൫. കഥാവത്ഥുമാതികാ

പുഗ്ഗലകഥാവണ്ണനാ

ഇദാനി കഥാവത്ഥുമാതികായ അത്ഥസംവണ്ണനാനയോ ഹോതി. തത്ഥ അനുത്താനത്ഥതോ താവ ‘‘പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാ’’തി അയം പുച്ഛാ, ‘‘ആമന്താ’’തി അയം പടിജാനനാ. കസ്സ പനായം പുച്ഛാ, കസ്സ പടിജാനനാതി? ‘‘അസുകസ്സാ’’തി ന വത്തബ്ബാ. ന ഹി ഭഗവാ പരവാദീഹി സദ്ധിം വിഗ്ഗാഹികകഥം കഥേന്തോ ഇമം മാതികം ഠപേസി, പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിദേസനാദിം പന നിസ്സായ ‘‘പരമത്ഥതോ അത്താ നാമ അത്ഥീ’’തിആദിനാ അനാഗതേ വിപല്ലാസഗാഹിഭിക്ഖൂനം, പരവാദീനഞ്ച നാനപ്പകാരദിട്ഠിട്ഠാനവിസോധനത്ഥം മോഗ്ഗലിപുത്തതിസ്സത്ഥേരസ്സ വാദനയദസ്സനവസേന പുഗ്ഗലവാദമേതം ആരബ്ഭ തന്തിവസേന മാതികം ഠപേന്തോ സകവാദിപരവാദീനം പുച്ഛാവിസജ്ജനദോസാരോപനനിഗ്ഗഹപാപനാദിവചനപടിവചനവസേനേവ ഠപേസി, തസ്മാ തദത്ഥസ്സ സുഖാവധാരണത്ഥം സകവാദീപുച്ഛാ പരവാദീപുച്ഛാ സകവാദീപടിഞ്ഞാ പരവാദീപടിഞ്ഞാതി ഏവം വിഭാഗം ദസ്സേത്വാ അത്ഥവണ്ണനം കരിസ്സാമ.

‘‘പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാ’’തി അയം സകവാദീപുച്ഛാ, തായ ച ‘‘യേ ‘അത്ഥി പുഗ്ഗലോ’തി ഏവംലദ്ധികാ പുഗ്ഗലവാദിനോ, തേ ഏവം പുച്ഛിതബ്ബാ’’തി ദീപേതി. കേ പന തേ പുഗ്ഗലവാദിനോതി? സാസനേ വജ്ജിപുത്തകാ ചേവ സമ്മിതിയാ ച ബഹിദ്ധാ ബഹൂ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ ച. കദാ പനേതേ സാസനേ ഉപ്പന്നാതി? പരിനിബ്ബാനതോ ദുതിയേ വസ്സസതേ. ഭഗവതി കിര പരിനിബ്ബുതേ മഹാകസ്സപത്ഥേരേന സമുസ്സാഹിതേഹി തപ്പമുഖേഹി വസിഗണേഹി സുഭദ്ദവുഡ്ഢപബ്ബജിതാദീനം പാപഭിക്ഖൂനം പവേസോകാസനിസേധനത്ഥം അജാതസത്തുരാജാനം സഹായം ലഭിത്വാ ധമ്മവിനയസരീരം സങ്ഗഹം ആരോപേത്വാ സാസനേ അചലേ പവത്താപിതേ തതോ വസ്സസതസ്സ അച്ചയേന വേസാലിയം വജ്ജിപുത്തകേഹി ദീപിതാനി ദസ വത്ഥൂനി മദ്ദിത്വാ തേ ച ഭിക്ഖൂ നിഗ്ഗഹേത്വാ യസത്ഥേരസമുസ്സാഹിതേഹി വസിഗണേഹി പുന ധമ്മവിനയസങ്ഗഹേ കതേ തേഹി നിഗ്ഗഹിതാ ദസസഹസ്സാ വജ്ജിപുത്തകാ കഞ്ചി ദുബ്ബലരാജാനം ബലം ലഭിത്വാ മൂലസങ്ഗഹം ഭിന്ദിത്വാ അത്തനോ അനാചാരാനുകൂലവചനം പക്ഖിപിത്വാ ബുദ്ധവചനഞ്ച ഛഡ്ഡേത്വാ മഹാസങ്ഗീതീഹി വിസും ധമ്മവിനയസങ്ഗഹം കത്വാ മഹാസങ്ഘികാചരിയകുലം നാമ അകംസു. പരിസുദ്ധസാസനം പന ഥേരേഹി പരിപാലിതത്താ ‘‘ഥേരവാദോ’’തി പഞ്ഞായി, ഇമേസു പന ദ്വീസു വാദേസു മഹാസങ്ഘികതോ ഭിജ്ജിത്വാ ഏകബ്യോഹാരികാ, ഗോകുലികാ ച, തതോ പണ്ണത്തിവാദാ, ബഹുലിയാ, ചേതിയവാദാ ചാതി പഞ്ച വാദാ, മഹാസങ്ഘികേഹി പന സദ്ധിം ഛ ആചരിയകുലാനി നാമ ജാതാനി. തഥാ ഥേരവാദതോ ഭിജ്ജിത്വാ മഹിസാസകാ, വജ്ജിപുത്തകാ ച, തതോ ധമ്മുത്തരിയാ, ഭദ്രയാനികാ, ഛന്നാഗാരികാ, സമ്മിതിയാ ച, മഹിസാസകതോ ധമ്മഗുത്തികാ, സബ്ബത്ഥികാ ച, തതോ കസ്സപികാ, തതോ സങ്കന്തികാ, തതോ സുത്തവാദാ ചാതി ഇമേ ഏകാദസ വാദാ ജാതാ. തേ പുരിമേഹി ഛഹി സദ്ധിം സത്തരസ ഭിന്നവാദാ ദുതിയേ വസ്സസതേ ഉപ്പന്നാ, ഥേരവാദോ പന ഏകോവ അസമ്ഭിന്നകോ, തേന സദ്ധിം സാസനേ അട്ഠാരസ നികായാ ജാതാതി വേദിതബ്ബാ, യേ ‘‘അട്ഠാരസാചരിയകുലാനീ’’തി പവുച്ചന്തി. ഇമേസം പന അട്ഠാരസന്നം ആചരിയവാദാനം വസേന ആയതിം സാസനസ്സ ആലുളനം ഞത്വാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ദ്വിന്നം വസ്സസതാനം അച്ചയേന സാസനേ പടിലദ്ധസദ്ധേന അസോകേന ധമ്മരഞ്ഞാ ബാഹിരകേ അനോലോകേത്വാ സാസനേ ഏവ ലാഭസക്കാരേ പവത്തന്തേ ലാഭസക്കാരത്ഥായ സാസനവേസം ഗഹേത്വാ സകാനി സകാനി ദിട്ഠിഗതാനി തഥതോ ദീപേന്തേസു ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിഗതികേസു യഥാവുത്തസത്തരസാചരിയകുലേസു ച സമയകുസലതായ വിചിനിത്വാ സേതകാനി ദത്വാ ഉപ്പബ്ബാജിതേസു പരിസുദ്ധേ മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘേ നിസീദിത്വാ മോഗ്ഗലിപുത്തതിസ്സത്ഥേരസ്സ യാനി തദാ ഉപ്പന്നാനി വത്ഥൂനി, യാനി ച ആയതിം ഉപ്പജ്ജിസ്സന്തി, സബ്ബാനിപി താനി അത്തനോ സത്ഥാരാ ദിന്നമാതികാമുഖമത്തേന പടിബാഹിത്വാ സുത്തസഹസ്സപടിമണ്ഡിതം പരപ്പവാദമഥനം ആയതിലക്ഖണം കഥാവത്ഥുപ്പകരണം മാതികാവിഭജനവസേന ഭാസിത്വാ തം തതിയസങ്ഗീതിയം സങ്ഗഹം ആരോപേത്വാ ആലുളിതം സാസനം പഗ്ഗഹേതും സമത്ഥഭാവം ഭിക്ഖുസങ്ഘേ പകാസനത്ഥം ആയതിവാദപ്പടിബാഹനനയദസ്സനവസേന ഇമം കഥാവത്ഥുമാതികം വത്വാ ഥേരസ്സ ഓകാസം ഠപേന്തോ തസ്സാ വിഭങ്ഗം ന അവോചാതി വേദിതബ്ബം.

തത്ഥ പുഗ്ഗലോതി അത്താ ജീവോ സത്തോ. ഉപലബ്ഭതീതി പഞ്ഞായ ഉപഗന്ത്വാ ലബ്ഭതി, ഞായതീതി അത്ഥോ. സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാതി ഏത്ഥ സച്ചികട്ഠോതി മായാമരീചിആദയോ വിയ അഭൂതാകാരേന അഗ്ഗഹേതബ്ബോ ഭൂതട്ഠോ. പരമത്ഥോതി അനുസ്സവാദിവസേന അഗ്ഗഹേതബ്ബോ ഉത്തമത്ഥോ. ഉഭയേനാപി യഥാ രൂപവേദനാദയോ ധമ്മാ ഭൂതേന സഭാവേന ഉപലബ്ഭന്തി, ഏവം താവ ‘‘പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീ’’തി പുച്ഛതി. പരവാദീ ‘‘ആമന്താ’’തി പടിജാനാതി. പടിജാനനഞ്ഹി കത്ഥചി ‘‘ആമ ഭന്തേ’’തി ആഗച്ഛതി, കത്ഥചി ‘‘ആമോ’’തി ആഗച്ഛതി, ഇധ പന ‘‘ആമന്താ’’തി ആഗതം. തത്രായം അധിപ്പായോ – പരവാദീ ഹി യസ്മാ ഭഗവതാ ‘‘അത്ഥി പുഗ്ഗലോ അത്തഹിതായ പടിപന്നോ’’തിആദിനാ (അ. നി. ൪.൯൫-൯൬) പുഗ്ഗലോ പകാസിതോ, ഭഗവാ ച അവിതഥവാദീ, തസ്മാ സോ ‘‘സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനേവ അത്ഥീ’’തി ലദ്ധിം ഗഹേത്വാ ‘‘ആമന്താ’’തി പടിജാനാതി.

അഥസ്സ താദിസസ്സ ലേസവചനസ്സ ഛലവാദസ്സ ഓകാസം അദദമാനോ സകവാദീ ‘‘യോ സച്ചികട്ഠോ’’തിആദിമാഹ. തത്രായം അധിപ്പായോ – യ്വായം ഹേട്ഠാ രൂപവേദനാദികോ ധമ്മപ്പഭേദോ ആഗതോ, ന സമ്മുതിസച്ചവസേന, നാപി അനുസ്സവാദിവസേന ഗഹേതബ്ബോ, അത്തനോ പന ഭൂതതായ ഏവ സച്ചികട്ഠോ, അത്തപച്ചക്ഖതായ ച പരമത്ഥോ, സോ തഥാപടിഞ്ഞാതോ പുഗ്ഗലോ തതോ തേന സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേന ആകാരേന ഉപലബ്ഭതി, യഥാ രുപ്പനാനുഭവനാദിനാ സകിയേനാകാരേന പുന സച്ചികട്ഠപരമത്ഥോ ഉപലബ്ഭതി, കിം തവ പുഗ്ഗലോപി ഏവം ഉപലബ്ഭതീതി വുത്തം ഹോതി. ന ഹേവം വത്തബ്ബേതി അവജാനനാ പരവാദിസ്സ. സോ ഹി തഥാരൂപം പുഗ്ഗലം അനിച്ഛന്തോ അവജാനാതി. ന ഹി അത്താ നാമ ഖന്ധാദിവിമുത്തോ കോചി ദിസ്സതി അഞ്ഞത്ര ബ്യാമോഹമത്താ. തത്രായം പദച്ഛേദോ – ന ഹി ഏവം വത്തബ്ബേതി. ‘‘ന ഹ ഏവ’’ന്തിപി പഠന്തി, ദ്വിന്നമ്പി ഏവം ന വത്തബ്ബോതി അത്ഥോ.

ആജാനാഹി നിഗ്ഗഹന്തി സകവാദിവചനം. യസ്മാ തേ പുരിമായ വത്തബ്ബപടിഞ്ഞായ പച്ഛിമാ നവത്തബ്ബപടിഞ്ഞാ, പച്ഛിമായ ച പുരിമാ ന സന്ധീയതി, തസ്മാ നിഗ്ഗഹം പത്തോ, തം നിഗ്ഗഹം ദോസം അപരാധം ആജാനാഹി, സമ്പടിച്ഛാഹീതി അത്ഥോ. ഏവം നിഗ്ഗഹം ആജാനാപേത്വാ ഇദാനി തം ഠപനായ ചേവ അനുലോമപടിലോമതോ പാപനാരോപനാനഞ്ച വസേന പാകടം കരോന്തോ ‘‘ഹഞ്ചി പുഗ്ഗലോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഹഞ്ചീതി യദി, സചേ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീതി അത്ഥോ. അയം താവ പരവാദീപക്ഖസ്സ അനുവദനേന ഠപനതോ നിഗ്ഗഹപതിട്ഠാപനതോ നിഗ്ഗഹപാപനാരോപനാനം ലക്ഖണഭൂതാ അനുലോമട്ഠപനാ നാമ. തേന വത രേതിആദി അനുലോമപക്ഖേ നിഗ്ഗഹസ്സ പാപികത്താ അനുലോമപാപനാ നാമ. തത്ഥ തേനാതി കാരണവചനം. വതാതി ഓകപ്പനവചനം നിയമവചനം. രേതി ആമന്തനവചനം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – തേന വത രേ വത്തബ്ബേ വത രേ ഹമ്ഭോ ഭദ്രമുഖ തേന കാരണേന വത്തബ്ബോ ഏവാതി അത്ഥോ. യം തത്ഥ വദേസീതിആദി അനുലോമപക്ഖേ നിഗ്ഗഹസ്സ ആരോപിതത്താ അനുലോമരോപനാ നാമ. യഞ്ചസ്സ പരിയോസാനേ ‘‘മിച്ഛാ’’തി പദം, തസ്സ പുരതോ ‘‘ഇദം തേ’’തി ആഹരിതബ്ബം. ഇദം തേ മിച്ഛാതി അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ. ഏവം ഉപരിപി. പരതോ പാളിയമ്പി ഏതം ആഗതമേവ. നോ ചേ പന വത്തബ്ബേതിആദി ‘‘ന ഹേവം വത്തബ്ബേ’’തി പടിക്ഖിത്തപക്ഖസ്സ അനുവദനേന ഠപിതത്താ പടിലോമതോ നിഗ്ഗഹപാപനാരോപനാനം ലക്ഖണഭൂതാ പടിലോമട്ഠപനാ നാമ. നോ ച വത രേതിആദി പടിലോമപക്ഖേ നിഗ്ഗഹസ്സ പാപിതത്താ പടിലോമപാപനാ നാമ. പുന യം തത്ഥ വദേസീതിആദി പടിലോമപക്ഖേ നിഗ്ഗഹസ്സ ആരോപിതത്താ പടിലോമരോപനാ നാമ.

തത്രായം ആദിതോ പട്ഠായ സങ്ഖേപത്ഥോ – യദി പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേന, തേന വത ഭോ സോ ഉപലബ്ഭതീതി വത്തബ്ബോ. യം പന തത്ഥ വദേസി ‘‘വത്തബ്ബോ ഖോ പുരിമപഞ്ഹേ ‘സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേന ഉപലബ്ഭതീ’തി നോ ച വത്തബ്ബോ ദുതിയപഞ്ഹേ ‘തതോ സോ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീ’’’തി, ഇദം തേ മിച്ഛാതി ഏവം താവ അനുലോമതോ ഠപനാപാപനാരോപനാ ഹോന്തി.

അഥ ന വത്തബ്ബോ ദുതിയപഞ്ഹേ ‘‘തതോ സോ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീ’’തി, പുരിമപഞ്ഹേപി ന വത്തബ്ബോവ. യം പന തത്ഥ വദേസി ‘‘വത്തബ്ബോ ഖോ പുരിമപഞ്ഹേ ‘സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേന ഉപലബ്ഭതീ’തി, നോ ച വത്തബ്ബോ ദുതിയപഞ്ഹേ ‘തതോ സോ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീ’’’തി, ഇദം തേ മിച്ഛാതി ഏവം പടിലോമതോ ഠപനാപാപനാരോപനാ ഹോന്തി. ഏവമേതം നിഗ്ഗഹസ്സ ച അനുലോമതോ ദ്വിന്നം, പടിലോമതോ ദ്വിന്നന്തി ചതുന്നം പാപനാരോപനാനഞ്ച വുത്തത്താ ഉപലബ്ഭതീതിആദികം അനുലോമപഞ്ചകം നാമ. ഏത്ഥ ച കിഞ്ചാപി അനുലോമതോ പാപനാരോപനാഹി ഏകോ, പടിലോമതോ പാപനാരോപനാഹി ഏകോതി ദ്വേ നിഗ്ഗഹാ കതാ, ആജാനാഹി നിഗ്ഗഹന്തി ഏതസ്സേവ പന പഠമസ്സ നിഗ്ഗഹസ്സ ദ്വീഹാകാരേഹി ആരോപിതത്താ ഏകോവായം നിഗ്ഗഹോതി ഗഹേതബ്ബോ. പഠമോ നിഗ്ഗഹോ.

ഇദാനി പച്ചനീകനയോ ഹോതി. തത്ഥ പുഗ്ഗലോ നുപലബ്ഭതീതി പുച്ഛാ പരവാദിസ്സ. സകവാദീ യഥാ രൂപവേദനാദയോ ധമ്മാ ഉപലബ്ഭന്തി, ഏവം അനുപലബ്ഭനീയതോ ‘‘ആമന്താ’’തി പടിജാനാതി. പുന ഇതരോ അത്തനാ അധിപ്പേതം സച്ചികട്ഠംയേവ സന്ധായ ‘‘യോ സച്ചികട്ഠോ’’തിആദിമാഹ. സമ്മുതിസച്ചപരമത്ഥസച്ചാനി വാ ഏകതോ കത്വാപി പരവാദീ ഏവമാഹ. സകവാദീ പുഗ്ഗലോ ഹി ഉപാദായപഞ്ഞത്തിസബ്ഭാവതോപി ദ്വിന്നം സച്ചാനം ഏകതോ കത്വാ പുച്ഛിതത്താപി ‘‘ന ഹേവ’’ന്തി പടിക്ഖിപതി. ഇദാനി കിഞ്ചാപി തേന പഠമം പരമത്ഥസച്ചവസേന നുപലബ്ഭനീയതാ സമ്പടിച്ഛിതാ, പച്ഛാ പന സമ്മുതിസച്ചവസേന വാ വോമിസ്സകവസേന വാ പടിക്ഖിത്താ. പരവാദീ പന ‘‘നുപലബ്ഭതീ’’തി വചനസാമഞ്ഞമത്തം ഛലവാദം നിസ്സായ ‘‘യം തയാ പഠമം പടിഞ്ഞാതം, തം പച്ഛാ പടിക്ഖിത്ത’’ന്തി ഭണ്ഡനസ്സ പടിഭണ്ഡനം വിയ അത്തനോ കതസ്സ നിഗ്ഗഹകമ്മസ്സ പടികമ്മം കരോന്തോ ‘‘ആജാനാഹി പടികമ്മ’’ന്തി ആഹ. ഇദാനി യഥാസ്സ അനുലോമപഞ്ചകേ സകവാദിനാ വാദട്ഠപനം കത്വാ അനുലോമപടിലോമതോ പാപനാരോപനാഹി പരവാദിനിഗ്ഗഹോ പാകടോ കതോ, ഏവം പടികമ്മം പാകടം കരോന്തോ ‘‘ഹഞ്ചി പുഗ്ഗലോ’’തിആദിമാഹ. തം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ അത്ഥതോ വേദിതബ്ബം. യസ്മാ പനേത്ഥ ഠപനാ നാമ പരവാദിപക്ഖസ്സ ഠപനതോ ‘‘അയം തവ ദോസോ’’തി ദസ്സേതും ഠപനമത്തമേവ ഹോതി, ന നിഗ്ഗഹസ്സ വാ പടികമ്മസ്സ വാ പാകടീഭാവകരണം, പാപനാരോപനാഹി പനസ്സ പാകടീകരണം ഹോതി, തസ്മാ ഇദം അനുലോമപടിലോമതോ പാപനാരോപനാനം വസേന ചതൂഹാകാരേഹി പടികമ്മസ്സ കതത്താ പടികമ്മചതുക്കം നാമാതി ഏകം ചതുക്കം വേദിതബ്ബം.

ഏവം പടികമ്മം കത്വാ ഇദാനി യ്വാസ്സ അനുലോമപഞ്ചകേ സകവാദിനാ നിഗ്ഗഹോ കതോ, തസ്സ തമേവ ഛലവാദം നിസ്സായ ദുക്കടഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘ത്വം ചേ പന മഞ്ഞസീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ത്വം ചേ പന മഞ്ഞസീതി യദി ത്വം മഞ്ഞസി. ‘‘വത്തബ്ബേ ഖോ’’തി ഇദം പച്ചനീകേ ‘‘ആമന്താ’’തി പടിജാനനം സന്ധായ വുത്തം, ‘‘നോ ച വത്തബ്ബേ’’തി ഇദം പന ‘‘ന ഹേവാ’’തി അവജാനനം സന്ധായ വുത്തം. തേന തവ തത്ഥാതി തേന കാരണേന ത്വംയേവ തസ്മിം ‘‘യോ നുപലബ്ഭതീ’’തി പക്ഖേ ഹേവം പടിജാനന്തി ‘‘ആമന്താ’’തി ഏവം പടിജാനന്തോ. ഹേവം നിഗ്ഗഹേതബ്ബേതി പുന ‘‘ന ഹേവാ’’തി അവജാനന്തോ ഏവം നിഗ്ഗഹേതബ്ബോ. അഥ തം നിഗ്ഗണ്ഹാമാതി അഥേവം നിഗ്ഗണ്ഹനാരഹം തം നിഗ്ഗണ്ഹാമ, സുനിഗ്ഗഹിതോ ച ഹോസീതി സകേന മതേന നിഗ്ഗഹിതത്താ സുനിഗ്ഗഹിതോ ച ഭവസി. ഏവമസ്സ നിഗ്ഗഹേതബ്ബഭാവം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തം നിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ‘‘ഹഞ്ചീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഠപനാപാപനാരോപനാ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. പരിയോസാനേ പന ഇദം തേ മിച്ഛാതി ഇദം തവ വചനം മിച്ഛാ ഹോതീതി അത്ഥോ. ഇദം ഛലവാദേന ചതൂഹി ആകാരേഹി നിഗ്ഗഹസ്സ കതത്താ നിഗ്ഗഹചതുക്കം നാമ.

ഏവം നിഗ്ഗഹം കത്വാപി ഇദാനി ‘‘യദി അയം മയാ തവ മതേന കതോ നിഗ്ഗഹോ ദുന്നിഗ്ഗഹോ, യോപി മമ തയാ ഹേട്ഠാ അനുലോമപഞ്ചകേ കതോ നിഗ്ഗഹോ, സോപി ദുന്നിഗ്ഗഹോ’’തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏസേ ചേ ദുന്നിഗ്ഗഹിതേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഏസേ ചേ ദുന്നിഗ്ഗഹിതേതി ഏസോ ചേ തവ വാദോ മയാ ദുന്നിഗ്ഗഹിതോ, അഥ വാ ഏസോ ചേ തവ മയാ കതോ നിഗ്ഗഹോ ദുന്നിഗ്ഗഹോ. ഹേവമേവം തത്ഥ ദക്ഖാതി തത്ഥാപി തയാ മമ ഹേട്ഠാ കതേ നിഗ്ഗഹേ ഏവമേവം പസ്സ. ഇദാനി യ്വാസ്സ ഹേട്ഠാ സകവാദിനാ നിഗ്ഗഹോ കതോ, തം ‘‘വത്തബ്ബേ ഖോ’’തിആദിവചനേന ദസ്സേത്വാ പുന തം നിഗ്ഗഹം അനിഗ്ഗഹഭാവം ഉപനേന്തോ ‘‘നോ ച മയം തയാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ നോ ച മയം തയാ തത്ഥ ഹേതായ പടിഞ്ഞായാതിആദീസു അയമത്ഥോ – യസ്മാ സോ തയാ മമ കതോ നിഗ്ഗഹോ ദുന്നിഗ്ഗഹോ, തസ്മാ മയം തയാ തത്ഥ അനുലോമപഞ്ചകേ ‘‘ആമന്താ’’തി ഏതായ പടിഞ്ഞായ ഏവം പടിജാനന്താ പുന ‘‘ന ഹേവാ’’തി പടിക്ഖേപേ കതേപി ‘‘ആജാനാഹി നിഗ്ഗഹ’’ന്തി ഏവം നിഗ്ഗഹേതബ്ബായേവ, ഏവം അനിഗ്ഗഹേതബ്ബമ്പി മം നിഗ്ഗണ്ഹാസി, ഈദിസേന പന നിഗ്ഗഹേന ദുന്നിഗ്ഗഹിതാ മയം ഹോമ. ഇദാനി യം നിഗ്ഗഹം സന്ധായ ദുന്നിഗ്ഗഹിതാ ച ഹോമാതി അവോച, തം ദസ്സേതും ‘‘ഹഞ്ചി പുഗ്ഗലോ…പേ… ഇദം തേ മിച്ഛാ’’തി ആഹ. ഏവമിദം അനുലോമപടിലോമതോ ചതൂഹി പാപനാരോപനാഹി നിഗ്ഗഹസ്സ ഉപനീതത്താ ഉപനയനചതുക്കം നാമ ഹോതി.

ഇദാനി ന ഹേവം നിഗ്ഗഹേതബ്ബേതിആദികം നിഗ്ഗമനചതുക്കം നാമ ഹോതി. തത്ഥ ന ഹേവം നിഗ്ഗഹേതബ്ബേതി യഥാഹം തയാ നിഗ്ഗഹിതോ, ന ഹി ഏവം നിഗ്ഗഹേതബ്ബോ, ഏതസ്സ ഹി നിഗ്ഗഹസ്സ ദുന്നിഗ്ഗഹഭാവോ മയാ സാധിതോ. തേന ഹീതി തേന കാരണേന. യസ്മാ ഏസ നിഗ്ഗഹോ ദുന്നിഗ്ഗഹോ, തസ്മാ യം മം നിഗ്ഗണ്ഹാസി. ഹഞ്ചി പുഗ്ഗലോ…പേ… ഇദം തേ മിച്ഛാതി ഇദം നിഗ്ഗണ്ഹനം തവ മിച്ഛാതി അത്ഥോ. തേന ഹി യേ കതേ നിഗ്ഗഹേതി യേന കാരണേന ഇദം മിച്ഛാ, തേന കാരണേന യോ തയാ നിഗ്ഗഹോ കതോ, സോ ദുക്കടോ. യം മയാ പടികമ്മം കതം, തദേവ സുകതം. യാപി ചേസാ പടികമ്മചതുക്കാദിവസേന കഥാമഗ്ഗസമ്പടിപാദനാ കതാ, സാപി സുകതാതി. തദേവ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീതിആദികസ്സ അനുലോമപഞ്ചകസ്സ നുപലബ്ഭതീതിആദികാനം പടികമ്മനിഗ്ഗഹോപനയനനിഗ്ഗമനചതുക്കാനഞ്ച വസേന അനുലോമപച്ചനീകം നാമ നിദ്ദിട്ഠന്തി വേദിതബ്ബം. ഏത്താവതാ സകവാദിനോ പുബ്ബപക്ഖേ സതി പരവാദിനോ വചനസാമഞ്ഞമത്തേന ഛലവാദേന ജയോ ഹോതി.

ഇദാനി യഥാ പരവാദിനോ പുബ്ബപക്ഖേ സതി സകവാദിനോ ധമ്മേനേവ തഥേന ജയോ ഹോതി, തഥാ വാദുപ്പത്തിം ദസ്സേതും ‘‘പുഗ്ഗലോ നുപലബ്ഭതീ’’തി പച്ചനീകാനുലോമപഞ്ചകം ആരദ്ധം. തത്ഥ പച്ചനീകേ പുച്ഛാ പരവാദിസ്സ, രൂപാദിഭേദം സച്ചികട്ഠപരമത്ഥം സന്ധായ പടിഞ്ഞാ സകവാദിസ്സ, സുദ്ധസമ്മുതിസച്ചം വാ പരമത്ഥമിസ്സകം വാ സമ്മുതിസച്ചം സന്ധായ ‘‘യോ സച്ചികട്ഠോ’’തി പുന അനുയോഗോ പരവാദിസ്സ, സമ്മുതിവസേന ‘‘പുഗ്ഗലോ നുപലബ്ഭതീ’’തി നവത്തബ്ബത്താ മിസ്സകവസേന വാ അനുയോഗസ്സ സംകിണ്ണത്താ ‘‘ന ഹേവ’’ന്തി പടിക്ഖേപോ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാതം പടിക്ഖിപതീതി വചനസാമഞ്ഞമത്തേന ‘‘ആജാനാഹി നിഗ്ഗഹ’’ന്തിആദിവചനം പരവാദിസ്സ. ഏവമയം പുഗ്ഗലോ നുപലബ്ഭതീതി ദുതിയവാദം നിസ്സായ ദുതിയോ നിഗ്ഗഹോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ. ഏവം തേന ഛലേന നിഗ്ഗഹോ ആരോപിതോ.

ഇദാനി ധമ്മേന സമേന പരവാദിപടിഞ്ഞായ അത്തനോ വാദേ ജയം ദസ്സേതും അനുലോമനയേ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, അത്തനോ ലദ്ധിം നിസ്സായ പടിഞ്ഞാ പരവാദിസ്സ, ലദ്ധിയാ ഓകാസം അദത്വാ പരമത്ഥവസേന പുന അനുയോഗോ സകവാദിസ്സ, പരമത്ഥവസേന പുഗ്ഗലസ്സ അനുപലബ്ഭനതോ പടിക്ഖേപോ പരവാദിസ്സ, തതോ പരം ധമ്മേന സമേന അത്തനോ ജയദസ്സനത്ഥം ‘‘ആജാനാഹി പടികമ്മ’’ന്തിആദി സബ്ബം സകവാദിവചനമേവ ഹോതി. തത്ഥ സബ്ബേസം പടികമ്മനിഗ്ഗഹോപനയനനിഗ്ഗമനചതുക്കാനം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏവമിദം ‘‘പുഗ്ഗലോ നുപലബ്ഭതീ’’തിആദികസ്സ പച്ചനീകപഞ്ചകസ്സ ‘‘ഉപലബ്ഭതീ’’തിആദീനം പടികമ്മനിഗ്ഗഹോപനയനനിഗ്ഗമനചതുക്കാനഞ്ച വസേന പച്ചനീകാനുലോമപഞ്ചകം നാമ നിദ്ദിട്ഠം ഹോതി. ഏവമേതാനി പഠമസച്ചികട്ഠേ ദ്വേ പഞ്ചകാനി നിദ്ദിട്ഠാനി, തത്ഥേതം വുച്ചതി –

‘‘നിഗ്ഗഹോ പരവാദിസ്സ, സുദ്ധോ പഠമപഞ്ചകേ;

അസുദ്ധോ പന തസ്സേവ, പടികമ്മജയോ തഹിം.

‘‘നിഗ്ഗഹോ സകവാദിസ്സ, അസുദ്ധോ ദുതിയപഞ്ചകേ;

വിസുദ്ധോ പന തസ്സേവ, പടികമ്മജയോ തഹിം.

‘‘തസ്മാ ദ്വീസുപി ഠാനേസു, ജയോവ സകവാദിനോ;

ധമ്മേന ഹി ജയോ നാമ, അധമ്മേന കുതോ ജയോ.

‘‘സച്ചികട്ഠേ യഥാ ചേത്ഥ, പഞ്ചകദ്വയമണ്ഡിതേ;

ധമ്മാധമ്മവസേനേവ, വുത്തോ ജയപരാജയോ.

‘‘ഇതോ പരേസു സബ്ബേസു, സച്ചികട്ഠേസു പണ്ഡിതോ;

ഏവമേവ വിഭാവേയ്യ, ഉഭോ ജയപരാജയേ’’തി. (കഥാ. അട്ഠ. ൭-൧൦);

പഠമോ സുദ്ധികസച്ചികട്ഠോ നിട്ഠിതോ.

ഏവം സുദ്ധികസച്ചികട്ഠം വിത്ഥാരേത്വാ ഇദാനി തമേവ അപരേഹിപി ഓകാസാദീഹി നയേഹി വിത്ഥാരേതും പുന ‘‘പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, പടിഞ്ഞാ പരവാദിസ്സ. പുന സബ്ബത്ഥാതി സരീരം സന്ധായ അനുയോഗോ സകവാദിസ്സ, രൂപസ്മിം അത്താനം സമനുപസ്സനാദോസഞ്ച ‘‘അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീര’’ന്തി ആപജ്ജനദോസഞ്ച ദിസ്വാ പടിക്ഖേപോ പരവാദിസ്സ. സേസമേത്ഥ അനുലോമപച്ചനീകപഞ്ചകേ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. പാഠോ പന സംഖിത്തോ. തത്ഥ യസ്മാ സരീരം സന്ധായ ‘‘സബ്ബത്ഥ നുപലബ്ഭതീ’’തി വുത്തേ സരീരതോ ബഹി ഉപലബ്ഭതീതി ആപജ്ജതി, തസ്മാ പച്ചനീകേ പടിക്ഖേപോ സകവാദിസ്സ, പഠമം അനുജാനിത്വാ പച്ഛാ അവജാനാതീതി ഛലവാദസ്സ വസേന പടികമ്മം പരവാദിസ്സ, സേസം പാകടമേവ.

ദുതിയനയേ സബ്ബദാതി പുരിമപച്ഛിമജാതികാലഞ്ച ധരമാനപരിനിബ്ബുതകാലഞ്ച സന്ധായ അനുയോഗോ സകവാദിസ്സ, സ്വേവ ഖത്തിയോ സോ ബ്രാഹ്മണോതിആദീനം ആപത്തിദോസഞ്ച ധരമാനപരിനിബ്ബുതാനം വിസേസാഭാവദോസഞ്ച ദിസ്വാ പടിക്ഖേപോ പരവാദിസ്സ. സേസം പഠമനയേ വുത്തസദിസമേവ.

തതിയനയേ സബ്ബേസൂതി ഖന്ധായതനാദീനി സന്ധായ പുച്ഛാ സകവാദിസ്സ, രൂപസ്മിം അത്താ, ചക്ഖുസ്മിം അത്താതിആദിദോസഭയേന പടിക്ഖേപോ പരവാദിസ്സ. സേസം താദിസമേവാതി.

ഏവമിമാനി തീണി മുഖാനി അനുലോമപച്ചനീകപഞ്ചകേ അനുലോമമത്തവസേനേവ താവ പടിപാടിയാ ഭാജേത്വാ പുന പച്ചനീകാനുലോമപഞ്ചകേ പച്ചനീകമത്തവസേനേവ ഭാജേതും ‘‘പുഗ്ഗലോ നുപലബ്ഭതീ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏത്താവതാ സുദ്ധികസ്സ ചേവ ഇമേസഞ്ച തിണ്ണന്തി ചതുന്നം സച്ചികട്ഠാനം ഏകേകസ്മിം സച്ചികട്ഠേ അനുലോമപച്ചനീകസ്സ, പച്ചനീകാനുലോമസ്സ ചാതി ദ്വിന്നം ദ്വിന്നം പച്ചനീകാനം വസേന അയം അട്ഠമുഖാ നാമ വാദയുത്തി നിദ്ദിട്ഠാ ഹോതീതി വേദിതബ്ബാ. യാ ഏകേകസ്മിം മുഖേ ഏകേകസ്സ നിഗ്ഗഹസ്സ വസേന വുച്ചതി. തത്ഥേതം വുച്ചതി –

‘‘ഏവം ചതുബ്ബിധേ പഞ്ഹേ, പഞ്ചകദ്വയഭേദതോ;

ഏസാ അട്ഠമുഖാ നാമ, വാദയുത്തി പകാസിതാ.

‘‘അട്ഠേവ നിഗ്ഗഹാ തത്ഥ, ചത്താരോ തേസു ധമ്മികാ;

അധമ്മികാ ച ചത്താരോ, സബ്ബത്ഥ സകവാദിനോ;

ജയോ പരാജയോ ചേവ, സബ്ബത്ഥ പരവാദിനോ’’തി. (കഥാ. അട്ഠ. ൧൪);

അയം താവേത്ഥ അനുത്താനത്ഥതോ സംവണ്ണനാ.

അത്ഥവിനിച്ഛയോ പനേത്ഥാപി മോഗ്ഗലിപുത്തതിസ്സത്ഥേരേന കതനിദ്ദേസസ്സ നയമുഖമത്തദസ്സനവസേനേവ ഹോതി. ഥേരേന ഹി ഭഗവതാ ഠപിതായ ഏതിസ്സാ മാതികായ പദുദ്ധാരവസേന നിദ്ദേസം അകത്വാ ഭഗവതാ ദിന്നഅട്ഠമുഖവാദയുത്തിനയേ ഠത്വാ അപരേഹി പരിയായേഹി പുഗ്ഗലവാദം, തദഞ്ഞം നാനപ്പകാരം മിച്ഛാഗാഹഞ്ച നിരാകരോന്തേനേവ പുഗ്ഗലകഥം ആദിം കത്വാ സാധികദ്വിസതകഥാഹി നിദ്ദേസോ കതോ.

തത്ഥ പുഗ്ഗലവാദനിരാകരണത്ഥം താവ ഖന്ധായതനധാതുഇന്ദ്രിയവസേന സത്തപഞ്ഞാസായ ധമ്മേസു ഏകേകേന സദ്ധിം ‘‘പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേന, രൂപഞ്ച ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേന…പേ… പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേന, വേദനാപി ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാ’’തിആദിനാ നയേന പുഗ്ഗലസംസന്ദനവസപ്പവത്തം സുദ്ധികസംസന്ദനം, യഥാ രൂപവേദനാദയോ സത്തപഞ്ഞാസ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞാ വിസദിസാ ഉപലബ്ഭന്തി, ഏവം രൂപാദീഹി വിസദിസോ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീതി പുച്ഛനവസപ്പവത്തം ഓപമ്മസംസന്ദനം, ‘‘രൂപം പുഗ്ഗലോ, രൂപസ്മിം പുഗ്ഗലോ, അഞ്ഞത്ര രൂപാ പുഗ്ഗലോ, പുഗ്ഗലസ്മിം രൂപ’’ന്തി ഏവം ചതുക്കനയേന സത്തപഞ്ഞാസായ ധമ്മേഹി പുച്ഛനവസപ്പവത്തം ചതുക്കനയസംസന്ദനന്തി തിവിധാ സംസന്ദനനയാ വുത്താ. തത്ഥ പുഗ്ഗലസ്സ രൂപാദിസഭാവത്തേ നിച്ചസസ്സതുച്ഛേദാദിപ്പസങ്ഗതോ യഥാനുരൂപം നിരാകരണം വേദിതബ്ബം, അതിവിത്ഥാരഭയേനേത്ഥ ഉപരി ചേതം ന വിത്ഥാരീയതി.

തതോ ‘‘യഥാ രൂപാദയോ സപ്പച്ചയാ, അപ്പച്ചയാദയോ വാ ഹോന്തി, ഏവം തവ പുഗ്ഗലോപി സപ്പച്ചയതാദിലക്ഖണയുത്തോ’’തി പുച്ഛനവസപ്പവത്താ ലക്ഖണയുത്തികഥാ, ‘‘പുഗ്ഗലോ’’തി, ‘‘ഉപലബ്ഭതീ’’തി ച പദദ്വയാദിസോധനത്ഥം ‘‘യോ പുഗ്ഗലോ, സോ ഉപലബ്ഭതി. യോ വാ ഉപലബ്ഭതി, സോ പുഗ്ഗലോ’’തിആദിപുച്ഛനവസപ്പവത്തം വചനസോധനം, ‘‘രൂപധാതുയാ രൂപീ’’തിആദി നാമപഞ്ഞത്തിസോധനവസപ്പവത്തോ പഞ്ഞത്താനുയോഗോ ച, ‘‘സോവ പുഗ്ഗലോ സന്ധാവതി അസ്മാ ലോകാ പരം ലോകം, അഞ്ഞോ വാ, ന അഞ്ഞോ വാ, നേവ അഞ്ഞോ നാനഞ്ഞോ വാ’’തിആദിനാ ഗതിപരിവത്തനമുഖേന ചുതിപടിസന്ധാനുയോഗോ, ‘‘രുക്ഖം ഉപാദായ ഛായാദീനം വിയ ഖന്ധാദിം ഉപാദായ പരമത്ഥതോ പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തീ’’തി വാദേ തസ്സ അനിച്ചസങ്ഖതതാദിപ്പസങ്ഗദീപകോ ഉപാദാപഞ്ഞത്താനുയോഗോ, ‘‘കല്യാണപാപകാനം കമ്മാനം കാരകോ പുഗ്ഗലോ’’തി വാദേ തസ്സ വട്ടദുക്ഖാനുപച്ഛേദാദിപ്പസങ്ഗദീപകോ പുരിസകാരാനുയോഗോ ച, ‘‘യോ ഇദ്ധിവികുബ്ബകോ, സോ പുഗ്ഗലോ’’തിആദിവാദഭേദകോ അഭിഞ്ഞാനുയോഗോ, ‘‘മാതാപിതാദയോ നാമ അത്ഥി, തേന പുഗ്ഗലോ അത്ഥീ’’തി വാദഭേദകോ ഞാതകാനുയോഗോ, ‘‘ഏവം ഖത്തിയോ’’തിആദി ജാത്യാനുയോഗോ, ‘‘ഗഹട്ഠോ പബ്ബജിതോ’’തിആദി പടിപത്താനുയോഗോ, ‘‘ദേവോ മനുസ്സോ’’തിആദി ഉപപത്താനുയോഗോ, ‘‘സോതാപന്നോ’’തിആദി പടിവേധാനുയോഗോ, ‘‘അട്ഠ പുരിസപുഗ്ഗലാ’’തിആദി സങ്ഘാനുയോഗോ, ‘‘പുഗ്ഗലോ സങ്ഖതോ’’തിആദിവസപ്പവത്തോ സച്ചികട്ഠസഭാഗാനുയോഗോ, ‘‘സുഖം വേദനം വേദിയമാനോ’’തിആദി വേദകാനുയോഗോ, ‘‘കായേ കായാനുപസ്സീ’’തിആദി കിച്ചാനുയോഗോ, ‘‘അത്ഥി പുഗ്ഗലോ അത്തഹിതായ പടിപന്നോ’’തിആദിനാ പുഗ്ഗലസഭാവസാധകസുത്തേസു സന്നിസ്സിതേസു –

സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താ (മ. നി. ൧.൩൫൩, ൩൫൬; ധ. പ. ൨൭൯), ദുക്ഖമേവ ഉപ്പജ്ജമാനം ഉപ്പജ്ജതി (സം. നി. ൨.൧൫).

കിന്നു സത്തോതി പച്ചേസി, മാര ദിട്ഠിഗതം നു തേ;

സുദ്ധസങ്ഖാരപുഞ്ജോയം, നയിധ സത്തൂപലബ്ഭതി.

ദുക്ഖമേവ ഹി സമ്ഭോതി, ദുക്ഖം തിട്ഠതി വേതി ച;

നാഞ്ഞത്ര ദുക്ഖാ സമ്ഭോതി, നാഞ്ഞം ദുക്ഖാ നിരുജ്ഝതി. (സം. നി. ൧.൧൭൧);

യസ്മാ ച ഖോ, ആനന്ദ, സുഞ്ഞം അത്തേന വാ അത്തനിയേന വാ…പേ… തസ്മാ സുഞ്ഞോ ലോകോതി വുച്ചതി (സം. നി. ൪.൮൫).

‘‘അത്തനി വാ, ഭിക്ഖവേ, സതി അത്തനിയം മേതി അസ്സാതി…പേ… അത്തനി ച ഭിക്ഖവേ അത്തനിയേ ച സച്ചതോ ഥേതതോ അനുപലബ്ഭനിയമാനേ യമ്പി തം ദിട്ഠിട്ഠാനം, സോ ലോകോ, സോ അത്താ, സോ പേച്ച ഭവിസ്സാമി, നിച്ചോ ധുവോ സസ്സതോ അവിപരിണാമധമ്മോ, സസ്സതിസമം തഥേവ ഠസ്സാമീതി, നനായം, ഭിക്ഖവേ, കേവലോ പരിപൂരോ ബാലധമ്മോ’’തി (മ. നി. ൧.൨൪൪), ‘‘തത്ര, സേനിയ, യ്വായം സത്ഥാ ദിട്ഠേ ചേവ ധമ്മേ അത്താനം സച്ചതോ ഥേതതോ ന പഞ്ഞാപേതി, അഭിസമ്പരായേ ച…പേ… അയം വുച്ചതി, സേനിയ, സത്ഥാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തിആദിനാ പുഗ്ഗലാഭാവദീപകസുത്തസന്ദസ്സനവസപ്പവത്തോ സുത്തസന്ദസ്സനാനുയോഗോ ചാതി ഏത്തകേന കഥാമഗ്ഗേന വിത്ഥാരതോ പഠമാ പുഗ്ഗലകഥാ വിഭത്താ. തത്ഥ ‘‘അത്ഥി പുഗ്ഗലോ അത്തഹിതായ പടിപന്നോ’’തിആദീസു യഥാ രൂപാദയോ ധമ്മാ പച്ചത്തലക്ഖണസാമഞ്ഞലക്ഖണവസേന ലബ്ഭന്തി, ന ഏവം പുഗ്ഗലോ, രൂപാദീസു പന സതി ലോകവോഹാരമത്തേന ‘‘അത്ഥി പുഗ്ഗലോ’’തി വുച്ചതീതി. വുത്തമ്പി ചേതം ഭഗവതാ – ‘‘ഇമാ ഖോ, ചിത്ത…പേ… ലോകവോഹാരാ ലോകപഞ്ഞത്തിയോ’’തി (ദീ. നി. ൧.൪൪൦). ദ്വിധാപി ബുദ്ധാനം കഥാ സമ്മുതികഥാ, പരമത്ഥകഥാ ച. തത്ഥ ‘‘സത്തോ പുഗ്ഗലോ ഗാമോ പബ്ബതോ’’തിആദികാ സമ്മുതികഥാ നാമ, ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താ ഖന്ധാ ആയതനാനീ’’തിആദികാ പരമത്ഥകഥാ നാമ. ബുദ്ധാ ഹി യേ യേ സത്താ യഥാ യഥാ ബുജ്ഝിത്വാ ചതുസച്ചപടിവേധം കാതും സക്കോന്തി, തേസം തേസം തഥാ തഥാ സമ്മുതിവസേന വാ പരമത്ഥവസേന വാ വോമിസ്സകവസേന വാ ദേസേത്വാ നാമരൂപപരിച്ഛേദദസ്സനവസേനേവ അമതം മഗ്ഗം പകാസേന്തി. അയഞ്ഹി –

ദുവേ സച്ചാനി അക്ഖാസി, സമ്ബുദ്ധോ വദതം വരോ;

സമ്മുതിം പരമത്ഥഞ്ച, തതിയം നുപലബ്ഭതി.

തത്ഥ –

സങ്കേതവചനം സച്ചം, ലോകസമ്മുതികാരണം;

പരമത്ഥവചനം സച്ചം, ധമ്മാനം തഥലക്ഖണം.

തസ്മാ വിഞ്ഞൂ അകത്വാന, ബ്യഞ്ജനേഭിനിവേസനം;

പരമത്ഥേ പതിട്ഠായ, പുഗ്ഗലാദിം വിവജ്ജയേ.

പഞ്ഞത്തിം അനതിക്കമ്മ, പരമത്ഥോ പകാസിതോ;

വിനായകേന സോ യസ്മാ, തസ്മാ അഞ്ഞോപി പണ്ഡിതോ;

പരമത്ഥം പകാസേന്തോ, സമഞ്ഞം നാതിധാവയേതി. (കഥാ. അട്ഠ. ൨൩൭);

അയം പുഗ്ഗലകഥാനയോ.

പരിഹാനികഥാദിവണ്ണനാ

പുഗ്ഗലകഥാതോ പരം ‘‘പരിഹായതി അരഹാ അരഹത്താ’’തിആദിനാ അസേഖാ, സോതാപന്നവജ്ജിതസേഖാ ച അഗ്ഗമഗ്ഗഫലതോ പരിഹായന്തീതി പവത്താ പരിഹാനികഥാ. പബ്ബജ്ജാ വിയ പടിവേധസങ്ഖാതോ ബ്രഹ്മചരിയവാസോപി മനുസ്സേസു ഏവ ഭവതി, നത്ഥി ദേവേസു ബ്രഹ്മചരിയവാസോതി പവത്താ ബ്രഹ്മചരിയകഥാ. ദുക്ഖദസ്സനേന ഏകദേസതോ കിലേസാ പഹീയന്തി, തഥാ സമുദയദസ്സനാദീഹീതി ഏവം നാനാഭിസമയവസേന ഓധിസോ കിലേസാ പഹീയന്തീതി പവത്താ ഓധിസോകഥാ. ഝാനലാഭീ പുഥുജ്ജനോ കാമരാഗബ്യാപാദേ സമുച്ഛേദവസേന ജഹതി, സോ ചതുസച്ചാഭിസമയാ പഠമമേവ അനാഗാമീ ഹോതീതി പവത്താ ജഹതികഥാ. അതീതാദിഭേദം സബ്ബം ഖന്ധാദികം കാലത്തയേപി ഖന്ധാദിസഭാവേന അത്ഥീതി പവത്താ സബ്ബമത്ഥീതികഥാ. അതീതം, അനാഗതഞ്ച ഖന്ധാദികം അത്ഥീതി പവത്താ അതീതക്ഖന്ധാദികഥാ. അതീതേസു വിപാകധമ്മധമ്മേസു ഏകച്ചം അവിപക്കവിപാകമേവ അത്ഥി, ന ഇതരന്തി പവത്താ ഏകച്ചമത്ഥീതികഥാ. സബ്ബേ ധമ്മാ സതിപട്ഠാനാതി പവത്താ സതിപട്ഠാനകഥാ. അതീതാനാഗതാദിവസേന നത്ഥി, സകഭാവേന വാ അത്ഥി, പരഭാവേന നത്ഥീതി പവത്താ ഹേവത്ഥികഥാ. തത്ഥ ഹേവത്ഥീതി ഏവം ഇമിനാ പകാരേന അത്ഥീതി അത്ഥോ.

അധിമാനികാനം, കുഹകാനം വാ അരഹത്തപടിഞ്ഞാനം സുക്കവിസ്സട്ഠിം ദിസ്വാ മാരകായികാ ദേവതാ ഉപസംഹരന്തീതി പവത്താ പരൂപഹാരകഥാ. അരഹതോ പരേസം നാമഗോത്താദീസു അത്ഥി അഞ്ഞാണം, അത്ഥി കങ്ഖാ, പരേഹി ഞാപനീയതോ അത്ഥി പരവിതരണാതി തിസ്സോ കഥാ. സോതാപത്തിമഗ്ഗക്ഖണേ ദുക്ഖന്തി വാചാ ഭിജ്ജതീതി പവത്താ വചീഭേദകഥാ. ദുക്ഖന്തി വാചം ഭാസന്തോ ദുക്ഖേ ഞാണം ആഹരതി, തഞ്ച ലോകുത്തരന്തി പവത്താ ദുക്ഖാഹാരകഥാ. സമാപത്തിയം, ഭവങ്ഗേ ച ചിത്തം ചിരം തിട്ഠതീതി പവത്താ ചിത്തട്ഠിതികഥാ. സബ്ബേ സങ്ഖാരാ നിപ്പരിയായേന ആദിത്താ കുക്കുളനിരയസദിസാതി പവത്താ കുക്കുളകഥാ. പച്ചേകം ചതുസച്ചദസ്സനവസേന ഏകേകസ്സ മഗ്ഗസ്സ ചതുക്ഖത്തും ഉപ്പത്തിവസേന സോളസഹി കോട്ഠാസേഹി അരഹത്തപ്പത്തീതി പവത്താ അനുപുബ്ബാഭിസമയകഥാ. ബുദ്ധാനം വോഹാരവചനം ലോകുത്തരന്തി പവത്താ വോഹാരകഥാ. സുദ്ധസത്താനം അപ്പടിസങ്ഖായ മഗ്ഗേന വിനാ കിലേസനിരോധസങ്ഖാതോ അപ്പടിസങ്ഖാനിരോധോ, പടിസങ്ഖായ തേന മഗ്ഗേന കിലേസനിരോധോതി ദ്വേ നിരോധാതി പവത്താ നിരോധകഥാ.

തഥാഗതബലം സാവകസാധാരണന്തി പവത്താ ബലകഥാ. ആസവക്ഖയഞാണവിരഹിതം നവബലം ലോകുത്തരന്തി പവത്താ അരിയന്തികഥാ. സരാഗം ചിത്തം നിബ്ബാനം ആരബ്ഭ രാഗതോ വിമുച്ചതീതി പവത്താ വിമുത്തികഥാ. ഝാനേന വിക്ഖമ്ഭനവിമുത്തിയാ പഠമം വിമുത്തം ചിത്തം മഗ്ഗക്ഖണേ സമുച്ഛേദവിമുത്തിയാ വിമുച്ചമാനം നാമ ഹോതീതി പവത്താ വിമുച്ചമാനകഥാ. അട്ഠമകസങ്ഖാതസ്സ സോതാപത്തിമഗ്ഗട്ഠസ്സ അനുലോമഗോത്രഭുക്ഖണേ ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാ പഹീയന്തി നാമ, മഗ്ഗക്ഖണേ പഹീനാ നാമാതി പവത്താ അട്ഠമകകഥാ. അട്ഠമകസ്സ മഗ്ഗക്ഖണേ സദ്ധിന്ദ്രിയാദീനി പടിലഭന്തി, ന പടിലദ്ധാനീതി പവത്താ അട്ഠമകസ്സ ഇന്ദ്രിയകഥാ. ചതുത്ഥജ്ഝാനധമ്മുപത്ഥദ്ധം മംസചക്ഖുമേവ ദിബ്ബചക്ഖു നാമാതി പവത്താ ദിബ്ബചക്ഖുകഥാ. തഥാ മംസസോതേ ദിബ്ബസോതകഥാ. യഥാകമ്മൂപഗതഞാണമേവ ദിബ്ബചക്ഖൂതി പവത്താ യഥാകമ്മൂപഗതഞാണകഥാ. ദേവബ്രഹ്മാനം പാണാതിപാതാദിഅസംവരാഭാവമത്തേന സമ്പത്തവിരതിയാ അഭാവേപി സംവരോ അത്ഥീതി പവത്താ സംവരകഥാ. അസഞ്ഞീനമ്പി ചുതിപടിസന്ധിക്ഖണേ സഞ്ഞാ അത്ഥീതി പവത്താ അസഞ്ഞകഥാ. നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനഭൂമിയം സഞ്ഞാ നപ്പവത്തതീതി പവത്താ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനകഥാ.

അരഹാ ഗിഹീ അസ്സാതി പവത്താ ഗിഹിസ്സ അരഹാതികഥാ. അനാഗാമിനോ സുദ്ധാവാസേസു പടിസന്ധിചിത്തേന ഉപപത്തിക്ഖണേ അരഹന്തോ ഹോന്തീതി പവത്താ ഉപപത്തികഥാ. അരഹതോ ലോകിയധമ്മാപി അനാസവാതി പവത്താ അനാസവകഥാ. പച്ചുപ്പന്നക്ഖണേ സമങ്ഗിഭാവസമന്നാഗമോ ച രൂപാവചരാദിഭൂമന്തരപടിലാഭസമന്നാഗമോ ചാതി ദ്വേ സമന്നാഗമാ, യേസം പന ഇമേ ദ്വേ സമന്നാഗമേ ഠപേത്വാ അഞ്ഞോപി ഹേത്ഥ ഉപപത്തിധമ്മവസേന ഏകോ സമന്നാഗമോ നാമ അത്ഥി, തേന അരഹാ ചതൂഹി ഫലേഹി സമന്നാഗതോതി പവത്താ സമന്നാഗതകഥാ. ഇമിനാവ നയേന അരഹാ ഛഹി ഉപേക്ഖാഹി സമന്നാഗതോതി പവത്താ ഉപേക്ഖാസമന്നാഗതകഥാ. മഗ്ഗഞാണസബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസങ്ഖാതബോധിയാ സദാ സന്നിഹിതഭാവേന ബുദ്ധോതി പവത്താ ബോധിയാ ബുദ്ധോതികഥാ. മഹാപുരിസലക്ഖണയുത്താവ ബോധിസത്താതി പവത്താ ലക്ഖണകഥാ. ബോധിസത്താനമ്പി മഗ്ഗനിയാമോ അത്ഥീതി പവത്താ നിയാമോക്കന്തികഥാ. ചതുത്ഥമഗ്ഗട്ഠോ തീഹി ഫലേഹി സമന്നാഗതോതിആദിനാ പവത്താ അപരാപി സമന്നാഗതകഥാ. പഠമമഗ്ഗാദീഹി പഹീനേഹി സദ്ധിം നിപ്പരിയായതോ അരഹത്തം സബ്ബസംയോജനപ്പഹാനന്തി പവത്താ സബ്ബസംയോജനപഹാനകഥാ.

നിപ്പരിയായതോ ഫലം വിമുത്തി നാമ, വിപസ്സനാമഗ്ഗപച്ചവേക്ഖണഞാണാനി പന പരിയായതോ. ഏവം പന അഗ്ഗഹേത്വാ യം കിഞ്ചി കിലേസവിപ്പയുത്തം ഞാണം വിമുത്തീതി പവത്താ വിമുത്തികഥാ. ബുദ്ധാദിഅസേഖാരമ്മണം അസേഖഞാണന്തി പവത്താ അസേഖഞാണകഥാ. പഥവീകസിണാദിസമാപത്തിയോ പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനേ പഞ്ഞത്താരമ്മണേ പവത്തത്താ വിപരീതഞാണന്തി പവത്താ വിപരീതകഥാ. തത്ഥ അനിച്ചേ നിച്ചന്തിആദിനാ ചതുബ്ബിധോ വിപല്ലാസോ വേദിതബ്ബോ. സബ്ബേസം പുഥുജ്ജനാനം നിയാമഗമനായ ഞാണം അത്ഥീതി പവത്താ നിയാമകഥാ. സബ്ബം ഞാണം പടിസമ്ഭിദാതി പവത്താ പടിസമ്ഭിദാകഥാ. സമ്മുതിവിസയമ്പി ഞാണം ഭൂതാരമ്മണമേവാതി പവത്താ സമ്മുതിഞാണകഥാ. ചേതോപരിയഞാണം ചിത്താരമ്മണമേവ, ന തംസമ്പയുത്തരാഗാദിചേതസികാരമ്മണന്തി പവത്താ ചിത്താരമ്മണകഥാ. സബ്ബസ്മിം അനാഗതധമ്മേ സബ്ബേസം ഞാണം അത്ഥീതി പവത്താ അനാഗതഞാണകഥാ. പച്ചുപ്പന്നേ അത്തനോ ഞാണേപി ഞാണം പവത്തതീതി പവത്താ പടുപ്പന്നഞാണകഥാ. ബുദ്ധാ വിയ സാവകാപി തേന തേന വേനേയ്യജനേന പത്തബ്ബഫലം ഞത്വാവ തദത്ഥായ ധമ്മം ദേസേന്തീതി പവത്താ ഫലഞാണകഥാ.

സമ്മത്തനിയാമോ നിയമതോ നിച്ചട്ഠേന അസങ്ഖതോതി പവത്താ നിയാമകഥാ. ‘‘ധമ്മട്ഠിതതാ ധമ്മനിയാമതാ’’തിആദിവചനതോ പടിച്ചസമുപ്പാദോ അസങ്ഖതോതി പവത്താ പടിച്ചസമുപ്പാദകഥാ. ‘‘സച്ചാനി തഥാനി അവിതഥാനീ’’തിആദിവചനതോ ചതുസച്ചാനി അസങ്ഖതാനീതി പവത്താ സച്ചകഥാ. ‘‘ചത്താരോ ആരുപ്പാ ആനേഞ്ജാ’’തി വചനതോ അസങ്ഖതാതി പവത്താ ആരുപ്പകഥാ. നിരോധസമാപത്തി അസങ്ഖതാതി പവത്താ നിരോധസമാപത്തികഥാ. അസങ്ഖതോ ആകാസോതി ആകാസകഥാ. ആകാസോ സനിദസ്സനോതികഥാ. പഥവീധാതു സനിദസ്സനാതിആദിം കത്വാ കായകമ്മം സനിദസ്സനന്തി പരിയോസാനകഥാ.

നത്ഥി കേചി ധമ്മാ കേഹിചി ധമ്മേഹി സങ്ഗഹിതാ, തേന ഏകവിധേന രൂപസങ്ഗഹോതിആദി നിരത്ഥകന്തി പവത്താ സങ്ഗഹിതകഥാ. വേദനാദയോ അരൂപധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ന സമ്പയുത്താതി പവത്താ സമ്പയുത്തകഥാ. ചേതസികം നത്ഥീതി പവത്താ ചേതസികകഥാ. ചേതനാധമ്മോവ ദാനം, ന ദേയ്യധമ്മോതി പവത്താ ദാനകഥാ. പടിഗ്ഗാഹകാനം പരിഭോഗമയം പുഞ്ഞം അത്ഥീതി പവത്താ പരിഭോഗകഥാ. പേതാ ഇതോ ദിന്നചീവരാദീഹേവ യാപേന്തീതി പവത്താ ഇതോദിന്നകഥാ. പഥവീകമ്മവിപാകോതികഥാ. ജരാമരണം വിപാകോതികഥാ. കിലേസപ്പഹാനമത്തമേവ സാമഞ്ഞഫലം, ന ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാതി പവത്താ അരിയധമ്മവിപാകകഥാ. അഞ്ഞമഞ്ഞാദിപച്ചയതായ വിപാകോ വിപാകധമ്മധമ്മോതികഥാ.

അസുരകായേന സദ്ധിം ഛ ഗതിയോതി പവത്താ ഗതികഥാ. മതസത്തോ മാതുഉതുസമയഞ്ച മാതാപിതുസംയോഗഞ്ച ഓലോകയമാനോ സത്താഹം, അതിരേകസത്താഹം വാ യസ്മിം ഭവേ തിട്ഠതി, സോ അന്തരാഭവോ നാമ അത്ഥീതി പവത്താ അന്തരാഭവകഥാ. രൂപാദിപഞ്ചകാമഗുണാവ കാമധാതു നാമ, ന തു വത്ഥുകാമകിലേസകാമാതി പവത്താ കാമഗുണകഥാ. പഞ്ചേവായതനാനി കാമാതികഥാ. രൂപധമ്മാവ രൂപധാതൂതികഥാ. അരൂപധമ്മാവ അരൂപധാതൂതികഥാ. രൂപധാതുയാ സത്താ ഘാനാദീഹി സദ്ധിം സളായതനികാതി പവത്താ രൂപധാതുയാആയതനകഥാ. ആരുപ്പേപി അത്ഥി സുഖുമരൂപന്തികഥാ. കായവചീവിഞ്ഞത്തിവസേന രൂപം കമ്മന്തികഥാ. ചിത്തവിപ്പയുത്തോ അരൂപധമ്മോവ ജീവിതിന്ദ്രിയം, രൂപജീവിതിന്ദ്രിയം നത്ഥീതി പവത്താ ജീവിതിന്ദ്രിയകഥാ. അരിയുപവാദകമ്മേന അരഹത്താ പരിഹായതീതി പവത്താ കമ്മഹേതുകഥാ.

അനിച്ചാദിവസേന സങ്ഖാരേ ആദീനവതോ അപസ്സിത്വാ നിബ്ബാനം ആനിസംസതോ പസ്സന്തസ്സ സംയോജനപ്പഹാനം ഹോതീതി പവത്താ ആനിസംസദസ്സാവികഥാ. നിബ്ബാനാരമ്മണമ്പി സംയോജനം അത്ഥീതി പവത്താ അമതാരമ്മണകഥാ. രൂപം സാരമ്മണന്തികഥാ. അനുസയാ അനാരമ്മണാതികഥാ. ഞാണം അനാരമ്മണന്തികഥാ. അതീതാരമ്മണഞ്ച അനാഗതാരമ്മണഞ്ച ചിത്തം അനാരമ്മണന്തികഥാദ്വയം. സബ്ബം ചിത്തം വിതക്കാനുപതിതന്തികഥാ. വിതക്കവിപ്ഫാരോവ സദ്ദോ, സോ ച ന സോതവിഞ്ഞേയ്യോതി പവത്താ വിതക്കവിപ്ഫാരസദ്ദകഥാ. വിനാപി ചിത്തേന വാചാ പവത്തതീതി പവത്താ നയഥാചിത്തസ്സവാചാതികഥാ. വിനാപി ചിത്തേന കായകമ്മം പവത്തതീതി പവത്താ നയഥാചിത്തസ്സകായകമ്മന്തികഥാ. അതീതേഹിപി ഝാനേഹി, അനാഗതേഹിപി യോഗിനോ സമന്നാഗതാതി പവത്താ അതീതാനാഗതസമന്നാഗതകഥാ.

ഭവങ്ഗചിത്തേ അനിരുദ്ധേ ഏവ കുസലാകുസലചിത്താനി ഉപ്പജ്ജന്തി, തദഭാവേ ച സന്തതിനിരോധോ സിയാതി പവത്താ നിരോധകഥാ. സഹ വാചാഹി വിഞ്ഞത്തിരൂപം മഗ്ഗോതികഥാ. പഞ്ചവിഞ്ഞാണസമങ്ഗിസ്സാപി മഗ്ഗഭാവനാ അത്ഥീതി പവത്താ പഞ്ചവിഞ്ഞാണസമങ്ഗിസ്സമഗ്ഗകഥാ. പഞ്ചവിഞ്ഞാണാ കുസലാപി അകുസലാപീതികഥാ. പഞ്ചവിഞ്ഞാണാ സാഭോഗാതികഥാ. മഗ്ഗക്ഖണേ ലോകിയേന, ലോകുത്തരേന ചാതി ദ്വീഹി സീലേഹി യുത്താതികഥാ. സീലം അചേതസികന്തികഥാ. സീലം ന ചിത്താനുപരിവത്തീതികഥാ. സമാദാനഹേതുചിത്തവിപ്പയുത്തോ പുഞ്ഞോപചയോ ഹോതീതി പവത്താ സമാദാനഹേതുകകഥാ. വിഞ്ഞത്തി സീലന്തികഥാ. പാണാതിപാതാദയോ വിനാപി വിഞ്ഞത്തിം ഹോന്തീതി പവത്താ അവിഞ്ഞത്തിദുസ്സീല്യകഥാ.

അനുസയാ അബ്യാകതാ, അഹേതുകാ, ചിത്തവിപ്പയുത്താതി തിസ്സോപി അനുസയകഥാ. അസേഖസ്സ ഞാണവിപ്പയുത്തപ്പവത്തിയാ സോ ഞാണീതി നവത്തബ്ബോതി പവത്താ ഞാണകഥാ. ഞാണം ചിത്തവിപ്പയുത്തന്തികഥാ. മഗ്ഗക്ഖണേ ഇദം ദുക്ഖന്തി ഞാണം പവത്തന്തി പവത്താ ഇദം ദുക്ഖന്തികഥാ. ബുദ്ധാ ഇദ്ധിബലേന ആയുകപ്പം വിനാപി മഹാകപ്പം തിട്ഠന്തീതി പവത്താ ഇദ്ധിബലകഥാ. ചിത്തസന്തതി സമാധി, ന ഏകചിത്തക്ഖണികോതി പവത്താ സമാധികഥാ. അവിജ്ജാദിപടിച്ചസമുപ്പാദങ്ഗേഹി അഞ്ഞാ ധമ്മട്ഠിതതാതി പവത്താ ധമ്മട്ഠിതതാകഥാ. രൂപാദീഹി അഞ്ഞാ അനിച്ചതാതി പവത്താ അനിച്ചതാകഥാ.

വിഞ്ഞത്തിയോ വിനാപി ഇന്ദ്രിയസംവരോ കായവചീകമ്മന്തി പവത്താ കഥാ. സബ്ബം കമ്മം വിപാകജനകന്തി പവത്താ കമ്മകഥാ. സദ്ദോ വിപാകോതി പവത്താ കഥാ. സളായതനം വിപാകോതി പവത്താ കഥാ. മഗ്ഗം വിനാപി സത്തക്ഖത്തുപരമോതികഥാ. തഥാ കോലംകോലഏകബീജികഥാസുപി. ദിട്ഠിസമ്പന്നോ ജീവിതാ വോരോപേതീതികഥാ. ദിട്ഠിസമ്പന്നസ്സ അപായദുഗ്ഗതിയാ സദ്ധിം രൂപാദിതണ്ഹാസങ്ഖാതദുഗ്ഗതിപഹീനാതി പവത്താ ദുഗ്ഗതികഥാ. സത്തമഭവികസ്സ തണ്ഹാസമ്ഭവതോ ദുഗ്ഗതി അപ്പഹീനാതി പവത്താ സത്തമഭവികകഥാ.

സങ്ഘഭേദാദികപ്പട്ഠം കമ്മം കത്വാ തേന മഹാകപ്പം അസീതിഭാഗം കത്വാ തതോ ഏകഭാഗമത്തം കാലം ആയുകപ്പം നിരയേ പച്ചന്തീതി അഗ്ഗഹേത്വാ സകലം മഹാകപ്പം പച്ചന്തി, വിനസ്സമാനേപി കപ്പേ ചക്കവാളന്തരേസു പച്ചന്തീതി പവത്താ കപ്പട്ഠകഥാ. സങ്ഘഭേദകോ അപ്പനാകുസലാനി വിയ കാമാവചരകുസലമ്പി ന പടിലഭതീതി പവത്താ കുസലപടിലാഭകഥാ. അങ്ഗസമ്പന്നായ ആണത്തിയാ അഭാവേപി മാതുഘാതാദിആനന്തരിയകമ്മപയോജകോ മിച്ഛത്തനിയതോ ഏവാതി പവത്താ അനന്തരാപയുത്തകഥാ. അനിയതധമ്മേസുപി കേചി കുസലസമ്പയുത്താനിയതാ അത്ഥീതി പവത്താ നിയതസ്സ നിയാമകഥാ. നീവരണേഹി നിവുതേന പടിച്ഛന്നേനേവ ചിത്തേന നീവരണം പജഹന്തീതി പവത്താ നിവുതകഥാ. സമ്മുഖീഭൂതം സംയോജനമേവ ജഹതീതി പവത്താ സമ്മുഖീഭൂതകഥാ. സമാപന്നോ ച ഝാനാരമ്മണനികന്തിയാ ഝാനം അസ്സാദേതീതി പവത്താ സമാപന്നോ അസ്സാദേതീതികഥാ. ദുക്ഖവേദനായപി രാഗസ്സാദവേദനാ ഹോതീതി പവത്താ അസ്സാതരാഗകഥാ. ധമ്മതണ്ഹാ അബ്യാകതാതികഥാ. ധമ്മതണ്ഹാ ന ദുക്ഖസമുദയോതികഥാ.

കുസലം വാ അകുസലസ്സ, അകുസലം വാ കുസലസ്സ അനന്തരാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി പവത്താ കുസലാകുസലപടിസന്ദഹനകഥാ. ഗബ്ഭസേയ്യകാനമ്പി ബീജമത്തം സളായതനം പടിസന്ധിക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജതീതി പവത്താ സളായതനുപ്പത്തികഥാ. പഞ്ചവിഞ്ഞാണാനി അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ അനന്തരാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി പവത്താ അനന്തരപച്ചയകഥാ. സമ്മാവാചാകമ്മന്തവിഞ്ഞത്തിയോ അരിയരൂപന്തികഥാ. കാമരാഗാദിതോ അഞ്ഞോ അനുസയോതികഥാ. കിലേസപരിയുട്ഠാനം ചിത്തവിപ്പയുത്തന്തികഥാ. യഥാ കാമരാഗോ കാമധാതുയം പരിയാപന്നോ, ഏവം രൂപരാഗഅരൂപരാഗാ രൂപാരൂപഭൂമിയം പരിയാപന്നാതി പവത്താ പരിയാപന്നകഥാ. ദ്വയം ദിട്ഠിഗതം അബ്യാകതന്തികഥാ. ദിട്ഠിഗതം അപരിയാപന്നന്തികഥാ. യോ യേസം ഹേതുപച്ചയോ, സോ പുന തേസം സഹജാതാദിപച്ചയോ ന ഹോതി, ഏകധാവ ഏകസ്സ പച്ചയോ ഹോതീതി പവത്താ പച്ചയതാകഥാ. അവിജ്ജാവ സങ്ഖാരാനം പച്ചയോ, ന പന സങ്ഖാരാ അവിജ്ജായാതി പവത്താ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയകഥാ. കാലദ്ധാനാ ഇമേ പരിനിപ്ഫന്നേന പഞ്ഞത്തിമത്താതി പവത്താ അദ്ധാകഥാ. ഏവം ഖണലയമുഹുത്തകഥാ. അഞ്ഞസ്സ ആസവസ്സ അഭാവാ ആസവാ അനാസവാതി പവത്താ ആസവകഥാ. ലോകുത്തരാനം ധമ്മാനം ജരാമരണം ലോകുത്തരന്തി പവത്താ ജരാമരണകഥാ. നിരോധസമാപത്തി ലോകുത്തരാതി പവത്താ സഞ്ഞാവേദയിതകഥാ. സാ ലോകിയാതി പവത്താ ദുതിയസഞ്ഞാവേദയിതകഥാ. നിരോധസമാപന്നോപി കാലം കരേയ്യാതി പവത്താ തതിയസഞ്ഞാവേദയിതകഥാ. നിരോധസമാപത്തി അസഞ്ഞസത്തുപികാതികഥാ. കമ്മതോ അഞ്ഞോ ചിത്തവിപ്പയുത്തോ കമ്മൂപചയോതികഥാ.

ബലപ്പത്താ ബുദ്ധാദയോ ഇദ്ധിബലേന സത്താനം ചിത്തം രാഗാദിഅനുപ്പത്തിയാ നിഗ്ഗണ്ഹന്തീതി പവത്താ നിഗ്ഗഹകഥാ. ഏവം കുസലുപ്പത്തിയാ പരചിത്തപഗ്ഗഹനകഥാ. ബുദ്ധാ ഇദ്ധിയാ പരേസം സുഖം ദേന്തീതി പവത്താ സുഖാനുപ്പദാനകഥാ. ‘‘സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ’’തി മനസികരോതോ അതീതാദിഭേദഭിന്നേ സബ്ബേ സങ്ഖാരേ ആരമ്മണവസേന ഏകതോ അധിഗണ്ഹാതീതി പവത്താ അധിഗയ്ഹമനസികാരകഥാ. രൂപം ഹേതുകന്തികഥാ. ഏവം രൂപം സഹേതുകന്തികഥാ. രൂപം കുസലാകുസലന്തികഥാ. രൂപം വിപാകോതികഥാ, യഥാ കാമാവചരകമ്മേന ജാതം രൂപം കാമാവചരം, ഏവം രൂപാവചരാരൂപാവചരകമ്മേഹി ജാതം രൂപം രൂപാവചരാരൂപാവചരന്തികഥാ. രൂപരാഗോ രൂപധാതുയാ, അരൂപരാഗോ ച അരൂപധാതുയാ പരിയാപന്നോതികഥാ.

അത്ഥി അരഹതോ പുഞ്ഞൂപചയോതികഥാ. നത്ഥി അരഹതോ അകാലമച്ചൂതികഥാ. യം കിഞ്ചി ഉപ്പജ്ജതി, സബ്ബമിദം കമ്മതോതികഥാ. ഇന്ദ്രിയബദ്ധമേവ ദുക്ഖം, ന സബ്ബേ സങ്ഖാരാതി പവത്താ ഇന്ദ്രിയബദ്ധകഥാ. സബ്ബേ സങ്ഖാരാ ദുക്ഖാ ഠപേത്വാ അരിയമഗ്ഗന്തികഥാ. മഗ്ഗഫലാനേവ സങ്ഘോ നാമ, ന ച താനി ദക്ഖിണം പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി, തസ്മാ ന വത്തബ്ബം സങ്ഘോ ദക്ഖിണം പടിഗ്ഗണ്ഹാതീതികഥാ. തഥാ ന വത്തബ്ബം സങ്ഘോ ദക്ഖിണം വിസോധേതീതികഥാ. ന വത്തബ്ബം സങ്ഘോ ഭുഞ്ജതീതികഥാ. ന വത്തബ്ബം സങ്ഘസ്സ ദിന്നം മഹപ്ഫലന്തികഥാ. ബുദ്ധാ ന കിഞ്ചി ഭുഞ്ജന്തി, തസ്മാ ന വത്തബ്ബം ബുദ്ധസ്സ ദിന്നം മഹപ്ഫലന്തികഥാ. ദായകതോ ദാനം വിസുജ്ഝതി, ന പടിഗ്ഗാഹകതോതി പവത്താ ദക്ഖിണാവിസുദ്ധികഥാ.

ബുദ്ധാ തുസിതലോകേ ഏവ നിബ്ബത്തന്തി, ന മനുസ്സലോകേ. ഏത്ഥ ഹി നിമ്മിതരൂപമത്തം ദസ്സേന്തീതി പവത്താ മനുസ്സലോകകഥാ. നിമ്മിതരൂപം ധമ്മം ദേസേതി, ന ബുദ്ധോതി പവത്താ ധമ്മദേസനാകഥാ. രാഗോവ കരുണാ നാമ, തതോ നത്ഥി ബുദ്ധാനം കരുണാതികഥാ. ബുദ്ധാനം ഉച്ചാരപസ്സാവോ അഞ്ഞേ ഗന്ധജാതേ അതിവിയ അധിഗണ്ഹാതീതി പവത്താ ഗന്ധജാതകഥാ. ബുദ്ധാ ഏകേന മഗ്ഗേന ചത്താരി സാമഞ്ഞഫലാനി സച്ഛികരോന്തീതി പവത്താ ഏകമഗ്ഗകഥാ. പരികമ്മാദിം വിനാവ പഠമാദിജ്ഝാനാ ദുതിയാദിജ്ഝാനം സങ്കമതീതി പവത്താ ഝാനസങ്കന്തികഥാ. പഞ്ചകനയേ അവിതക്കവിചാരമത്തം ഝാനം വിസും ഝാനം നാമ ന ഹോതി, ഝാനന്തരികം നാമ ഹോതീതി പവത്താ ഝാനന്തരികകഥാ. സമാപന്നോ സദ്ദം സുണാതീതികഥാ. വിഞ്ഞാണം വിനാ പസാദചക്ഖുനാ രൂപം പസ്സതീതികഥാ.

തേകാലികേ കിലേസേ പജഹതീതി പവത്താ കിലേസപ്പജഹനകഥാ. നിബ്ബാനസങ്ഖാതാപി സുഞ്ഞതാ സങ്ഖാരക്ഖന്ധപരിയാപന്നാതി പവത്താ സുഞ്ഞതകഥാ. അസങ്ഖതമേവ സാമഞ്ഞഫലന്തികഥാ. യേസം കേസഞ്ചി ധമ്മാനം പടിലാഭാ അസങ്ഖതാതി പവത്താ പത്തികഥാ. സബ്ബധമ്മാനം സഭാവസങ്ഖാതാ തഥതാ അസങ്ഖതാതി പവത്താ തഥതാകഥാ. അനവജ്ജട്ഠേന നിബ്ബാനമ്പി കുസലന്തികഥാ. ആനന്തരിയാദിം വിനാപി അത്ഥി പുഥുജ്ജനസ്സ അച്ചന്തനിയാമതാതികഥാ. ലോകിയസദ്ധാദയോ ന ഇന്ദ്രിയാനീതി പവത്താ ഇന്ദ്രിയകഥാ.

അസഞ്ചിച്ചാപി ആനന്തരികോ ഹോതീതി പവത്താ അസഞ്ചിച്ചകഥാ. നത്ഥി പുഥുജ്ജനസ്സ ഞാണന്തി പവത്താ ഞാണകഥാ. നേരയികാനം കമ്മാനേവ നിരയപാലരൂപേന വധേന്തി, ന നിരയപാലാതി പവത്താ നിരയപാലകഥാ. അത്ഥി ദേവേസു തിരച്ഛാനാതികഥാ. വിരതിത്തയം ചിത്തവിപ്പയുത്തം, പഞ്ചങ്ഗികോവ മഗ്ഗോതി പവത്താ മഗ്ഗകഥാ. പടിച്ചസമുപ്പാദേസു ഞാണം ലോകുത്തരന്തി പവത്താ ഞാണകഥാ.

തിസ്സോ സങ്ഗീതിയോ ആരബ്ഭ സാസനം നവം കതന്തി പവത്താ സാസനകഥാ. പുഥുജ്ജനോ ഏകക്ഖണേ തേധാതുകേഹി ധമ്മേഹി അവിവിത്തോതി പവത്താ അവിവിത്തകഥാ. ഞേയ്യാവരണഹേതുകം കിഞ്ചി സംയോജനം അപ്പഹായപി അരഹാ ഹോതീതി പവത്താ സംയോജനകഥാ. ‘‘സങ്ഖാരാ നിച്ചാ ഹോന്തു, രുക്ഖാ നിച്ചപുപ്ഫഫലാദിയുത്താ ഖേമിനോ ഹോന്തൂ’’തിആദിനാ യഥാധിപ്പായം ഇദ്ധി പവത്തതീതി പവത്താ ഇദ്ധികഥാ. ബുദ്ധാനം സരീരആയുപഭാവേമത്തതോ അഞ്ഞാപി വേമത്തതാ അത്ഥീതി പവത്താ ബുദ്ധകഥാ. ഏകസ്മിം ഖണേ സബ്ബലോകധാതൂസു അനേകേ ബുദ്ധാ സന്തീതി പവത്താ സബ്ബദിസാകഥാ. സബ്ബേ ധമ്മാ നിയതാതി പവത്താ ധമ്മകഥാ. സബ്ബകമ്മാനി ഫലദാനേ നിയതാനീതി പവത്താ കമ്മകഥാ.

അരഹാ അസബ്ബഞ്ഞുഭാവേന സബ്ബഞ്ഞുവിസയേ കിഞ്ചി സംയോജനം അപ്പഹായ പരിനിബ്ബാതീതി പവത്താ പരിനിബ്ബാനകഥാ. അരഹാ കുസലചിത്തോ പരിനിബ്ബായതീതി പവത്താ കുസലചിത്തകഥാ. അരഹാ ആനേഞ്ജേ സണ്ഠിതോ പരിനിബ്ബായതീതി പവത്താ ആനേഞ്ജകഥാ. അത്ഥി ഗബ്ഭസേയ്യായ ധമ്മാഭിസമയോ, അത്ഥി ഗബ്ഭസേയ്യായ അരഹത്തപ്പത്തി, സുപിനന്തേ ധമ്മാഭിസമയോ, അരഹത്തപ്പത്തി ചാതി പവത്താ തിസ്സോപി കഥാ. സബ്ബം സുപിനചിത്തം അബ്യാകതന്തികഥാ. ഖണികതായ ചിത്താനം നത്ഥി ആസേവനപച്ചയതാതികഥാ. സബ്ബേ സങ്ഖതാ ഏകചിത്തക്ഖണികാതി പവത്താ ഖണികകഥാ.

ഇത്ഥിയാ സദ്ധിം ഏകതോ സമ്പത്തിം അനുഭവിസ്സാമാതി പൂജാദിം കത്വാ ഏകാധിപ്പായപ്പത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ മേഥുനോ ധമ്മോ പടിസേവിതബ്ബോതി പവത്താ ഏകാധിപ്പായകഥാ. പാപഭിക്ഖൂസു മേഥുനം പടിസേവന്തേസു അരഹന്താനം വണ്ണേന അമനുസ്സാ മേഥുനം പടിസേവന്തീതി പവത്താ അരഹന്തവണ്ണകഥാ. കേചി സത്താ അത്തനോ ഇസ്സരിയേന കാമകാരികാവസേന വിനിപാതം ഗച്ഛന്തി, ന കമ്മവസേനാതി പവത്താ ഇസ്സരിയകാമകാരികാകഥാ. ന രാഗോ രാഗപതിരൂപകോതിആദി പതിരൂപകഥാ. ഖന്ധായതനാദയോ അപരിനിപ്ഫന്നാതി പവത്താ അപരിനിപ്ഫന്നകഥാതി സാധികദ്വിസതകഥാ. പാളിയം അട്ഠമുഖവാദയുത്തിവസേനേവ സമ്മിതിയാദീനം ഭിന്നലദ്ധികാനം ലദ്ധിഭേദവസേന നാനാപകാരതോ വിഭത്താ, താ പന സബ്ബകഥാ പുഗ്ഗലകഥാവ. താ തംതംലദ്ധിഭേദവസേന സങ്ഖേപതോപി വുച്ചമാനാ അതിഭാരിയം ഗന്ഥം കരോന്തി, തസ്മാ ന വിത്ഥാരിതാ. തം പന നയം ഇച്ഛന്തേഹി പാളിഅട്ഠകഥാസു (കഥാ. ൧ ആദയോ; കഥാ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ) ഏവ വിത്ഥാരതോ ഗഹേതബ്ബോതി അയമേത്ഥ പാളിനയേന സദ്ധിം അത്ഥവിനിച്ഛയോ.

മോഹവിച്ഛേദനിയാ അഭിധമ്മമാതികത്ഥവണ്ണനായ

കഥാവത്ഥുമാതികത്ഥവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.