ച ധമ്മാനന്തി ഏവം സമ്പയോഗതോ അട്ഠവിധേസു കുസലേസു പച്ചേകം ധമ്മാനം ഉദ്ദേസതോപി വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ പഠമകുസലേ താവ പാളിയാ സരൂപേന ആഗതാ തിംസ ധമ്മാ, യേവാപനകാ നവാതി ഏകൂനചത്താലീസ ധമ്മാ ഹോന്തി. സേയ്യഥിദം – ഫസ്സോ വേദനാ സഞ്ഞാ ചേതനാ ചിത്തം വിതക്കോ വിചാരോ പീതി വീരിയം ചിത്തേകഗ്ഗതാ ജീവിതം സദ്ധാ സതി ഹിരീ ഓത്തപ്പം അലോഭോ അദോസോ അമോഹോ കായപസ്സദ്ധി ചിത്തപസ്സദ്ധി കായലഹുതാ ചിത്തലഹുതാ കായമുദുതാ ചിത്തമുദുതാ കായകമ്മഞ്ഞതാ ചിത്തകമ്മഞ്ഞതാ കായപാഗുഞ്ഞതാ ചിത്തപാഗുഞ്ഞതാ കായുജുകതാ ചിത്തുജുകതാതി ഇമേ സരൂപേന ആഗതാ തിംസധമ്മാ. ഛന്ദോ അധിമോക്ഖോ മനസികാരോ തത്രമജ്ഝത്തതാ കരുണാ മുദിതാ കായദുച്ചരിതവിരതി വചീദുച്ചരിതവിരതി മിച്ഛാജീവവിരതീതി ഇമേ യേവാപനകാ നവാതി.

പദഭാജനീയേ പന –

‘‘യസ്മിം സമയേ കാമാവചരം കുസലം ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതി…പേ… തസ്മിം സമയേ ഫസ്സോ ഹോതി, വേദനാ…പേ… സഞ്ഞാ ചേതനാ ചിത്തം വിതക്കോ വിചാരോ പീതി സുഖം ചിത്തസ്സേകഗ്ഗതാ സദ്ധിന്ദ്രിയം വീരിയിന്ദ്രിയം സതിന്ദ്രിയം സമാധിന്ദ്രിയം പഞ്ഞിന്ദ്രിയം മനിന്ദ്രിയം സോമനസ്സിന്ദ്രിയം ജീവിതിന്ദ്രിയം സമ്മാദിട്ഠി സമ്മാസങ്കപ്പോ സമ്മാവായാമോ സമ്മാസതി സമ്മാസമാധി സദ്ധാബലം വീരിയബലം സതിബലം സമാധിബലം പഞ്ഞാബലം ഹിരിബലം ഓത്തപ്പബലം അലോഭോ അദോസോ അമോഹോ അനഭിജ്ഝാ അബ്യാപാദോ സമ്മാദിട്ഠി ഹിരീ ഓത്തപ്പം കായപസ്സദ്ധി ചിത്തപസ്സദ്ധി കായലഹുതാ ചിത്തലഹുതാ കായമുദുതാ ചിത്തമുദുതാ കായകമ്മഞ്ഞതാ ചിത്തകമ്മഞ്ഞതാ കായപാഗുഞ്ഞതാ ചിത്തപാഗുഞ്ഞതാ കായുജുകതാ ചിത്തുജുകതാ സതി സമ്പജഞ്ഞം സമഥോ വിപസ്സനാ പഗ്ഗാഹോ അവിക്ഖേപോ ഹോതീ’’തി (ധ. സ. ൧) –

ഏവം സരൂപതോ ഉദ്ദിട്ഠാ ഛപഞ്ഞാസ ധമ്മാ ‘‘യേ വാ പന തസ്മിം സമയേ അഞ്ഞേപി അത്ഥി പടിച്ചസമുപ്പന്നാ അരൂപിനോ ധമ്മാ’’തി (ധ. സ. ൧) ഏവം യേവാപനകവസേന സാമഞ്ഞതോ ഉദ്ദിട്ഠാ, അട്ഠകഥായം ചസ്സാ തേസു തേസു സുത്തപ്പദേസേസു ആഗതേ ഗഹേത്വാ സരൂപതോ നിദ്ദിട്ഠാ ഛന്ദാദയോ നവാതി പഞ്ചസട്ഠി ധമ്മാ ആഗതാ. യസ്മാ പന തേസു സരൂപേന ആഗതാ ഝാനങ്ഗഇന്ദ്രിയമഗ്ഗങ്ഗബലമൂലാദീനം വസേന ഏകസ്സേവ ബഹുകിച്ചതാദസ്സനത്ഥം പുനപ്പുനം ഗഹേത്വാ പരിയായേന ഛപഞ്ഞാസവിധേന ദേസിതാപി അഗഹിതഗ്ഗഹണേന യഥാവുത്താ സമതിംസേവ ധമ്മാ ഹോന്തി, തേ പന സവിഭത്തികാ അവിഭത്തികാതി ദുവിധാ. തത്ഥ ഫസ്സാദയോ അട്ഠാരസ ഏകകത്താ അവിഭത്തികാ. വേദനാദയോ ദ്വാദസ ധമ്മാ അട്ഠതിംസപ്പഭേദേന യഥായോഗം വിഭത്തത്താ സവിഭത്തികാ, യേവാപനകാ പന അവിഭത്തികാ ഏവ. തസ്മാ തേ സബ്ബേപി നിപ്പരിയായേന ഏകൂനചത്താലീസ ധമ്മാവ ഹോന്തി. ഹോന്തി ചേത്ഥ –

ഫസ്സാദിപഞ്ചകം പഞ്ചഝാനങ്ഗാനിന്ദ്രിയട്ഠകം;

മഗ്ഗങ്ഗപഞ്ചകം സത്തബലം മൂലത്തികമ്പി ച.

കമ്മപഥത്തികഞ്ചേവ, ലോകപാലദുകം തഥാ;

പസ്സദ്ധിആദീ ഛ ദുകാ, തീണി പിട്ഠിദുകാനിതി.

സത്തരസഹി രാസീഹി, ഛപഞ്ഞാസേവ പാളിയം;

വുത്താ സഭാവതോ തിംസ, ധമ്മാ അഗഹിതഗ്ഗഹേ.

ഫസ്സോ ജീവിതസഞ്ഞാ ച, ചേതനാ ചാരപീതിയോ;

ഛ ദുകാ കായപസ്സദ്ധി-പമുഖാട്ഠാരസേകകാ.

ചിത്തം വിതക്കോ സദ്ധാ ച, ഹിരിഓത്തപ്പിയമ്പി ച;

അലോഭോ ച അദോസോ ച, സത്ത ദ്വിധാ വിഭാവിതാ.

വേദനാ തിവിധാ വീരിയം, സതി ച ചതുധാ മതാ;

ഛദ്ധാ ഏകഗ്ഗതാ പഞ്ഞാ, സത്തധാവ വിഭാവിതാ.

വിരതീ അപ്പമഞ്ഞായോ, മനക്കാരോ ഛന്ദമജ്ഝത്താ;

ധിമോക്ഖോ യേവാപനകാ, നവേതേ പഠമേ മനേ.

പഞ്ചസട്ഠിവിധേനേവ, പരിയായേന ദേസിതാ;

നവാധികാ ച തേത്തിംസ, ധമ്മാവ പരമത്ഥതോതി.

ഏത്ഥ ച സരൂപേന ആഗതാ തിംസ ധമ്മാ, യേവാപനകേസു ചത്താരോ ചാതി ചതുത്തിംസ ധമ്മാ ഏകക്ഖണേ നിയതാ ലബ്ഭന്തി, സേസാ പന കരുണാദയോ പഞ്ച കരുണാപുബ്ബഭാഗമുദിതാപുബ്ബഭാഗവസേന, കായദുച്ചരിതവചീദുച്ചരിതമിച്ഛാജീവേഹി വിരമണവസേന ച ചിത്തസ്സ പവത്തികാലേസു ഏവ ഉപ്പജ്ജിത്വാ അഞ്ഞഥാനുപ്പജ്ജനതോ അനിയതാ. തേ ച യസ്മാ ദുക്ഖിതസുഖിതസത്തവസേന, കായദുച്ചരിതാദിത്തയവസേന ച പച്ചേകം ഭിന്നവിസയത്താ ഏകതോ ന ഉപ്പജ്ജന്തി, തസ്മാ കരുണാപുബ്ബഭാഗാദിവസേന പവത്തേസു പഞ്ചസു ചിത്തക്ഖണേസു നിയതാ ചതുത്തിംസ, കരുണാദീസു ഏകന്തി പഞ്ചതിംസ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി, കേവലം പന ദാനാദിവസേന പവത്തിയം നിയതാ ചതുത്തിംസേവ ഉപ്പജ്ജന്തീതി വേദിതബ്ബം. അയം ധമ്മുദ്ദേസതോ വിനിച്ഛയോ.

ലക്ഖണാദിവിഭാഗതോതി ഏവം ഉദ്ദിട്ഠാനം ധമ്മാനം ലക്ഖണരസാദിതോ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. ഫുസതീതി ഫസ്സോ. സ്വായം ഫുസനലക്ഖണോ, സങ്ഘട്ടനരസോ, സന്നിപാതപച്ചുപട്ഠാനോ, ആപാഥഗതവിസയപദട്ഠാനോ. അയം ഹി അരൂപധമ്മോപി സമാനോ ആരമ്മണേ ഫുസനാകാരേന പവത്തതീതി ഫുസനലക്ഖണോ, സാ ചസ്സ ഫുസനാകാരപ്പവത്തി അമ്ബിലാദിദസ്സനേ ഖേളുപ്പാദാദിനാ ഞാതബ്ബാ. ഏകദേസേന പന അനല്ലീയമാനോപി രൂപം വിയ ചക്ഖും, സദ്ദോ വിയ ച സോതം ചിത്തമാരമ്മണഞ്ച സങ്ഘട്ടേതീതി സങ്ഘട്ടനരസോ. തികസന്നിപാതസങ്ഖാതസ്സ പന അത്തനോ കാരണസ്സ വസേന പവേദിതത്താ സന്നിപാതപച്ചുപട്ഠാനോ, ഫലട്ഠേന പച്ചുപട്ഠാനേന പനേസ വേദനാപച്ചുപട്ഠാനോ നാമ ഹോതി. തജ്ജാസമന്നാഹാരേന ചേവ ഇന്ദ്രിയേന ച പരിക്ഖതേ വിസയേ അനന്തരായേന ഉപ്പജ്ജനതോ ആപാഥഗതവിസയപദട്ഠാനോതി വുച്ചതി. വേദനാധിട്ഠാനഭാവതോ പനേസ നിച്ചമ്മാ ഗാവീ വിയ ദട്ഠബ്ബോ. ലക്ഖണാദീസു ച തേസം തേസം ധമ്മാനം സഭാവോ വാ സാമഞ്ഞം വാ ലക്ഖണം നാമ, കിച്ചം വാ സമ്പത്തി വാ രസോ നാമ, ഉപട്ഠാനാകാരോ വാ ഫലം വാ പച്ചുപട്ഠാനം നാമ, ആസന്നകാരണം പദട്ഠാനം നാമ. ഏവം ഉപരിപി സബ്ബത്ഥ ലക്ഖണാദീനം നാനത്തം വേദിതബ്ബം.

വേദയതീതി വേദനാ, സാ വേദയിതലക്ഖണാ, സഭാവഭേദതോ പനേസാ പഞ്ചവിധാ ഹോതി – സുഖം ദുക്ഖം സോമനസ്സം ദോമനസ്സം ഉപേക്ഖാതി. തത്ഥ ഇട്ഠഫോട്ഠബ്ബാനുഭവനലക്ഖണം സുഖം, സമ്പയുത്താനം ഉപബ്രൂഹനരസം, കായികഅസ്സാദപച്ചുപട്ഠാനം, കായിന്ദ്രിയപദട്ഠാനം. അനിട്ഠഫോട്ഠബ്ബാനുഭവനലക്ഖണം ദുക്ഖം, സമ്പയുത്താനം മിലാപനരസം, കായികാബാധപച്ചുപട്ഠാനം, കായിന്ദ്രിയപദട്ഠാനം. ഇട്ഠാരമ്മണാനുഭവനലക്ഖണം സോമനസ്സം, യഥാ തഥാ വാ ഇട്ഠാകാരസമ്ഭോഗരസം, സമ്പയുത്താനം ഉപബ്രൂഹനരസം വാ, ചേതസികഅസ്സാദപച്ചുപട്ഠാനം, ഇട്ഠാകാരദസ്സനപദട്ഠാനം. അനിട്ഠാരമ്മണാനുഭവനലക്ഖണം ദോമനസ്സം, യഥാ തഥാ വാ അനിട്ഠാകാരസമ്ഭോഗരസം, സമ്പയുത്താനം മിലാപനരസം വാ, ചേതസികാബാധപച്ചുപട്ഠാനം, ഏകന്തേന ഹദയവത്ഥുപദട്ഠാനം. മജ്ഝത്തവേദയിതലക്ഖണാ ഉപേക്ഖാ, സമ്പയുത്താനം നാതിഉപബ്രൂഹനമിലാപനരസാ, സന്തഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ, നിപ്പീതികചിത്തപദട്ഠാനാ. ഏത്ഥ ച സുഖം, ദുക്ഖഞ്ച ഏകന്തമബ്യാകതം, ദോമനസ്സമേകന്തമകുസലം, സോമനസ്സുപേക്ഖാ പന സിയാ കുസലാ, സിയാ അകുസലാ, സിയാ അബ്യാകതാ. ഇധ പന കുസലാ സോമനസ്സവേദനാ അധിപ്പേതാ.

നീലാദിഭേദം ആരമ്മണം സഞ്ജാനാതീതി സഞ്ഞാ. സാ സഞ്ജാനനലക്ഖണാ, പച്ചാഭിഞ്ഞാണരസാ, പുനസഞ്ജാനനപച്ചയനിമിത്തകരണരസാ വാ ദാരുആദീസു തച്ഛകാദയോ വിയ, യഥാഗഹിതനിമിത്തവസേന അഭിനിവേസകരണപച്ചുപട്ഠാനാ ഹത്ഥിദസ്സകഅന്ധാ വിയ, ആരമ്മണേ അനോഗാള്ഹവുത്തിതായ അചിരട്ഠാനപച്ചുപട്ഠാനാ വാ വിജ്ജു വിയ, യഥാഉപട്ഠിതവിസയപദട്ഠാനാ തിണപുരിസേസു മിഗപോതകാനം പുരിസാതി ഉപ്പന്നസഞ്ഞാ വിയ.

ചേതേതീതി ചേതനാ, സദ്ധിം അത്തനാ സമ്പയുത്തധമ്മേ ആരമ്മണേ അഭിസന്ദഹതീതി അത്ഥോ. സാ ചേതനാഭാവലക്ഖണാ, ആയൂഹനരസാ, സാ ച കുസലാകുസലേസു ഏവ ഹോതി. ഇതരേസു പന തംസദിസതായ സംവിദഹനപച്ചുപട്ഠാനാ സകിച്ചപരകിച്ചസാധകാ ജേട്ഠസിസ്സമഹാവഡ്ഢകിആദയോ വിയ. അച്ചായികകമ്മാനുസ്സരണാദീസു പനായം സമ്പയുത്തേസു ഉസ്സാഹനഭാവേന പവത്തമാനാ പാകടാ ഹോതി.

ആരമ്മണം ചിന്തേതീതി ചിത്തം, വിഞ്ഞാണം. വിത്ഥാരതോ പനസ്സ വചനത്ഥോ ചിത്തദുകേ ആവി ഭവിസ്സതി. തദേതം വിജാനനലക്ഖണം ചിത്തം, പുബ്ബങ്ഗമരസം, നിരന്തരപ്പവത്തിതോ സന്ധാനപച്ചുപട്ഠാനം, നാമരൂപപദട്ഠാനം.

വിതക്കേതി ഊഹേതി, വിതക്കനമത്തമേവ വാ സോതി വിതക്കോ. സ്വായമാരമ്മണേ ചിത്തസ്സ അഭിരോപനലക്ഖണോ, ആഹനനപരിയാഹനനരസോ, ആരമ്മണേ ചിത്തസ്സ ആനയനപച്ചുപട്ഠാനോ.

ആരമ്മണേ തേന ചിത്തം വിചരതി, വിചരണമത്തമേവ വാ സോതി വിചാരോ. സ്വായമാരമ്മണാനുമജ്ജനലക്ഖണോ, തത്ഥ സഹജാതാനുയോജനരസോ, ചിത്തസ്സ അനുപ്പബന്ധനപച്ചുപട്ഠാനോ. അഭിനിരോപനാനുമജ്ജനവസേന പനേസം യഥാക്കമം ഓളാരികസുഖുമതായ ഘണ്ടാഭിഘാതോ വിയ ചേതസോ പഠമാഭിനിപാതോ വിതക്കോ, ഘണ്ടാനുരവോ വിയ അനുപ്പബന്ധോ വിചാരോ. വിപ്ഫാരവാ ചേത്ഥ വിതക്കോ ആകാസേ ഉപ്പതിതുകാമപക്ഖിനോ പക്ഖവിക്ഖേപോ വിയ, സന്തവുത്തി വിചാരോ ആകാസേ ഉപ്പതിതസ്സ പക്ഖിനോ പക്ഖപസാരണം വിയ. സോ പന നേസം വിസേസോ പഠമദുതിയജ്ഝാനേസു പാകടോ ഹോതി. ഉഭോപി പനേതേ സമ്പയുത്തധമ്മപദട്ഠാനാ.

പിണയതീതി പീതി. സാ സമ്പിയായനലക്ഖണാ, കായചിത്തപീണനരസാ, ഫരണരസാ വാ, ഓദഗ്യപച്ചുപട്ഠാനാ, സോമനസ്സസഹഗതചിത്തപദട്ഠാനാ.

വീരാനം ഭാവോ, കമ്മം വാ വീരിയം, വിവിധേന വാ ഉപായേന ഈരയിതബ്ബം പവത്തയിതബ്ബന്തി വീരിയം. തഞ്ച ഉസ്സാഹലക്ഖണം, സഹജാതാനം ഉപത്ഥമ്ഭനരസം, അസംസീദനഭാവപച്ചുപട്ഠാനം, ‘‘സംവിഗ്ഗോ യോനിസോ പദഹതീ’’തി (അ. നി. ൪.൧൧൩) വചനതോ സംവേഗപദട്ഠാനം, വീരിയാരമ്ഭവത്ഥുപദട്ഠാനം വാ. ഇദം പന കുസലപക്ഖേ പദട്ഠാനം, അകുസലാദിപക്ഖേ പന സാധാരണവസേന യഥാ തഥാ വാ ദുക്ഖവിനോദനകാമതാപദട്ഠാനം, സമ്പയുത്തധമ്മപദട്ഠാനം വാ. തം സമാരദ്ധം സബ്ബാസം സമ്പത്തീനം മൂലം ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം.

ഏകോ അഗ്ഗോ വിസയോ അസ്സാതി ഏകഗ്ഗം, ചിത്തം, തസ്സ ഭാവോ ഏകഗ്ഗതാ, ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതാ ചിത്തേകഗ്ഗതാ, സമാധിസ്സേതം നാമം. സാ അവിസാരണലക്ഖണാ, സഹജാതാനം സമ്പിണ്ഡനരസാ നഹാനീയചുണ്ണാനം ഉദകം വിയ, ഉപസമപച്ചുപട്ഠാനാ, ഞാണപച്ചുപട്ഠാനാ വാ, സുഖപദട്ഠാനാ, അകുസലാദിസാധാരണവസേന പനേത്ഥാപി പച്ചുപട്ഠാനപദട്ഠാനാനി വുത്തനയേന യോജേത്വാ ഞാതബ്ബാനി. നിവാതേ ദീപച്ചീനം ഠിതി വിയ ചേതസോ ഠിതീതി ദട്ഠബ്ബാ.

ഏത്ഥ ച കിഞ്ചാപി ആരമ്മണം ഭിന്ദിത്വാ അനുപവിസന്താ വിയ കുസലപക്ഖേ ചത്താരോ ധമ്മാ ആരമ്മണം ഓഗാഹന്തി സദ്ധാ സതി ഏകഗ്ഗതാ പഞ്ഞാതി, തേനേവ സദ്ധാ ‘‘ഓകപ്പനാ’’തി വുത്താ, സതി ച ‘‘അപിലാപനാ’’തി, ഏകഗ്ഗതാ ‘‘അവട്ഠിതീ’’തി, പഞ്ഞാ ‘‘പരിയോഗാഹനാ’’തി ച വുത്താ. അകുസലപക്ഖേ ച തയോ തണ്ഹാ ദിട്ഠി അവിജ്ജാതി. തേന തേ ഏവ ‘‘ഓഘാ’’തി വുത്താ. തഥാപി നേസം ലക്ഖണാദിതോ നാനത്തമ്പി സിദ്ധമേവ. അകുസലപക്ഖേ പന ഏകഗ്ഗതാ ഉദ്ധച്ചസമാഗതത്താ ‘‘ഓഗാഹനാ’’തി ന വുത്താ. അകുസലധമ്മാ ഹി ഏകവിസയേ സമ്പിണ്ഡനകിച്ചേന സമാധിനാ യുത്താപി ഉദകസിത്തരജുട്ഠാനം വിയ തങ്ഖണഞ്ഞേവ വികിരണസഭാവാ ഹോന്തി. തേനേവ ഹേത്ഥ ഉപചാരപ്പനാപ്പത്തി ന ഹോതി, കുസലധമ്മാ പന യസ്മാ ഉദകം ആസിഞ്ചിത്വാ ആസിഞ്ചിത്വാ ആകോടനമജ്ജനാദീനി കത്വാ ഉപലിത്തട്ഠാനം വിയ സകലമ്പി ദിവസം നിച്ചലപവത്തനസമത്ഥാതി ഉപചാരപ്പനാപ്പത്താപി ഹോതി, തസ്മാ തത്ഥ ഓഗാഹനാതി വുത്താതി ഗഹേതബ്ബം.

ജീവന്തി തേന, ജീവനമത്തം വാ തന്തി ജീവിതം, തം സഹജാതാനുപാലനലക്ഖണം, തേസം പവത്തനരസം, തേസഞ്ഞേവ ഠപനപച്ചുപട്ഠാനം, യാപയിതബ്ബധമ്മപദട്ഠാനം. അത്തനോ ഠിതിക്ഖണേ ഏവ ചേതം തേ ധമ്മേ അനുപാലേതി ഉദകം വിയ ഉപ്പലാദീനി, ന ഭങ്ഗക്ഖണേ. സയം ഭിജ്ജമാനത്താ സയം പവത്തിതധമ്മസമ്ബന്ധേനേവ പവത്തതി നിയാമകോ വിയാതി ദട്ഠബ്ബം.

സദ്ദഹന്തി ഏതായ, സയം വാ സദ്ദഹതി, സദ്ദഹനമത്തം വാ ഏസാതി സദ്ധാ. സാ സദ്ദഹനലക്ഖണാ, ഓകപ്പനലക്ഖണാ വാ, പസാദനരസാ ഉദകപ്പസാദകമണി വിയ, പക്ഖന്ദനരസാ വാ ഓഘുത്താരകവീരപുരിസോ വിയ, അകാലുസിയപച്ചുപട്ഠാനാ, അധിമുത്തിപച്ചുപട്ഠാനാ വാ, സദ്ധേയ്യവത്ഥുപദട്ഠാനാ, സദ്ധമ്മസവനാദിസോതാപത്തിയങ്ഗപദട്ഠാനാ വാ, ഹത്ഥവിത്തബീജാനി വിയ ദട്ഠബ്ബാ.

സരന്തി തായ, സയം വാ സരതി, സരണമത്തമേവ വാ ഏസാതി സതി. സാ അപിലാപനലക്ഖണാ, അസമ്മോസനരസാ, ആരക്ഖപച്ചുപട്ഠാനാ, വിസയാഭിമുഖഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ വാ, ഥിരസഞ്ഞാപദട്ഠാനാ, കായാദിസതിപട്ഠാനപദട്ഠാനാ വാ. ആരമ്മണേ ദള്ഹപതിട്ഠിതത്താ പന ഏസികാ വിയ, ചക്ഖുദ്വാരാദിരക്ഖണതോ ദോവാരികോ വിയ ച ദട്ഠബ്ബാ.

കായദുച്ചരിതാദീഹി ഹിരീയതീതി ഹിരീ, ലജ്ജായേതം അധിവചനം. തേഹിയേവ ഓത്തപ്പതീതി ഓത്തപ്പം, പാപതോ ഉബ്ബേഗസ്സേതം അധിവചനം. തത്ഥ പാപതോ ജിഗുച്ഛനലക്ഖണാ ഹിരീ, ഉത്താസലക്ഖണം ഓത്തപ്പം. ലജ്ജനാകാരേന പാപകാനം അകരണരസാ ഹിരീ, ഉത്താസാകാരേന ഓത്തപ്പം. അസുചിമക്ഖിതസ്സ, അഗ്ഗിസന്തത്തസ്സ ച അയോഗുളസ്സ ഗഹേതും അവിസഹനം വിയ ഏതേസം യഥാക്കമം ജിഗുച്ഛനസന്താസാകാരേഹി പാപാകരണം വേദിതബ്ബം. വുത്താകാരേനേവ ച പാപതോ സംകോചനപച്ചുപട്ഠാനാനി ഏതാനി, അത്തപരഗാരവപദട്ഠാനാനി കുലവധൂവേസിയാ ഭാവോ വിയ, ലോകപാലകാനി ചാതി ദട്ഠബ്ബാനി. ഉഭിന്നമ്പി പനേസം സമുട്ഠാനം അധിപതി സഭാവോ ലക്ഖണേന ചാതി മാതികം ഠപേത്വാ യഥാക്കമം അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാസമുട്ഠാനതാ, അത്തലോകാധിപതിതാ, ലജ്ജാഭയസഭാവസണ്ഠിതതാ, സപ്പതിസ്സവവജ്ജഭയദസ്സാവിതാലക്ഖണതാ ച അട്ഠസാലിനിയം (ധ. സ. അട്ഠ. ൧ ബലരാസിവണ്ണനാ) വിത്ഥാരതോ വിഭത്താ, അത്ഥികേഹി തം തത്ഥേവ ഗഹേതബ്ബം.

ന ലുബ്ഭതി ഏതേന, സയം വാ ന ലുബ്ഭതി, അലുബ്ഭനമത്തമേവ വാ തന്തി അലോഭോ. അദോസാമോഹേസുപി ഏസേവ നയോ. തേസു അലോഭോ ആരമ്മണേ ചിത്തസ്സ അഗേധലക്ഖണോ, അലഗ്ഗഭാവലക്ഖണോ വാ കമലദലേ ജലബിന്ദു വിയ, അപരിഗ്ഗഹരസോ മുത്തഭിക്ഖു വിയ, അനല്ലീനഭാവപച്ചുപട്ഠാനോ അസുചിമ്ഹി പതിതപുരിസോ വിയ.

അദോസോ അചണ്ഡിക്കലക്ഖണോ, അവിരോധലക്ഖണോ വാ അനുകൂലമിത്തോ വിയ, ആഘാതവിനയനരസോ, പരിളാഹവിനയനരസോ വാ ചന്ദനം വിയ, സോമ്മഭാവപച്ചുപട്ഠാനോ പുണ്ണചന്ദോ വിയ.

അമോഹോ യഥാസഭാവപ്പടിവേധലക്ഖണോ, അക്ഖലിതപ്പടിവേധലക്ഖണോ വാ കുസലിസ്സാസക്ഖിത്തഉസുപ്പടിവേധോ വിയ, വിസയോഭാസനരസോ അനുദ്ധടോ പദീപോ വിയ, അസമ്മോഹപച്ചുപട്ഠാനോ അരഞ്ഞഗതസുദേസകോ വിയ. തയോപി ചേതേ സബ്ബകുസലാനം മൂലഭൂതാതി ദട്ഠബ്ബാ.

അപിച അലോഭോ ചേത്ഥ ദാനഹേതു, അദോസോ സീലഹേതു, അമോഹോ ഭാവനാഹേതു. തീഹിപി ചേതേഹി യഥാപടിപാടിയാ നേക്ഖമ്മസഞ്ഞാ അബ്യാപാദസഞ്ഞാ അവിഹിംസാസഞ്ഞാ ഹോന്തി, തഥാ അധികഊനവിപരീതഗ്ഗഹണാനം അഭാവോ, തഥാ പിയവിപ്പയോഗഅപ്പിയസമ്പയോഗഇച്ഛിതാലാഭദുക്ഖാനം, ജാതിജരാമരണദുക്ഖാനം, പേതനിരയതിരച്ഛാനഗതിദുക്ഖാനഞ്ച അഭാവോ, തഥാ ഭോഗമിത്തഅത്തസമ്പത്തിപച്ചയഭാവോ, തഥാ കാമസുഖപരിച്ചാഗഅത്തകിലമഥപരിച്ചാഗമജ്ഝിമപടിപത്തീനം സമ്ഭവോ, തഥാ അസുഭഅപ്പമാണധാതുസഞ്ഞാനം, അനിച്ചദുക്ഖഅനത്തസഞ്ഞാനം, ദിബ്ബബ്രഹ്മഅരിയവിഹാരാനഞ്ച സമ്ഭവോ ഹോതീതി ഏവമാദീഹി നയേഹി തേസം വിത്ഥാരോ വേദിതബ്ബോ.

ഏത്ഥ ച അമോഹോ നാമ പഞ്ഞാ, സാ പജാനനലക്ഖണാ. വിഞ്ഞാണം വിജാനനലക്ഖണം. സഞ്ഞാ സഞ്ജാനനലക്ഖണാ. കിം പനേതാസം സഞ്ഞാവിഞ്ഞാണപഞ്ഞാനം നാനത്തന്തി? സഞ്ജാനനവിജാനനപജാനനമേവ. ഏതാസം ഹി സമാനേപി ജാനനഭാവേ സഞ്ഞായ ‘‘നീലം പീത’’ന്തിആദിനാ പുന സഞ്ഞുപ്പാദകമത്തേന ആകാരേന സഞ്ജാനനമത്തമേവ ഹോതി, അജാതബുദ്ധിദാരകസ്സ വിയ ചിത്തവട്ടാദിഭാവമത്താകാരേന കഹാപണാദിദസ്സനം, ന തതോ ഉദ്ധം. വിഞ്ഞാണസ്സ പന യഥാവുത്തേന ച തതോ വിസിട്ഠേന ച അനിച്ചാദിനാ ആകാരേന ജാനനം ഹോതി, ഗാമികപുരിസസ്സ വിയ യഥാവുത്തേന ചേവ ഉപഭോഗാരഹതാദിനാ ച ആകാരേന കഹാപണാദിദസ്സനം, ന തതോ ഉദ്ധം. പഞ്ഞായ പന തേഹി ച യഥാവുത്തേഹി നാനപ്പകാരേഹി ച മഗ്ഗപാതുഭാവാദിഹേതൂഹി സബ്ബേഹി ആകാരേഹി പജാനനം ഹോതി, ഹേരഞ്ഞികസ്സ വിയ യഥാവുത്തേഹി ചേവ ഛേകകൂടഅദ്ധസാരാദിസബ്ബേഹി ആകാരേഹി ച കഹാപണാദിദസ്സനം. പഞ്ഞായ ഹി അജാനിതബ്ബം നാമ നത്ഥി. ഏവം സഞ്ജാനനവിജാനനപജാനനാകാരേഹി ഏതാസം നാനത്തം വേദിതബ്ബം. ഏത്ഥ ച ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനി വിതക്കവീരിയാദിസഹജാതപച്ചയവിരഹതോ രൂപാദീസു സഞ്ഞാകിച്ചതോ അധികവിജാനനകിച്ചം കാതും ന സക്കോന്തി, ബലപരിണായകാനി വിയ സേനങ്ഗാനി പഞ്ഞാനുവത്തകാനേവ ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബാനി. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘പഞ്ചഹി വിഞ്ഞാണേഹി ന കഞ്ചി ധമ്മം പടിവിജാനാതി അഞ്ഞത്ര അഭിനിപാതമത്താ’’തിആദി (വിഭ. ൭൬൬).

കായപസ്സമ്ഭനം കായപസ്സദ്ധി. ചിത്തപസ്സമ്ഭനം ചിത്തപസ്സദ്ധി. കായോതി പനേത്ഥ വേദനാദയോ തയോ ഖന്ധാ. ഉഭോപി പനേതാ കായചിത്തദരഥവൂപസമലക്ഖണാ, കായചിത്തദരഥനിമ്മദ്ദനരസാ, കായചിത്താനം അപരിപ്ഫന്ദസീതിഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ, കായചിത്തപദട്ഠാനാ. കായചിത്താനഞ്ച അവൂപസമകരഉദ്ധച്ചാദികിലേസപടിപക്ഖഭൂതാതി ദട്ഠബ്ബാ.

കായലഹുഭാവോ കായലഹുതാ. ചിത്തലഹുഭാവോ ചിത്തലഹുതാ. ഏവം ഉപരിപി പദത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. കായചിത്താനം ഗരുഭാവവൂപസമലക്ഖണാ കായലഹുതാ, ചിത്തലഹുതാ ച, തേസം ഗരുഭാവനിമ്മദ്ദനരസാ, തേസം അദന്ധതാപച്ചുപട്ഠാനാ, തേസം ഗരുഭാവകരഥിനമിദ്ധാദികിലേസപടിപക്ഖഭൂതാതി ദട്ഠബ്ബാ.

കായചിത്താനം ഥദ്ധഭാവവൂപസമലക്ഖണാ കായമുദുതാ, ചിത്തമുദുതാ ച, തേസം ഥദ്ധഭാവനിമ്മദ്ദനരസാ, അപ്പടിഘാതപച്ചുപട്ഠാനാ, കായചിത്തപദട്ഠാനാ, തേസം ഥദ്ധഭാവകരദിട്ഠിമാനാദികിലേസപടിപക്ഖഭൂതാതി ദട്ഠബ്ബാ.

കായചിത്താനം അകമ്മഞ്ഞഭാവവൂപസമലക്ഖണാ കായകമ്മഞ്ഞതാ, ചിത്തകമ്മഞ്ഞതാ ച, തേസം അകമ്മഞ്ഞഭാവനിമ്മദ്ദനരസാ, കായചിത്താനം ആരമ്മണകരണസമ്പത്തിപച്ചുപട്ഠാനാ, തേസം അകമ്മഞ്ഞഭാവകരാവസേസനീവരണപടിപക്ഖഭൂതാതി ദട്ഠബ്ബാ. പസാദനീയവത്ഥൂസു പസാദാവഹാ, ഹിതകിരിയാസു വിനിയോഗക്ഖമഭാവാവഹാ സുവണ്ണവിസുദ്ധി വിയാതി ദട്ഠബ്ബാ.

കായചിത്താനം അഗേലഞ്ഞഭാവലക്ഖണാ കായപാഗുഞ്ഞതാ, ചിത്തപാഗുഞ്ഞതാ ച, തേസം ഗേലഞ്ഞനിമ്മദ്ദനരസാ, നിരാദീനവപച്ചുപട്ഠാനാ, തേസം ഗേലഞ്ഞകരഅസ്സദ്ധിയാദികിലേസപടിപക്ഖഭൂതാതി ദട്ഠബ്ബാ. കായചിത്താനം അജ്ജവലക്ഖണാ കായുജുകതാ, ചിത്തുജുകതാ ച, തേസം കുടിലഭാവനിമ്മദ്ദനരസാ, അജിമ്ഹതാപച്ചുപട്ഠാനാ, തേസം കുടിലഭാവകരമായാസാഠേയ്യാദിപടിപക്ഖഭൂതാതി ദട്ഠബ്ബാ. സബ്ബേപേതേ പസ്സദ്ധിആദയോ ധമ്മാ കായചിത്തപദട്ഠാനാതി വേദിതബ്ബാ.

കിം പനേത്ഥ പസ്സദ്ധാദയോ ധമ്മാ ഉദ്ധച്ചാദിം വിനോദേതും ന സക്കോന്തി, യേന ഇമേ പസ്സദ്ധാദയോ ധമ്മാ ന വിസും വിഭത്താതി? നോ ന സക്കോന്തി, ഇമേ പന സഹിതാ ഏവ സക്കോന്തി, ഇതരഥാ തേസം ഉപ്പത്തിയാ ഏവ അസമ്ഭവതോ. യഥാ വാ പസ്സദ്ധാദീസു വിജ്ജമാനേസു മോഹാഹിരികാദീനം ഉജുപടിപക്ഖഭാവേന അമോഹഹിരിആദയോ ഹോന്തി, ഏവമേതേപി ഉദ്ധച്ചാദിഉജുപടിപക്ഖഭാവേന ഇച്ഛിതബ്ബാതി ഗഹേതബ്ബാ. യസ്മാ ചേത്ഥ ദ്വീഹി ദ്വീഹി ഏവ യഥാസകം പടിപക്ഖാ ഹരിതബ്ബാ, തസ്മാ തേ ഏതേ ഏവ ദ്വിധാ വിഭത്താ, ന അമോഹാദയോതി ഞാതബ്ബാ.

യേവാപനകേസു ഛന്ദോതി കത്തുകാമതായേതം അധിവചനം, തസ്മാ സോ കത്തുകാമതാലക്ഖണോ, ആരമ്മണപരിയേസനരസോ, ആരമ്മണേന അത്ഥികതാപച്ചുപട്ഠാനോ, തദേവസ്സ പദട്ഠാനം. ആരമ്മണഗ്ഗഹണേ ചായം ചേതസോ ഹത്ഥപ്പസാരണം വിയ ദട്ഠബ്ബോ. അയഞ്ച യസ്മാ വിരജ്ജിതബ്ബാദീസുപി നേക്ഖമ്മാദിനാ സഹ ലോഭവിസദിസേന കത്തുകാമതാകാരേന പവത്തതി, തസ്മാ അസേഖാനമ്പി ഉപ്പജ്ജതി. ലോഭോ പന സുഭസുഖാദിവിപല്ലാസപുബ്ബകേന അഭിസങ്ഗാകാരേനേവ പവത്തതീതി അയമേതേസം വിസേസോ. ഏവം മേത്താകരുണാദീനമ്പി ലോഭാദീഹി വിസേസോ യഥാനുരൂപം ഞാതബ്ബോ.

അധിമുച്ചനം അധിമോക്ഖോ. സോ സന്നിട്ഠാനലക്ഖണോ, അസംസപ്പനരസോ, നിച്ഛയപച്ചുപട്ഠാനോ, സന്നിട്ഠാതബ്ബധമ്മപദട്ഠാനോ, ആരമ്മണേ നിച്ചലഭാവേന ഇന്ദഖീലോ വിയ ദട്ഠബ്ബോ. നനു ച സദ്ധാപി അധിമോക്ഖോതി വുച്ചതി. തഥാ ഹി അധിമോക്ഖലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി സദ്ധിന്ദ്രിയന്തി വുച്ചതീതി? സച്ചം, സാ ച ഖോ സമ്പസാദനഭാവേന അധിമോക്ഖോ, അയം പന യഥാ തഥാ വാ നിച്ഛയഭാവേനാതി ന കോചി വിരോധോ.

കിരിയാ കാരോ, മനസ്മിം കാരോ മനസികാരോ, പുരിമമനതോ വിസദിസം മനം കരോതീതിപി മനസികാരോ, സ്വായം ആരമ്മണപടിപാദകോ വീഥിപടിപാദകോ ജവനപടിപാദകോതി തിപ്പകാരോ, തത്ഥ ആരമ്മണപടിപാദകോ ഇധ മനസികാരോ. സോ സാരണലക്ഖണോ, സമ്പയുത്താനം ആരമ്മണേസു പയോജനരസോ, ആരമ്മണാഭിമുഖഭാവപച്ചുപട്ഠാനോ, ആരമ്മണപദട്ഠാനോ, സങ്ഖാരക്ഖന്ധപരിയാപന്നോ. ആരമ്മണപടിപാദകത്തേന സമ്പയുത്താനം സാരഥി വിയ ദട്ഠബ്ബോ. വീഥിപടിപാദകോതി പന പഞ്ചദ്വാരാവജ്ജനസ്സേതം അധിവചനം. ജവനപടിപാദകോതി മനോദ്വാരാവജ്ജനസ്സ, ന തേ ഇധ അധിപ്പേതാ. ഏത്ഥ ചായം മനസികാരോ സമന്നാഹാരമത്താകാരേന ആരമ്മണേ സമ്പയുത്താനം പയോജകോ, ചേതനാ ചേതോകിരിയാഭാവേന, വിതക്കോ പന സങ്കപ്പാകാരേന, ഉപനിജ്ഝായനാകാരേന ച അഭിനിരോപകോ. തേനേവ ഹേത്ഥ പദഭാജനീയേ ‘‘തക്കോ സങ്കപ്പോതി ച, ഝാനങ്ഗ’’ന്തി ച വുച്ചതീതി അയമേതേസം വിസേസോ.

തേസു തേസു ധമ്മേസു മജ്ഝത്തതാ തത്രമജ്ഝത്തതാ. സാ ചിത്തചേതസികാനം സമവാഹിതലക്ഖണാ, ഊനാധികതാനിവാരണരസാ, പക്ഖപാതുപച്ഛേദനരസാ വാ, മജ്ഝത്തഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ, സമപ്പവത്തസമ്പയുത്തധമ്മപദട്ഠാനാ. സമ്പയുത്തധമ്മാനം അജ്ഝുപേക്ഖണേന സമപ്പവത്താനം ആജാനീയാനം അജ്ഝുപേക്ഖകസാരഥി വിയ ദട്ഠബ്ബാ.

പരദുക്ഖേ സതി സാധൂനം ഹദയകമ്പനം കരോതീതി കരുണാ, കിരതി വാ പരദുക്ഖം ഹിംസതി ച, കിരീയതി വാ ദുക്ഖിതേസു പസാരീയതീതി കരുണാ. സാ പരദുക്ഖാപനയനാകാരപ്പവത്തിലക്ഖണാ, പരദുക്ഖാസഹനരസാ, അവിഹിംസാപച്ചുപട്ഠാനാ, ദുക്ഖാഭിഭൂതാനം അനാഥഭാവദസ്സനപദട്ഠാനാ. മോദന്തി തായ തംസമങ്ഗിനോ, സയം വാ മോദതി, മോദനമത്തമേവ വാ തന്തി മുദിതാ. സാ പമോദലക്ഖണാ, അനിസ്സായനരസാ, അരതിവിഘാതപച്ചുപട്ഠാനാ, സത്താനം സമ്പത്തിദസ്സനപദട്ഠാനാ.

കസ്മാ പനേത്ഥ മേത്തുപേക്ഖാ ന വുത്താതി? പുബ്ബേ ഗഹിതത്താ. അദോസോ ഏവ ഹി സത്തേസു ഹിതഫരണവസേന പവത്തിയം മേത്താ. തത്രമജ്ഝത്തതാ ഏവ ച ഇട്ഠാനിട്ഠസത്തേസു മജ്ഝത്താകാരേന പവത്തിയം ഉപേക്ഖാ. തേ ച ധമ്മാ നിയതാ, കേവലം പന നേസം സത്തേസു മേത്തുപേക്ഖാഭാവേന പവത്തി അനിയതാതി. കായദുച്ചരിതതോ വിരതി കായദുച്ചരിതവിരതി. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ലക്ഖണാദിതോ പനേതാ തിസ്സോപി കായദുച്ചരിതാദിവത്ഥൂനം അവീതിക്കമലക്ഖണാ, തതോ സംകോചനരസാ, തേസം അകിരിയപച്ചുപട്ഠാനാ, സദ്ധാഹിരോത്തപ്പഅപ്പിച്ഛതാദിഗുണപദട്ഠാനാ, പാപകിരിയതോ ചിത്തസ്സ വിമുഖഭാവഭൂതാതി ദട്ഠബ്ബാ. ഏവം ലക്ഖണാദിതോ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.

സങ്ഗഹാതി ഏവം യേ ഇമേ ഇമസ്മിം കാമാവചരപഠമകുസലേ വിഭത്താ ഏകൂനചത്താലീസ ധമ്മാ, സബ്ബേതേ ഖന്ധതോ ചതുബ്ബിധാ ഹോന്തി – വേദനാക്ഖന്ധോ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോതി. തത്ഥ രാസട്ഠേന സോമനസ്സവേദനാ വേദനാക്ഖന്ധോ, തഥാ സഞ്ഞാ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ, ചിത്തം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ, അവസേസാ ഫസ്സാദയോ ഛത്തിംസ ധമ്മാ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോതി വേദിതബ്ബാ.

നനു ച യദി രാസട്ഠേന ഖന്ധോ, ഫസ്സാദീനം താവ അനേകത്താ സങ്ഖാരക്ഖന്ധതാ യുത്താ, കഥം പന വേദനാദീനം തിണ്ണം ഖന്ധതാതി? ഉപചാരതോ. പച്ചേകം ഹി അതീതാദിഭേദഭിന്നേസു വേദനാസഞ്ഞാവിഞ്ഞാണേസു നിരുള്ഹോപി ഖന്ധ-സദ്ദോ തദേകദേസേസു ഏകേകവേദനാദീസുപി സമുദായോപചാരേന വോഹരീയതീതി തദേകദേസേപി തബ്ബോഹാരോ, യഥാ രുക്ഖസ്സ സാഖായ ഛിജ്ജമാനായ ‘‘രുക്ഖോ ഛിജ്ജതീ’’തിആദീസു വിയാതി. ഏവം ഖന്ധതോ ചതുബ്ബിധാ ഹോന്തി.

തേ പുന ആയതനതോ ദുവിധാ ഹോന്തി – മനായതനം ധമ്മായതനന്തി. സഞ്ജാതിസമോസരണട്ഠാനട്ഠേന ഹേത്ഥ ചിത്തം മനായതനം, സേസാ പന അട്ഠതിംസ ധമ്മാ ധമ്മായതനന്തി. ഏവം ആയതനതോ ദുവിധാ ഹോന്തി. തേ പുന ധാതുവസേന ദുവിധാ മനോവിഞ്ഞാണധാതു ധമ്മധാതൂതി. നിസ്സത്തനിജ്ജീവട്ഠേന ഹേത്ഥ ചിത്തം മനോവിഞ്ഞാണധാതു, സേസാ ധമ്മധാതൂതി. ഏവം ധാതുവസേന ദുവിധാ.

തഥാ ആഹാരാനാഹാരവസേന. തത്ഥ ഫസ്സോ ചേതനാ ചിത്തന്തി ഇമേ തയോ ധമ്മാ വിസേസപച്ചയത്തേന യഥാക്കമം ‘‘ഫസ്സാഹാരോ മനോസഞ്ചേതനാഹാരോ വിഞ്ഞാണാഹാരോ’’തി വുച്ചന്തി, അവസേസാ ന ആഹാരാതി. കിം പനേതേ പച്ചയാ ന ഹോന്തി, യേ ന ആഹാരാതി വുച്ചേയ്യുന്തി? നോ ന ഹോന്തി, വിസേസപച്ചയാ പന ന ഹോന്തി, ഫസ്സാദയോ പന തേസം ധമ്മാനം വിസേസപച്ചയാ ഹോന്തി, വിസേസതോ വേദനാദയോ ച ആഹരന്തി. ഫസ്സാഹാരോ ഹി തിസ്സോ വേദനായോ ആഹരതി, മനോസഞ്ചേതനാഹാരോ തയോ ഭവേ, വിഞ്ഞാണാഹാരോ പടിസന്ധിനാമരൂപം. നനു ച സോ വിപാകോ, ഇദം പന കുസലവിഞ്ഞാണന്തി? കിഞ്ചാപി ഏവം, തംസരിക്ഖതായ പന വിഞ്ഞാണാഹാരോത്വേവ വുത്തം. യസ്മാ വാ ഇമേ ‘‘അരൂപിനോ ആഹാരാ സമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം തംസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം ആഹാരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൧൫) വചനതോ കബളീകാരാഹാരോ വിയ രൂപകായസ്സ ഉപത്ഥമ്ഭകട്ഠേന നാമകായസ്സ ആഹാരപച്ചയാ ഹോന്തി, തസ്മാ ഇമേവ ‘‘ആഹാരാ’’തി വുത്താതി വേദിതബ്ബം. ഏവം ആഹാരാനാഹാരവസേന ദുവിധാ.

തഥാ ഇന്ദ്രിയാനിന്ദ്രിയതോ. തത്ഥ സദ്ധാ വീരിയം സതി ഏകഗ്ഗതാ അമോഹോ ചിത്തം സോമനസ്സവേദനാ ജീവിതന്തി ഇമേ അട്ഠ ധമ്മാ അധിപതിയട്ഠേന യഥാക്കമം ‘‘സദ്ധിന്ദ്രിയം വീരിയിന്ദ്രിയം സതിന്ദ്രിയം സമാധിന്ദ്രിയം പഞ്ഞിന്ദ്രിയം മനിന്ദ്രിയം സോമനസ്സിന്ദ്രിയം ജീവിതിന്ദ്രിയ’’ന്തി വുച്ചന്തി, അവസേസാ ന ‘‘ഇന്ദ്രിയാനീ’’തി. ഏവം ഇന്ദ്രിയാനിന്ദ്രിയതോ ദുവിധാ.

തഥാ ഝാനങ്ഗാഝാനങ്ഗവസേന. തത്ഥ വിതക്കോ വിചാരോ പീതി സോമനസ്സം ഏകഗ്ഗതാതി ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ ഉപനിജ്ഝായനട്ഠേന ‘‘ഝാനങ്ഗാനീ’’തി വുച്ചന്തി, ഇതരേ ‘‘അഝാനങ്ഗാനീ’’തി. ഏവം ഝാനങ്ഗാഝാനങ്ഗവസേന ദുവിധാ.

തഥാ മഗ്ഗങ്ഗാമഗ്ഗങ്ഗവസേന. തത്ഥ അമോഹോ വിതക്കോ വിരതിത്തയം വീരിയം സതി ഏകഗ്ഗതാതി ഇമേ അട്ഠ ധമ്മാ നിയ്യാനട്ഠേന, വിമോക്ഖട്ഠേന ച യഥാക്കമം ‘‘സമ്മാദിട്ഠി സമ്മാസങ്കപ്പോ സമ്മാവാചാ സമ്മാകമ്മന്തോ സമ്മാആജീവോ സമ്മാവായാമോ സമ്മാസതി സമ്മാസമാധീ’’തി നാമേന ‘‘മഗ്ഗങ്ഗാനീ’’തി വുച്ചന്തി, ഇതരേ ‘‘അമഗ്ഗങ്ഗാനീ’’തി. പാളിയം പന ലോകിയചിത്തേ വിരതീനം അനിയതത്താ, യേവാപനകത്താ ച താ വജ്ജേത്വാ ‘‘പഞ്ചങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ഹോതീ’’തി (ധ. സ. ൫൮, ൧൨൧) വുച്ചതി. ഏവം മഗ്ഗങ്ഗാമഗ്ഗങ്ഗവസേന ദുവിധാ.

തഥാ ബലാബലവസേന. തത്ഥ സദ്ധാവീരിയം സതി സമാധി പഞ്ഞാ ഹിരീ ഓത്തപ്പന്തി ഇമേ സത്ത ധമ്മാ അകമ്പിയട്ഠേന ബലാനീതി വുച്ചന്തി, ഇതരേ അബലാനീതി. ഏവം ബലാബലവസേന ദുവിധാ.

തഥാ ഹേതുനഹേതുവസേന. തത്ഥ അലോഭോ അദോസോ അമോഹോതി ഇമേ തയോ ധമ്മാ മൂലട്ഠേന ഹേതൂതി വുച്ചന്തി, ഇതരേ നഹേതൂതി. ഏവം ഹേതുനഹേതുവസേന ദുവിധാ. ഏവം ഫസ്സാഫസ്സവേദനാവേദനാ സഞ്ഞാസഞ്ഞാചിത്താചിത്താദിവസേനപി വുത്തനയാനുസാരേന യഥായോഗം സങ്ഗഹവിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന പദഭാജനീയസങ്ഗഹവാരേ (ധ. സ. ൧൦൩ ആദയോ), തദട്ഠകഥായഞ്ച (ധ. സ. അട്ഠ. ൫൮-൧൨൦) ഗഹേതബ്ബോ. ഏവം സങ്ഗഹതോ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.

സുഞ്ഞതോ ചേവാതി ഏവം ഖന്ധാദീഹി സങ്ഗഹിതേസു തേസു ധമ്മേസു തബ്ബിനിമുത്തോ കാരകവേദകാദിസഭാവോ അത്താ വാ സസ്സതോ വാ ഭാവോ ന ഉപലബ്ഭതി. സുഞ്ഞാ തേ ധമ്മാ അത്തേന വാ അത്തനിയേന വാ, കേവലം പടിച്ചസമുപ്പന്നാ, സലക്ഖണധാരണതോ ധമ്മമത്താ, നിച്ചസുഖാദിസാരവിരഹതോ അസാരാ, പവത്തകനിയാമകാഭാവതോ അപരിണായകാ അനിച്ചാ, ദുക്ഖാ, അനത്താ, അനത്തനിയാ ച ഹുത്വാ പവത്തന്തീതി അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന പദഭാജനീയസുഞ്ഞതവാരേ, തദട്ഠകഥായഞ്ച ഗഹേതബ്ബോതി. ഏവം സുഞ്ഞതോ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.

നിട്ഠിതാ പഠമകുസലസ്സ അത്ഥവണ്ണനാ.

ദുതിയാദീസുപി പഠമകുസലേ വുത്തനയേന ധമ്മുദ്ദേസാദിനാ സബ്ബോ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. ന കേവലഞ്ച ഏത്ഥേവ, ഇതോ പരേസുപി സബ്ബത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തസദിസാനം പദാനം, ധമ്മാനഞ്ച അത്ഥോ, സബ്ബോ ച വിനിച്ഛയോ ഏത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. ഇതോ പരം പന അപുബ്ബമേവ വണ്ണയിസ്സാമ. ദുതിയചിത്തേ താവ സസങ്ഖാരഭാവമത്തമേവ പഠമചിത്തതോ വിസേസോ, സേസം താദിസമേവ. ദുതിയകുസലം.

തതിയേപി ധമ്മുദ്ദേസേ അമോഹാഭാവാ ഇന്ദ്രിയമഗ്ഗങ്ഗബലമൂലസങ്ഗഹേസു പഞ്ഞിന്ദ്രിയസമ്മാദിട്ഠിമഗ്ഗങ്ഗപഞ്ഞാബലഅമോഹമൂലാനം പരിഹാനിയാ സദ്ധിന്ദ്രിയാദീനം ഭാവോവ വിസേസോ, സേസം താദിസമേവ. തഥാ ചതുത്ഥേ സസങ്ഖാരഭാവമത്തമേവ വിസേസോ. തതിയചതുത്ഥാനി.

പഞ്ചമഛട്ഠസത്തമട്ഠമേസു പന സുഖസോമനസ്സട്ഠാനേസു ഉപേക്ഖാഭാവോ, പീതിയാ ച അഭാവോ. തേനേവ ഝാനങ്ഗസങ്ഗഹവാരേ ചതുരങ്ഗജ്ഝാനതാവ വിസേസോ, സേസം പഠമദുതിയതതിയചതുത്ഥചിത്തസദിസമേവ. ഉപേക്ഖാസഹഗതേസു ചേത്ഥ ചതൂസു കരുണാമുദിതാ ന ഉപ്പജ്ജന്തീതി കേചി വദന്തി, പരികമ്മഭൂതാനം പനേത്ഥ താസം ഉപ്പത്തിയാ മഹാഅട്ഠകഥായം അനുഞ്ഞാതത്താ ഉപചാരപ്പത്താ പന ഉപ്പജ്ജന്തി, ന ഇതരാതി ഗഹേതബ്ബം. പഞ്ചമഛട്ഠസത്തമട്ഠമാനി.

വിസയാദിപ്പഭേദതോതി ഏവം ധമ്മുദ്ദേസാദിനാ വിഭത്താനി അട്ഠ കാമാവചരകുസലാനി ആരമ്മണവിഭാഗതോ പച്ചേകം ഛബ്ബിധാനി ഹോന്തി രൂപാരമ്മണം…പേ… ധമ്മാരമ്മണന്തി. തത്ഥ നീലാദിഭേദഭിന്നാ, അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നഅജ്ഝത്തികബാഹിരഓളാരികസുഖുമാദിഭേദഭിന്നാ ച വണ്ണധാതു രൂപാരമ്മണം നാമ. ഏവം സദ്ദാരമ്മണാദീസുപി യഥാനുരൂപം ഭേദോ വേദിതബ്ബോ.

ഏത്ഥ ച ഫോട്ഠബ്ബന്തി ആപോധാതുവജ്ജിതഭൂതത്തയം, ധമ്മാരമ്മണന്തി പഞ്ചാരമ്മണാനി വജ്ജേത്വാ അവസേസാ രൂപാരൂപപഞ്ഞത്തിയോ വേദിതബ്ബാ, സേസം താദിസമേവ. കേചി പനേത്ഥ ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനമാപാഥഗതാനി ഏതാനാരമ്മണാനി രൂപാരമ്മണാദിവോഹാരം ലഭന്തി, അനാപാഥഗതാനി പന അതീതാനാഗതദൂരസുഖുമാദിഭേദഭിന്നാനി ധമ്മാരമ്മണാനേവാ’’തി വദന്തി, തം ന യുത്തം ദിബ്ബചക്ഖാദീനം രൂപാരമ്മണതാദിവചനതോ.

അനാപാഥഗതാ ഏവ ഹി താനി ദിബ്ബചക്ഖുആദീനം ആരമ്മണം, ന ച താനി ധമ്മാരമ്മണാനി. രൂപാദയോ ഹി പഞ്ച പച്ചേകം ദ്വീസു ദ്വീസു ദ്വാരേസു ഏകസ്മിം ഖണേ ആപാഥമാഗന്ത്വാ തംതംദ്വാരികജവനാനം, തദനന്തരേ മനോദ്വാരികാനഞ്ച അപരഭാഗേ ച ദിട്ഠസുതാദിവസേനാനുസ്സരന്തസ്സ സുദ്ധമനോദ്വാരികാനഞ്ച ആരമ്മണാനി ഹോന്തി. തഥാ ഹി നാനാവണ്ണവിചിത്തചേതിയാദിദസ്സനം കരോന്തസ്സ, ധമ്മം സുണന്തസ്സ, ഭേരിസദ്ദാദീഹി വാ പൂജാദിം കരോന്തസ്സ ച ഗന്ധമാലാദീനി ഘായിത്വാ, ഖാദനീയഭോജനീയാദിഞ്ച സായിത്വാ, സുഖസമ്ഫസ്സാനി അത്ഥരണപാവുരണാദീനി ച ഫുസിത്വാ മനാപഭാവം ഞത്വാ തേഹി ചേതിയപൂജം കരോന്തസ്സ, തത്ഥ തത്ഥ അകുസലം വാ ഉപ്പാദേന്തസ്സ, തസ്മിം തസ്മിം ഖണേ ഗയ്ഹമാനാനി രൂപാദിപഞ്ചാരമ്മണാനി സാഖായ അക്കമനം, പഥവിയം ഛായാഫരണഞ്ച ഏകക്ഖണേ കുരുമാനം രുക്ഖഗ്ഗേ നിലീയമാനം പക്ഖിനോ സരീരം വിയ യഥാസകം പസാദഞ്ച ഘട്ടേത്വാ തസ്മിംയേവ ഖണേ ഭവങ്ഗചലനപച്ചയഭാവേന മനോദ്വാരേപി ആപാഥമാഗന്ത്വാ തതോ ഭവങ്ഗം വിച്ഛിന്ദിത്വാ ഉപ്പന്നാനം ആവജ്ജനാദിവോട്ഠബ്ബനപരിയോസാനാനം, വീഥിചിത്താനം, തദനന്തരാനഞ്ച കുസലാകുസലാദിജവനാനം ആരമ്മണം ഹുത്വാ തദനന്തരാസു മനോദ്വാരവീഥീസു ച അപരഭാഗേ തഥാരൂപം പച്ചയം ആഗമ്മ അത്തനാ പൂജാദികരണകാലേസു, ദിട്ഠസുതഘായിതസായിതഫുട്ഠവസേനാനുസ്സരന്തസ്സ, പച്ചക്ഖതോ അനുഭുയ്യമാനാനി വിയ മനോദ്വാരേ ച ആരമ്മണാനി ഹോന്തി.

അഥാപി പഞ്ചഹി ദ്വാരേഹി അഗഹിതപുബ്ബാനി ബുദ്ധരൂപാദീനി, ദിബ്ബരൂപാദീനി ച പഞ്ചാരമ്മണാനി സവനവസേന സല്ലക്ഖേത്വാ ജവനക്ഖണേ വാ അപരഭാഗേ സുതവസേനേവ അനുസ്സരിത്വാ വാ പസാദം, കമ്മഫലസദ്ധാദിം, ലോഭാദിഞ്ച ഉപ്പാദേന്തസ്സാപി മനോദ്വാരേ ആപാഥമാഗച്ഛന്തി. അഭിഞ്ഞാനം പന സുദ്ധമനോദ്വാരേ ഏവ, തസ്മാ ഏവം പഞ്ചദ്വാരേ, മനോദ്വാരേ, സുദ്ധമനോദ്വാരേ ച ആപാഥഗതാനി അതീതാദിഭേദഭിന്നാനി സബ്ബാനിപി പഞ്ചാരമ്മണാനി കദാചിപി ധമ്മാരമ്മണം ന ഹോന്തി, തദിതരാ നാമരൂപപഞ്ഞത്തിയോ ധമ്മാരമ്മണന്തി ഗഹേതബ്ബം. നനു ചേതാനി ഇട്ഠകന്തമനാപാനി ആരമ്മണാനി ലോഭസ്സ വത്ഥു, കഥമേത്ഥ കുസലം ഉപ്പജ്ജതീതി? നിയമാദികാരണതോ. ചിത്തം ഹി ‘‘കുസലമേവ മയാ കത്തബ്ബ’’ന്തി പുബ്ബേ നിയമിതവസേന സബ്ബത്ഥ അകുസലപ്പവത്തിം നിവത്തേത്വാ കുസലേ പരിണാമനവസേന ച അഭിണ്ഹം ആസേവിതകുസലസമുദാചാരവസേന ച സപ്പുരിസൂപനിസ്സയാദിഉപനിസ്സയവസേന ച യോനിസോആഭുജിതവസേന ചാതി ഇമേഹി കാരണേഹി കുസലം ഹുത്വാ ഉപ്പജ്ജതീതി വേദിതബ്ബം. ഏവമിമേസു ഛസു ആരമ്മണേസു ഉപ്പജ്ജനതോ പച്ചേകം ഛബ്ബിധാനി ഹോന്തി. ആരമ്മണവവത്ഥാനകഥാ.

ഏവം ആരമ്മണഭേദഭിന്നേസു രൂപാരമ്മണം താവ കുസലം ദസപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥുവസേന ദസവിധം ഹോതി. തത്ഥ ഏകേകം പന കായകമ്മം വചീകമ്മം മനോകമ്മന്തി തിവിധം. തത്ഥ കായദ്വാരേ പവത്തം കായകമ്മം, വചീദ്വാരേ പവത്തം വചീകമ്മം, മനോദ്വാരേ പവത്തം മനോകമ്മം. തത്ഥ കായദ്വാരന്തി കായവിഞ്ഞത്തി. വചീദ്വാരന്തി വചീവിഞ്ഞത്തി. താസം വിഭാഗോ രൂപവിഭത്തിയം ആവി ഭവിസ്സതി. മനോദ്വാരന്തി സബ്ബം ചേതനാസമ്പയുത്തം ചിത്തം വുച്ചതി, വിസേസതോ കുസലാകുസലം. തം ഹി സഹജാതാനം ചേതനാനം, കായങ്ഗവാചങ്ഗചോപനം അസമ്പാപുണിത്വാ പവത്താനം സുദ്ധമനോകമ്മാനം പവത്തിഓകാസദാനതോ ദ്വാരന്തി വുച്ചതി, ഇമേസു പന തീസു ദ്വാരേസു പവത്താ ചേതനാ കായകമ്മാദയോ നാമ. അപിച പാണാതിപാതാദയോ, പാണാതിപാതാവേരമണിആദയോ ച കായകമ്മം നാമ, മുസാവാദാദയോ, മുസാവാദാവേരമണിആദയോ ച വചീകമ്മം നാമ, അഭിജ്ഝാദയോ, അനഭിജ്ഝാദയോ ച മനോകമ്മം നാമ.

കുസലപക്ഖേ പന ദാനാദിദസപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനി ച യഥാരഹം കായവചീമനോകമ്മാനി ഹോന്തി. ഏവം യേഭുയ്യവുത്തിതോ ചേസ കായകമ്മാദിഭാവോ വുത്തോ പാണാതിപാതാദീനമ്പി വചീദ്വാരാദീസു പവത്തിതോ കേസഞ്ചി പുരിസാനം വനചരകാദിഭാവോ വിയ, ദ്വാരാനഞ്ച കായകമ്മദ്വാരാദിഭാവോ കേസഞ്ചി ഗാമാനം ബ്രാഹ്മണഗാമാദിഭാവോ വിയ. അകുസലേ താവ ഏത്ഥ പാണാതിപാതാദികായകമ്മം കായദ്വാരേ, വചീദ്വാരേ ച യഥാരഹം സമുട്ഠാതി, നോ മനോദ്വാരേ. തഥാ മുസാവാദാദിവചീകമ്മം. പാണാതിപാതാദിനിപ്ഫാദനത്ഥം ഹി മനോദ്വാരേ ഏവ ചിന്തേന്തസ്സ ചേതനാബ്യാപാദാദീസു കമ്മപഥപ്പത്തേസു വാ കമ്മപഥം അപ്പത്തേസു വാ മനോകമ്മേസു ഏവ പവിസനതോ കായകമ്മാദിഭാവം ന പാപുണാതി. നനു വിജ്ജാമയേനാപി കേവലം മനോകമ്മേന പാണാതിപാതാദിം കരോന്തീതി? ന അലോണഭോജനദബ്ഭസയനമന്തപരിജപ്പനാദികായവചീപയോഗം വിനാ തസ്സാസിജ്ഝനതോ. അഭിജ്ഝാദിമനോകമ്മം പന തീസുപി ദ്വാരേസു സമുട്ഠാതി. അഭിജ്ഝായ ഹി കായേന പരഭണ്ഡഗ്ഗാഹാദീനം, ബ്യാപാദേന ദണ്ഡപരാമസനാദീനം, മിച്ഛാദിട്ഠിയാ തിത്ഥിയവന്ദനാദീനം കരണകാലേ, വാചായ പരസമ്പത്തിപത്ഥനായ ‘‘ഹഞ്ഞന്തു ബജ്ഝന്തൂ’’തി അനത്ഥപത്ഥനായ ച തിത്ഥിയത്ഥുതിതദത്ഥദീപനാദീനഞ്ച യഥാക്കമം പവത്തികാലേ ച തസ്സ മനോകമ്മസ്സ കായവാചാസു പവത്തി വേദിതബ്ബാ.

കാമാവചരകുസലം പന പാണാതിപാതാവേരമണിആദികം കായവചീമനോകമ്മം പച്ചേകം ദ്വാരത്തയേപി പവത്തതി. തത്ഥ പാണാതിപാതാദീഹി സമ്ഫപ്പലാപപരിയോസാനേഹി സത്തഹി വിരമന്തസ്സ താവ ഹത്ഥമുദ്ദായ, വചീഭേദേന ച സമാദിയനകാലേ, മനസാ വിരമണകാലേ ച തേസം കായവചീകമ്മാനം തീസു ദ്വാരേസു പവത്തി വേദിതബ്ബാ. അനഭിജ്ഝാദീഹി സഹഗതേന ചേതസാ തജ്ജസ്സ കായപയോഗസ്സ, ‘‘പരവിത്തുപകരണം ചിരട്ഠിതികം ഹോതു, സബ്ബേ സത്താ അവേരാ ഹോന്തു, സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തിആദിനാ വചീപയോഗസ്സ, കേവലം മനോപയോഗസ്സ ച കരണകാലേ മനോകമ്മസ്സ തീസുപി ദ്വാരേസു പവത്തി വേദിതബ്ബാ. ഏത്ഥ ച പഞ്ചദ്വാരേ ഉപ്പന്നാനി ജവനാനി കായവചീകമ്മാനി ന ഹോന്തി, മനോകമ്മാനി ഏവ. താനി ച ന കമ്മപഥപ്പത്താനി, കേവലം കുസലാദീനി ഹോന്തി. മനോദ്വാരേ പടുതരപ്പവത്താനി ഏവ ഹി കമ്മപഥപ്പത്താനി മനോകമ്മാനി ഹോന്തി, രൂപാരൂപജവനാനി പന ഏകന്തം ഭാവനാമയം മനോകമ്മമേവ മനോദ്വാരേ ഏവ ച പവത്തന്തി.

കിഞ്ചാപി അഭിഞ്ഞാഞാണാനി വിഞ്ഞത്തിദ്വയജനകാനി, തഥാപി കായവചീകമ്മവോഹാരം ന ലഭന്തി, ലോകുത്തരകുസലം പന കായവചീദ്വാരേസു അനുപ്പജ്ജമാനമ്പി മിച്ഛാവാചാകമ്മന്താജീവാനം സമുച്ഛേദപ്പഹാനകാരീനം വിരതീനം വസേന കായവചീകമ്മമ്പി ഹോതി, തദിതരമഗ്ഗങ്ഗവസേന മനോകമ്മമ്പീതി ഏകക്ഖണേ തീണിപി കമ്മാനി ഹോന്തി, തഞ്ച ഭാവനാമയം, ദ്വാരം പനസ്സ മനോദ്വാരമേവ. യഥാ ച പാണാതിപാതാവേരമണിയാദീനം വസേന കുസലസ്സ ദ്വാരത്തയേ പവത്തി വുത്താ, ഏവം ദസപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനമ്പി വസേന വത്തബ്ബാ. അട്ഠകഥാസു പന ന വിചാരിതാ, തഥാപി നയതോ ഏവം വേദിതബ്ബാ.

തേസു ദാനം കായകമ്മമേവ, വചീകമ്മമ്പി വാ. പത്താനുപ്പദാനം, അബ്ഭനുമോദനം, ദേസനാ വചീകമ്മമേവ. സീലം അപചിതിസഹഗതം, വേയ്യാവച്ചസഹഗതഞ്ച കായകമ്മമ്പി അത്ഥി, വചീകമ്മമ്പി അത്ഥി. തത്ഥ സീലസ്സ കായവചീകമ്മഭാവോ സിദ്ധോ ഏവ. അപചിതിയാ പന പുപ്ഫപൂജാദിനാ, വന്ദനാദിനാ വാ പവത്തികാലേ കായകമ്മഭാവോ, ഥുതിമയപൂജാദിനാ പവത്തികാലേ വചീകമ്മഭാവോ ച വേദിതബ്ബോ. വേയ്യാവച്ചസ്സാപി സഹത്ഥാ കരണകാലേ കായകമ്മഭാവോ, ഗിലാനാദീനം ചതുപച്ചയസമാദാപനാദിവസേന, ഗരൂഹി ആണത്തസദ്ദേന ആരോചനപക്കോസനാദിവസേന വചീകമ്മഭാവോ ച വേദിതബ്ബോ. ഭാവനാ, സവനം, ദിട്ഠിജുകമ്മഞ്ച മനോകമ്മമേവ, അബ്ഭനുമോദനമ്പീതി കേചി. സവനമ്പി ഹി സോതദ്വാരാനുസാരേന മനോദ്വാരേ ഏവ ധമ്മത്ഥസല്ലക്ഖണവസേന പവത്തികാലേ മനോകമ്മമേവ.

തത്ഥ ദാനം അപചിതി വേയ്യാവച്ചം പത്താനുപ്പദാനം ദേസനാതി ഇമാനി പഞ്ച കായവചീദ്വാരേസു ഏവ പവത്തന്തി, ന മനോദ്വാരേ. ഏത്ഥ ച പത്താനുപ്പദാനദേസനാനം കായവികാരേന പത്തിം ദേന്തസ്സ, ധമ്മം ദേസേന്തസ്സ ച കായദ്വാരേപി പവത്തി വേദിതബ്ബാ. സീലം ഭാവനാ അബ്ഭനുമോദനം സവനം ദിട്ഠിജുകമ്മന്തി ഇമാനി പന പഞ്ച തീസുപി ദ്വാരേസു പവത്തന്തി, ‘‘ന പുനേവം കരിസ്സാമീ’’തി ചേത്ഥ മനസാവ ദുച്ചരിതതോ വിരമന്തസ്സ, അബ്ഭനുമോദന്തസ്സ ച വസേന സീലബ്ഭനുമോദനാനം മനോദ്വാരേപി പവത്തി വേദിതബ്ബാ. യം പന അട്ഠസാലിനിയം ‘‘ദാനമയം കായവചീമനോകമ്മവസേന തിവിധം ഹോതീ’’തിആദി വുത്തം, തം പുബ്ബചേതനാവസേന മനോദ്വാരേ പവത്തം ഗഹേത്വാ പരിയായതോ വുത്തം, നിപ്പരിയായതോ കായവചീദ്വാരപ്പവത്താ സന്നിട്ഠാനചേതനാവ. തേനേവ ഹി തത്ഥേവ വുത്തം ‘‘വിനയപരിയായം പത്വാ ഹി ‘ദസ്സാമി കരിസ്സാമീ’തി വാചാ ഭിന്നാ ഹോതീതി. ഇമിനാ ലക്ഖണേന ദാനം നാമ ഹോതി, അഭിധമ്മപരിയായം പത്വാ പന വിജ്ജമാനകവത്ഥും ആരബ്ഭ മനസാ ചിന്തിതകാലതോ പട്ഠായ കുസലം ഹോതി. അപരഭാഗേ കായേന വാ വാചായ വാ കത്തബ്ബം കരിസ്സതീ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൧). ഇതരഥാ ‘‘ദസ്സാമീ’’തി ചിന്തിതമത്തേനാപി ദാനം നാമ ഭവേയ്യ, തഥാ ച താദിസം വത്ഥും യഥാചിന്തിതനിയാമേന അദേന്തസ്സ ധുരനിക്ഖേപേ അദിന്നാദാനമ്പി സിയാ. ഏവം മനസാ പാണാതിപാതാദയോപി സിയും, തഞ്ച ന യുത്തം, തസ്മാ വുത്തനയേനേവ ഗഹേതബ്ബം. അഥ വാ ‘‘സബ്ബം സാപതേയ്യം ദിന്നഞ്ഞേവ ഹരതൂ’’തി പരിച്ചജനസമ്ഭവതോ ദാനസ്സ മനോദ്വാരേപി പവത്തി വേദിതബ്ബാ.

ഏത്ഥ ച ദാനസീലാദികായകമ്മാനം കായദ്വാരേ പവത്തിയം കമ്മം കായകമ്മമേവ, ദ്വാരമ്പി കായദ്വാരമേവ. വചീദ്വാരേ പവത്തിയം കമ്മം കായകമ്മമേവ, ദ്വാരം പന വചീദ്വാരം. മനോദ്വാരേ പവത്തിയമ്പി കമ്മം കായകമ്മം, ദ്വാരം പന മനോദ്വാരം. ദേസനാബ്ഭനുമോദനാദീനം വചീകമ്മാനം വചീദ്വാരേ പവത്തിയം കമ്മമ്പി വചീകമ്മം, ദ്വാരമ്പി വചീദ്വാരമേവ. കായദ്വാരേ പവത്തിയമ്പി കമ്മം വചീകമ്മമേവ, ദ്വാരം പന കായദ്വാരം. മനോദ്വാരേ പവത്തിയമ്പി കമ്മം വചീകമ്മം, ദ്വാരം പന മനോദ്വാരം. ഭാവനാദിമനോകമ്മാനം മനോദ്വാരേ പവത്തിയം കമ്മമ്പി മനോകമ്മം, ദ്വാരമ്പി മനോദ്വാരമേവ. കായദ്വാരേ പവത്തിയമ്പി കമ്മം മനോകമ്മമേവ, ദ്വാരം പന കായദ്വാരം. വചീദ്വാരേ പവത്തിയമ്പി കമ്മം മനോകമ്മമേവ, ദ്വാരം പന വചീദ്വാരം. ഏവം പാണാതിപാതാദീനം, പാണാതിപാതാവേരമണിആദീനഞ്ച വുത്താനുസാരേന കമ്മവവത്ഥാനം, ദ്വാരവവത്ഥാനഞ്ച യഥാനുരൂപം യോജേത്വാ അസങ്കരതോ ഞാതബ്ബം.

ദ്വാരകമ്മവവത്ഥാനകഥാ നിട്ഠിതാ.

ഇദാനി യസ്മാ ദസവിധാനി ചേതാനി പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനി തീസു ഏവം സങ്ഗയ്ഹന്തി ദാനമയേ സീലമയേ ഭാവനാമയേതി. പത്താനുപ്പദാനം ഹി ദാനമയേ സങ്ഗയ്ഹതി, ‘‘അബ്ഭനുമോദനമ്പീ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൧൫൬-൧൫൯ പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥാദികഥാ) അട്ഠകഥായം. അപചിതിവേയ്യാവച്ചാനി സീലമയേ. ദേസനാസവനദിട്ഠിജുകമ്മാനി ഭാവനാമയേ, തസ്മാ രൂപാരമ്മണസ്സ കുസലസ്സ ദാനസീലഭാവനാവസേന ദ്വാരത്തയപ്പവത്തിം യോജേത്വാ ദസ്സേസ്സാമ. തദനുസാരേനേവ ഇതരേസം വസേനാപി സക്കാ ഞാതുന്തി. കുസലം ഹി വണ്ണാരമ്മണം ഹുത്വാ ഉപ്പജ്ജമാനം ദാനസീലഭാവനാവസേനേവ തീസു ദ്വാരേസു പവത്തതി. കഥം? യദാ ഹി നീലപീതാദിവണ്ണവിചിത്തം പുപ്ഫവത്ഥാദിദേയ്യധമ്മം ലഭിത്വാ ‘‘വണ്ണദാനം മേ ഭവിസ്സതീ’’തി വണ്ണവസേന ആഭുജിത്വാ ചേതിയാദീസു സഹത്ഥേന പൂജേതി, തദാ രൂപാരമ്മണം ദാനമയം കായദ്വാരേ പവത്തതി, തഞ്ച പുബ്ബചേതനാ സന്നിട്ഠാനചേതനാ അപരചേതനാതി തിവിധം ഹോതി. ഏവം ഉപരിപി സബ്ബവാരേസു തിവിധതാ വേദിതബ്ബാ. യദാ പന തദേവ യഥാവുത്തവത്ഥും വാചായ ആണാപേത്വാ പുത്തദാരാദീഹി ദാപേതി, തദാരൂപാരമ്മണം ദാനമയം വചീദ്വാരേ പവത്തതി. യദാ പന തദേവ വിജ്ജമാനകവത്ഥും ‘‘ദസ്സാമീ’’തി ചിന്തേതി, പച്ചാസീസതി, യഥാധിപ്പായം നിപ്ഫാദേസ്സതി, തദാ പുബ്ബചേതനാവസേന പരിയായതോ ദാനമയം മനോദ്വാരേ പവത്തതി നാമ. ഏവം രൂപാരമ്മണം ദാനമയം ദ്വാരവസേന തിവിധം ഹോതി.

യദാ പന വുത്തപ്പകാരവണ്ണം ദേയ്യധമ്മം ലഭിത്വാ ‘‘ഏവം മനാപവണ്ണാനം പരിച്ചജനം നാമ മയ്ഹം കുലവംസാഗതവത്തമേത’’ന്തി സഹത്ഥാ പൂജേതി, താദിസവണ്ണവന്തം വാ പരപരിഗ്ഗഹിതാദിഭോഗസമ്പത്തിം പരിച്ചജിത്വാ സീലം രക്ഖതി, തദാ രൂപാരമ്മണം സീലം കായദ്വാരേ ച പവത്തതി. യദാ പന വുത്തപ്പകാരവണ്ണം ദേയ്യധമ്മം കുലവംസാദിവസേന വാചായ ആണാപേത്വാ പരേഹി ദാപേതി, താദിസം വാ പരപരിഗ്ഗഹിതാദിം വാചായ അപനേത്വാ സീലം രക്ഖതി, തദാ രൂപാരമ്മണം സീലം വചീദ്വാരേ പവത്തതി. യദാ പന താദിസം വിജ്ജമാനകവത്ഥും കുലവംസാദിവസേന ‘‘ദസ്സാമീ’’തി, താദിസം പരപരിഗ്ഗഹിതാദികം അനാമസിത്വാ ‘‘സീലം രക്ഖിസ്സാമീ’’തി വാ ചിന്തേതി, തദാ രൂപാരമ്മണം സീലം മനോദ്വാരേ പവത്തതി. ഏവം രൂപാരമ്മണം സീലമയം ദ്വാരവസേന തിവിധം ഹോതി.

യദാ പന വുത്തപ്പകാരം വണ്ണവന്തം ദത്വാ തദേവ വണ്ണം, സബ്ബം വാ രൂപായതനം ചങ്കമന്തോ അനിച്ചാദിതോ വിപസ്സതി, തദാ രൂപാരമ്മണം ഭാവനാമയം കായദ്വാരേ പവത്തതി. തദേവ വചീഭേദം കത്വാ സമ്മസന്തസ്സ രൂപാരമ്മണം ഭാവനാമയം വചീദ്വാരേ പവത്തതി. തദേവ കായങ്ഗവാചങ്ഗം അചോപേത്വാ സമ്മസന്തസ്സ രൂപാരമ്മണം ഭാവനാമയം മനോദ്വാരേ പവത്തതി. ഏവം രൂപാരമ്മണം ഭാവനാമയം ദ്വാരവസേന തിവിധം ഹോതി. ഇതി രൂപാരമ്മണസ്സ കുസലസ്സ തിവിധപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥുവസേന നവസു കമ്മദ്വാരേസു പവത്തിവിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ. ഇമിനാവ നയേന രൂപാരമ്മണസ്സ കുസലസ്സ ദസപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥുവസേനാപി തിംസായ കമ്മദ്വാരേസു പവത്തിവിഭാഗോ യോജേത്വാ ഞാതബ്ബോ. യഥാ ച രൂപാരമ്മണസ്സ, ഏവം സദ്ദാരമ്മണാദീനമ്പി പഞ്ചന്നം കുസലാനം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥുദ്വാരേഹി വിഭാഗോ, യോജനാനയോ ച യഥാനുരൂപം ഞാതബ്ബോ.

അപിച സദ്ദം നാമ കന്ദമൂലം വിയ ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ ദാതും ന സക്കാ. യദാ പന ‘‘സദ്ദദാനം മേ’’തി ആഭുജിത്വാ ഭേരിആദിതൂരിയേ തിണ്ണം രതനാനം ദേതി, തേഹി ഉപഹാരം വാ കരോതി, ധമ്മകഥികാദീനം സരഭേസജ്ജാദിം ദേതി, ധമ്മസ്സവനം ഘോസേതി, സരഭഞ്ഞധമ്മകഥാദിം വാ കരോതി, തദാ കുസലം സദ്ദാരമ്മണം ഹോതി. ഏവം ഗന്ധാദിവത്ഥുപരിച്ചാഗേപി ഗന്ധാദിആരമ്മണം. ധമ്മാരമ്മണം പന ഓജാജീവിതിന്ദ്രിയതദായത്താനം വസേന ഞാതബ്ബം. യദാ ഹി ഓജവന്താനി അന്നപാനസപ്പിനവനീതാദീനി ‘‘ഓജദാനം മേ ഭവിസ്സതീ’’തി ദേതി, ഗിലാനാനം ഭേസജ്ജം വാ വേജ്ജം വാ ഉപനേത്വാ, പാണോപരോധകം ആവുധജാലകുമിനാദിം വിനാസേത്വാ വാ, വജ്ഝപ്പത്തേ പാണിനോ മോചേത്വാ വാ ‘‘ജീവിതദാനം മേ ഭവിസ്സതി ജീവിതായത്തവുത്തിതായ, പഞ്ചപസാദസോളസസുഖുമരൂപചിത്തചേതസികാനം വസേന പസാദാദിദാനം മേ ഭവിസ്സതീ’’തി ച മനസി കരോതി, തദാ കുസലം ധമ്മാരമ്മണം ഹോതി. സേസം താദിസമേവ.

അയം നാനാവത്ഥൂസു ഠിതാരമ്മണാനം യോജനാ. ഏകവത്ഥുസ്മിമ്പി ഛാരമ്മണം ലബ്ഭതേവ. പിണ്ഡപാതസ്മിം ഹി മനാപോ വണ്ണോ, ഖാദനകാലേ മുരുമുരായനസദ്ദോ, ഗന്ധോ, രസോ, ഫോട്ഠബ്ബം, ഓജാ, തദായത്താ വാ ജീവിതപസാദാദയോ, തബ്ബിസയാനി ച വിഞ്ഞാണാദീനീതി ഛാരമ്മണമ്പി വേദിതബ്ബം. ഏവം ചീവരാദീസു ചേവ വത്ഥാദീസു ച യഥാനുരൂപം ഞാതബ്ബം. ഏത്ഥപി ദാനസീലഭാവനാമയതാ, കായവചീമനോകമ്മഭാവോ ച വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. യഥാ ച കുസലാനം, ഏവം അകുസലാനമ്പി ആരമ്മണകമ്മദ്വാരവവത്ഥാനം, അപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂസു യോജനാനയോ ച വുത്താനുസാരേന യഥായോഗം ഞാതബ്ബോ.

ഏവം ആരമ്മണതോ, പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥുതോ, കമ്മതോ, ദ്വാരതോ ച അനേകസഹസ്സപ്പഭേദേസു ചേതേസു കുസലേസു ഉപഡ്ഢാനി പന ഞാണസമ്പയുത്താനി ചതുന്നം അധിപതീനം വസേന പച്ചേകം ചതുബ്ബിധാനി, ഞാണവിപ്പയുത്താനി പന ഉപഡ്ഢാനി വീമംസാധിപതിവജ്ജിതാധിപതിത്തയവസേന പച്ചേകം തിവിധാനി, തദുഭയാനി പുന ഹീനത്തികവസേന പച്ചേകം തിവിധാനി, താനി പുന അപരിമാണേസു പന ചക്കവാളേസു പച്ചേകം അപരിമാണേസു സത്തേസു ഏകേകസ്മിം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നഓളാരികസുഖുമതാദീഹി അനന്തേഹി പകാരേഹി ഉപ്പജ്ജനതോ അനന്താപരിമാണാനി ഹോന്തി. താനി സബ്ബാനി സമ്ബുദ്ധോ അനന്തേന ബുദ്ധഞാണേന മഹാതുലായ തുലയമാനോ വിയ, മഹാതുമ്ബേ പക്ഖിപിത്വാ മിനയമാനോ വിയ സബ്ബാകാരതോ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ മഹാകരുണായ കാമാവചരട്ഠേന സരിക്ഖതായ ഏകത്തം ഉപനേത്വാ, പുന സോമനസ്സുപേക്ഖാസഹഗതട്ഠേന, ഞാണസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തട്ഠേന, അസങ്ഖാരികസസങ്ഖാരികട്ഠേന ച കോട്ഠാസേ കത്വാ ദേസേസി, യഥാ തം ലോകവിദൂ സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനന്തി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന ആദിതോ പട്ഠായ ധമ്മസങ്ഗണിയാ (ധ. സ. ൧), തദട്ഠകഥായ ച അട്ഠസാലിനിയാ (ധ. സ. അട്ഠ. ൧) സബ്ബാകാരതോ ഞാതബ്ബോതി. ഏവം വിസയാദിപ്പഭേദതോ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.

കാമാവചരകുസലധമ്മാ നിട്ഠിതാ.

രൂപാവചരധമ്മാ പന കുസലാ ഝാനങ്ഗസമ്പയോഗഭേദതോ പഞ്ചവിധാ ഹോന്തി. സേയ്യഥിദം – വിതക്കവിചാരപീതിസുഖേകഗ്ഗതാസമ്പയുത്തം പഠമജ്ഝാനികം, തതോ വൂപസന്തം അതിക്കന്തവിതക്കം വിചാരപീതിസുഖേകഗ്ഗതാസമ്പയുത്തം ദുതിയജ്ഝാനികം, തതോ വൂപസന്തം അതിക്കന്തവിചാരം പീതിസുഖേകഗ്ഗതാസമ്പയുത്തം തതിയജ്ഝാനികം, തതോ വൂപസന്തം വിരത്തപീതികം സുഖേകഗ്ഗതാസമ്പയുത്തം ചതുത്ഥജ്ഝാനികം, തതോ വൂപസന്തം അത്ഥങ്ഗതസുഖം ഉപേക്ഖേകഗ്ഗതാസമ്പയുത്തം പഞ്ചമജ്ഝാനികന്തി. ഏവം സമ്പയോഗഭേദതോ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.

ധമ്മുദ്ദേസാദിതോ പന പഠമജ്ഝാനേ താവ കാമാവചരപഠമകുസലേ വുത്തേസു ഠപേത്വാ വിരതിത്തയം സേസാ ഛത്തിംസ ധമ്മാ ഹോന്തി. തത്ഥ ഛന്ദാദയോ ചത്താരോ, കരുണാ, മുദിതാ ചാതി ഛ യേവാപനകാ. സേസം സുഞ്ഞതവാരപരിയോസാനം സബ്ബം കാമാവചരപഠമകുസലേ വുത്തസദിസമേവ. കേവലം ഹി വിരതീനം അഭാവോ, സങ്ഗഹവാരേ പഞ്ചമഗ്ഗങ്ഗഭാവോ, ഭൂമന്തരവസേന രൂപാവചരഭാവോ ച വിസേസോ, സേസം താദിസമേവ. പഠമജ്ഝാനം.

തഥാ ദുതിയജ്ഝാനേപി കേവലം ധമ്മുദ്ദേസേ വിതക്കാഭാവോ, സങ്ഗഹവാരേ ചതുക്കജ്ഝാനങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗഭാവോ ച വിസേസോ, സേസം പഠമസദിസമേവ. ദുതിയം.

തഥാ തതിയജ്ഝാനേപി കേവലം ധമ്മുദ്ദേസേ വിചാരാഭാവോ, സങ്ഗഹവാരേ തിവങ്ഗികജ്ഝാനതാ ച വിസേസോ, സേസം ദുതിയസദിസമേവ. തതിയം.

തഥാ ചതുത്ഥേ കേവലം ധമ്മുദ്ദേസേ പീതിയാ അഭാവോ, കോട്ഠാസവാരേ ദുവങ്ഗികജ്ഝാനഭാവോ ച വിസേസോ, സേസം തതിയസദിസമേവ. ചതുത്ഥം.

തഥാ പഞ്ചമേ കേവലം ധമ്മുദ്ദേസേ കരുണാമുദിതാദീനം അഭാവോ, സോമനസ്സട്ഠാനേ ഉപേക്ഖാഭാവോ, കോട്ഠാസവാരേ ഝാനിന്ദ്രിയേസു ഉപേക്ഖാഝാനങ്ഗഭാവോ, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയഭാവോ ച വിസേസോ, സേസം ചതുത്ഥസമമേവ. പഞ്ചമം.

പദഭാജനീയേ പന വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ ദുതിയം, പീതിയാ ച വിരാഗാ തതിയം, സോമനസ്സസ്സ ച അത്ഥങ്ഗമാ ചതുത്ഥന്തി ചതുക്കനയോപി ആഗതോ, സോ തിക്ഖപഞ്ഞാനം ഏകപ്പഹാരേനേവ വിതക്കവിചാരസമതിക്കമസമ്ഭവതോ വുത്തോ. തത്ഥ ദുതിയാദീനം സബ്ബസോ പഞ്ചകനയേ തതിയാദിസമത്താ തത്ഥ വുത്തനയേനേവ സബ്ബോ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ തത്ഥേവ അന്തോഗധഭാവോ ചാതി. ചതുക്കനയോ.

വിസയാദിപ്പഭേദതോ പന വിനിച്ഛയം പഞ്ചകനയേനേവ വക്ഖാമ, തദനുസാരതോ ഏവ ചതുക്കനയവസേനാപി സക്കാ ഞാതുന്തി. ഏവം ഉപരി ലോകുത്തരേപി. പഞ്ചവിധാപി ചേതേ രൂപാവചരകുസലധമ്മാ കസിണാരമ്മണഭേദതോ പച്ചേകം അട്ഠവിധാ ഹോന്തി പഥവീകസിണം ആപോതേജോവായോനീലപീതലോഹിതോദാതകസിണഞ്ചാതി, ആലോകാകാസകസിണേഹി സദ്ധിം ദസവിധാ ഹോന്തി. പദഭാജനീയേ (ധ. സ. ൨൦൨) പന ആലോകകസിണസ്സ ഓദാതകസിണേന സങ്ഗഹിതത്താ അഗ്ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം, ആകാസകസിണസ്സ പന ഉഗ്ഘാടനാസമ്ഭവതോ അനാരുപ്പജ്ഝാനികത്താ. തം ഹി പുനപ്പുനം ഉഗ്ഘാടിയമാനമ്പി ആകാസമേവ ഹോതി, തസ്മാ തത്ഥുപ്പന്നം രൂപാവചരപഞ്ചമജ്ഝാനം ഭവവിസേസായ, ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരായ ച സംവത്തതി, അഭിഞ്ഞായ, വിപസ്സനായ ച പാദകമ്പി ഹോതി, അനാരുപ്പത്താ പന നിരോധപാദകം ന ഹോതി. സേസാനി പന നവ കസിണാനി നിരോധപാദകാനിപീതി അയമേതേസം വിസേസോ. ആനാപാനജ്ഝാനസ്സാപി പനേത്ഥ വായോകസിണേ സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോതി. കസിണകഥാ.

ഏവം കസിണവസേന അട്ഠവിധാ ചേതേ അഭിഭായതനവസേന പന പച്ചേകം അട്ഠവിധാ ഹോന്തി. ഭഗവതാ ഹി –

‘‘അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞീ ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതി പരിത്താനി, താനി അഭിഭുയ്യ…പേ… അപ്പമാണാനി. താനി അഭിഭുയ്യ …പേ… പരിത്താനി സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണാനി…പേ… അപ്പമാണാനി സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണാനി സുവിസുദ്ധം നീലം പീതം ലോഹിതം ഓദാത’’ന്തി (ധ. സ. ൨൧൧ ആദയോ) –

അട്ഠ അഭിഭായതനാനി ദേസിതാനി, താനി ച കസിണേസ്വേവ അഭിഭവിത്വാ സമാപജ്ജനവസേന ഝാനുപ്പത്തിവിസേസതോ, അനാരമ്മണവിസേസതോ. തത്ഥ ഹി അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞീതി അലാഭിതായ വാ അനത്ഥികതായ വാ അജ്ഝത്തരൂപേ കസിണവസേന പരികമ്മസഞ്ഞാവിരഹിതോവ. ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതീതി ബഹിദ്ധാ അട്ഠ കസിണരൂപാനി പരികമ്മവസേന ചേവ അപ്പനാവസേന ച പസ്സതി. പരിത്താനീതി ഖുദ്ദകപരിമാണാനി, താനി അഭിഭുയ്യ പസ്സന്തോ ച സമ്പന്നഗഹണികോ കടച്ഛുമത്തം ഭത്തം ലഭിത്വാ ‘‘കിം ഏത്ഥ ഭുഞ്ജിതബ്ബം അത്ഥീ’’തി സങ്കഡ്ഢിത്വാ സബ്ബം ഏകകബളമേവ കരോതി, ഏവമേവ ഞാണുത്തരികോ ‘‘കിമേത്ഥ പരിത്തകേ ആരമ്മണേ സമാപജ്ജിതബ്ബം അത്ഥി, നായം മമ ഭാരോ’’തി താനി അഭിഭവിത്വാ സഹ നിമിത്തുപ്പാദേനേവ അപ്പനം നിബ്ബത്തേതി, തസ്മാ തം ഝാനം ‘‘അഭിഭായതന’’ന്തി വുച്ചതി. അപ്പമാണാനീതി മഹന്താനി. താനി അഭിഭുയ്യാതി മഹഗ്ഘസോ ഏകം ഭത്തപാതിം ലഭിത്വാ വിയ ഞാണുത്തരോ അപ്പമാണം ലഭിത്വാ ‘‘ഏതം വാ ഹോതു അഞ്ഞം വാ, കിമേത്ഥ സമാപജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി അപ്പനം നിബ്ബത്തേതി. സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണാനീതി പരിസുദ്ധാപരിസുദ്ധവണ്ണാനി. പരിസുദ്ധാനി ഹി നീലാദീനി, അപരിസുദ്ധാനി ച സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണാനീതി ഇധ അധിപ്പേതാനി, ഏതാനിപി ‘‘സുവണ്ണാനി വാ ഹോന്തു ദുബ്ബണ്ണാനി വാ, പരിത്തഅപ്പമാണവസേനേവ അഭിഭായതനാനീ’’തി ആഗമട്ഠകഥാസു (ദീ. നി. അട്ട. ൨.൧൭൩; മ. നി. അട്ഠ. ൨.൨൪൯; അ. നി. അട്ഠ. ൩.൮.൬൫) വണ്ണിതാനി. വണ്ണാഭോഗസ്സ ഹി അത്ഥിതായ പുരിമാനി അഭിഭായതനാനി വണ്ണാഭോഗരഹിതസഹിതതായ ഏത്ഥ കേവലതോ വിസേസസബ്ഭാവാ ചതുധാ വുത്താനി, നീലാദീനി പന ചത്താരി സുവിസുദ്ധവണ്ണവസേന സുഖാരോഹതായ ഞാണുത്തരികോ അഭിഭവിത്വാ അപ്പനം നിബ്ബത്തേതി, തസ്മാ ആരമ്മണവിസേസാഭാവേപി ഝാനുപ്പത്തിവിസേസതോ ഇമേസം അട്ഠന്നം അഭിഭായതനാനം വസേന പച്ചേകം അട്ഠവിധാ ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബാ. അഭിഭായതനകഥാ.

താനി പുന യഥാ ച അഭിഭായതനവസേന, ഏവം വിമോക്ഖവസേനാപി പച്ചേകം തിവിധാ ഹോന്തി. ഭഗവതാ ഹി ‘‘രൂപീ രൂപാനി പസ്സതി, അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞീ ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതി, സുഭന്ത്വേവ അധിമുത്തോ ഹോതീ’’തി (ധ. സ. ൨൪൦ ആദയോ; ദീ. നി. ൩.൩൩൯, ൩൫൮; അ. നി. ൮.൬൬) തയോ വിമോക്ഖാ ദേസിതാ. തേ ച കസിണേസ്വേവ അധിമുച്ചനവസേന ഝാനുപ്പത്തിവിസേസതോ, ഭാവനാരമ്മണവിസേസതോ കിമിദം അധിമുച്ചനം നാമ? പച്ചനീകധമ്മേഹി സുട്ഠു വിമുച്ചനം, ആരമ്മണേസു ച സുട്ഠു അഭിരതി, പിതു മാതു അങ്കേ വിസ്സട്ഠങ്ഗപച്ചങ്ഗസ്സ ദാരകസ്സ സയനം വിയ അനിഗ്ഗഹിതഭാവേന നിരാസങ്കതായ ആരമ്മണേ പവത്തീതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ രൂപീതി അജ്ഝത്തം കേസാദീസു ഉപ്പാദിതം രൂപജ്ഝാനം രൂപം നാമ, തദസ്സ അത്ഥീതി രൂപീ. അജ്ഝത്തമ്പി ഹി കേസാദീസു നീലം, മേദാദീസു പീതം, മംസാദീസു ലോഹിതം, ദന്താദീസു ഓദാതഞ്ച വണ്ണകസിണവസേന ആഭുജിത്വാ പരികമ്മം കരോന്തസ്സ രൂപജ്ഝാനാനി, കസിണം ഉഗ്ഘാടേത്വാ ച അരൂപജ്ഝാനാനി ഉപ്പജ്ജന്തേവ. രൂപാനി പസ്സതീതി ബഹിദ്ധാപി നീലകസിണാദിരൂപാനി ഝാനചക്ഖുനാ പസ്സതി, ഇമിനാ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധവത്ഥുകേസു കസിണേസു ഝാനപ്പടിലാഭോ ദസ്സിതോ. അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞീതി അത്തനോ കേസാദീസു അനുപ്പാദിതരൂപാവചരജ്ഝാനോ, ഇമിനാ ബഹിദ്ധാ പടിലദ്ധജ്ഝാനതാ ദസ്സിതാ. സുഭന്ത്വേവ അധിമുത്തോ ഹോതീതി ഇമിനാ സുവിസുദ്ധേസു നീലാദിവണ്ണകസിണേസു ‘‘സുഭ’’ന്തി അധിമുത്തിവസേന പടിലദ്ധജ്ഝാനതാ ദസ്സിതാ. ഏവം ആരമ്മണവിസേസാഭാവേപി അധിമുത്തിവസേന ഝാനുപ്പത്തിവിസേസതോ ഇമേസം തിണ്ണം വിമോക്ഖാനം വസേന പച്ചേകം തിവിധാ ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബാ. വിമോക്ഖകഥാ.