൪. പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിമാതികാ

ഏകകമാതികത്ഥവണ്ണനാ

ഇദാനി പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിമാതികാസംവണ്ണനാനയോ ഹോതി. തത്ഥ അനുത്താനത്ഥതോ താവ ഛ പഞ്ഞത്തിയോതി ഏത്ഥ ‘‘ആചിക്ഖതി ദേസേതി പഞ്ഞപേതി പട്ഠപേതീ’’തി (സം. നി. ൨.൨൦) ആഗതട്ഠാനേ സന്ദസ്സനാ പകാസനാ പഞ്ഞത്തി നാമ. ‘‘സുപഞ്ഞത്തം മഞ്ചപീഠ’’ന്തി (പാരാ. ൨൬൯) ആഗതട്ഠാനേ ഠപനാ നിക്ഖിപനാ പഞ്ഞത്തി നാമ, ഇധ ഉഭയമ്പി വട്ടതി. ഛ പഞ്ഞത്തിയോതി ഹി ഛ പഞ്ഞാപനാ ഛ സന്ദസ്സനാ പകാസനാതിപി, ഛ ഠപനാ നിക്ഖിപനാതിപി വുത്തം ഹോതി. നാമപഞ്ഞത്തിയേവ ഹി തേ തേ വിജ്ജമാനാവിജ്ജമാനേ ധമ്മേ സന്ദസ്സേതീതിപി. തേന തേന കോട്ഠാസേന ഠപേതീതിപി. ഖന്ധപഞ്ഞത്തീതിആദി പന സങ്ഖേപതോ താസം പഞ്ഞത്തീനം സരൂപദസ്സനം. തത്ഥ ഖന്ധാനം ‘‘ഖന്ധാ’’തി പഞ്ഞാപനാ സന്ദസ്സനാ പകാസനാ ച ഠപനാ നിക്ഖിപനാ ച ഖന്ധപഞ്ഞത്തി നാമ…പേ… പുഗ്ഗലാനം ‘‘പുഗ്ഗലാ’’തി പഞ്ഞാപനാ സന്ദസ്സനാ പകാസനാ ച ഠപനാ നിക്ഖിപനാ ച പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തി നാമ. ഇമാ ഏവ ഛ പഞ്ഞത്തിയോ വിജ്ജന്തി. അഞ്ഞാസമ്പി സമ്മുതിപരമത്ഥകഥാനം പഞ്ഞത്തീനം അനന്തത്താ, ഉപലക്ഖണവസേന പന പധാനഭാവതോ ച ഏതാവ വുത്താ. പാളിമുത്തകനയേന പന സബ്ബസങ്ഗാഹികാ വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിആദയോ ഛ നാമപഞ്ഞത്തിയോ അട്ഠകഥാസു (പു. പ. അട്ഠ. മാതികാവണ്ണനാ ൧) ആഗതാ, താ ച ഹേട്ഠാ വുത്താതി ഇധ ന വുത്താ. താസു ഇധ പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിപദേന അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി, സേസേഹി വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി ചാതി ദ്വേ ഏവ ലബ്ഭന്തി.

അട്ഠകഥാമുത്തകേന പന ആചരിയനയേന അപരാപി ഛ പഞ്ഞത്തിയോ – ഉപാദാപഞ്ഞത്തി ഉപനിധാപഞ്ഞത്തി സമോധാനപഞ്ഞത്തി ഉപനിക്ഖിത്തപഞ്ഞത്തി തജ്ജാപഞ്ഞത്തി സന്തതിപഞ്ഞത്തീതി, യാ ‘‘അത്ഥപഞ്ഞത്തീ’’തി വുച്ചതി. തത്ഥ യാ ഖന്ധപഞ്ചകം ഉപാദായ നിസ്സായ സമ്മതാ സത്താദികാ, അങ്ഗാനി ഉപാദായ രഥാദികാ, ചന്ദാദിപരിവത്താദയോ ഉപാദായ കാലദിസാദികാ, തംതംഭൂതനിമിത്തം, ഭാവനാവിസേസഞ്ച ഉപാദായ കസിണാദിഉഗ്ഗഹപടിഭാഗനിമിത്താദികാതി അയം ഏവരൂപാ സഭാവധമ്മേഹി ഏകത്തേന വാ സച്ഛികട്ഠപരമത്ഥേന അനുപലബ്ഭസഭാവാ ഉപാദാപഞ്ഞത്തി നാമ. പഞ്ഞാപേതബ്ബട്ഠേന ചേസാ പഞ്ഞത്തി വുത്താ, ന പന പഞ്ഞാപനട്ഠേന. യാ തസ്സ തസ്സത്ഥസ്സ പഞ്ഞാപനാ, സാ അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിയേവ.

യാ പന അഞ്ഞം പഠമാദിം ഉപനിധായ അപേക്ഖിത്വാ ദുതിയം രസ്സം ദീഘം ദൂരം സന്തികന്തിആദികാ തദഞ്ഞാപേക്ഖൂപനിധാ, ഛത്തപാണീതിആദികാ ഹത്ഥഗതൂപനിധാ, കുണ്ഡലീതിആദികാ സമ്പയുത്തൂപനിധാ, ധഞ്ഞസകടന്തി ആദികാ സമാരോപിതൂപനിധാ, ഇന്ദസാലഗുഹാതിആദികാ അവിദൂരഗതൂപനിധാ, സുവണ്ണവണ്ണോതിആദികാ പടിഭാഗൂപനിധാ, ബ്രാഹ്മണഗാമോതിആദികാ തബ്ബഹുലൂപനിധാ, മണികടകന്തിആദികാ തബ്ബിസിട്ഠൂപനിധാതി ഏവമാദി അനേകപ്പകാരാ പഞ്ഞാപനാ, അയം ഉപനിധാപഞ്ഞത്തി നാമ.

ധഞ്ഞരാസീതിആദികാ പന സമോധാനപഞ്ഞത്തി നാമ. പുരിമസ്സ പുരിമസ്സ ഉപനിക്ഖിപിത്വാ ദ്വേ തീണീതിആദികാ ഉപനിക്ഖിത്തപഞ്ഞത്തി നാമ. തംതംസഭാവനിസ്സിതാ പഥവീആദികാ തജ്ജാപഞ്ഞത്തി നാമ. ആസീതികോതിആദികാ പന സന്തതിപഞ്ഞത്തി നാമ.

അട്ഠകഥാമുത്തകേനേവ ആചരിയനയേന അപരാപി ധമ്മകഥികാദികാ കിച്ചപഞ്ഞത്തി, കിസഥൂലാദികാ സണ്ഠാനപഞ്ഞത്തി, ഇത്ഥിപുരിസാദികാ ലിങ്ഗപഞ്ഞത്തി, കാമാവചരാദികാ, കോസലകാദികാ ച ഭൂമിപഞ്ഞത്തി, തിസ്സോ നാഗോതിആദികാ പച്ചത്തപഞ്ഞത്തി, നിരോധാദികാ അസങ്ഖതപഞ്ഞത്തി ചാതി ഛ പഞ്ഞത്തിയോ.

ഏതാസു പന ദ്വാദസസു തജ്ജാപഞ്ഞത്തി, ഏകച്ചാ ഭൂമിപഞ്ഞത്തി, അസങ്ഖതപഞ്ഞത്തി ച വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിസങ്ഖാതാ നാമപഞ്ഞത്തി, തദഞ്ഞാ പരമത്ഥാവസേസാ, പന അത്ഥപഞ്ഞത്തീതി ദീപിതാ അവിജ്ജമാനാദിപഞ്ഞത്തിയോ ചാതി. അയം താവേത്ഥ അനുത്താനത്ഥതോ സംവണ്ണനാ.

അത്ഥനിച്ഛയോ പനേത്ഥാപി പാളിനയേനേവ സദ്ധിം ഹോതി, ന വിനാ പാളിം തസ്സ വത്തുമസക്കുണേയ്യത്താ. പാളിയഞ്ച യസ്മാ ആദിതോ പഞ്ച പഞ്ഞത്തിയോ, തദത്ഥഭൂതാ ഖന്ധാദയോ ച ഹേട്ഠാ വിഭങ്ഗപ്പകരണേ നിപ്പദേസതോ കഥിതാതി താ ഇധ ‘‘കിത്താവതാ ഖന്ധാനം ഖന്ധപഞ്ഞത്തി, യാവതാ പഞ്ചക്ഖന്ധാ രൂപക്ഖന്ധോ’’തിആദിനാ സങ്ഖേപേനേവ നിദ്ദിട്ഠാ, താ ചേത്ഥാപി വുത്തത്ഥാ. പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തി പന ഹേട്ഠാ ന വുത്താതി ‘‘കിത്താവതാ പുഗ്ഗലാനം പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തി? സമയവിമുത്തോ, അസമയവിമുത്തോ’’തിആദിനാ ഏകകാദിഭേദേന യാവ ദസകാ ദസധാ മാതികം ഠപേത്വാ വിത്ഥാരേനേവ വിഭത്താ, സാ ച ഞാതബ്ബപഭേദതോ അവുച്ചമാനാ ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യാ, തസ്മാ പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിയാ ഏവ ചേത്ഥ പാളിനയാനുസാരേന സങ്ഖേപതോ അത്ഥനിച്ഛയോ ഹോതി, സോ ചേത്ഥ മാതികായം വുത്തേ സബ്ബപുഗ്ഗലേ അനുദ്ധരിത്വാ ഞാതബ്ബാനം ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യാനം പുഗ്ഗലാനം ഏകകാദിഭേദതോവ മാതികം ഉദ്ധരിത്വാ വിഭജനവസേന സങ്ഖേപതോവ ഹോതി. കഥം? ‘‘സമയവിമുത്തോ അസമയവിമുത്തോ, കുപ്പധമ്മോ അകുപ്പധമ്മോ, ചേതനാഭബ്ബോ അനുരക്ഖണാഭബ്ബോ, ഭയൂപരതോ അഭയൂപരതോ, ഭബ്ബാഗമനോ അഭബ്ബാഗമനോ, നിയതോ അനിയതോ, പടിപന്നകോ ഫലേ ഠിതോ, സമസീസീ ഠിതകപ്പീ, സോതാപന്നോ സത്തക്ഖത്തുപരമോ കോലംകോലോ ഏകബീജീ, സകദാഗാമീ, അനാഗാമീ അന്തരാപരിനിബ്ബായീ ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഉദ്ധംസോതോ അകനിട്ഠഗാമീ, അരഹാ’’തി ഏകകമാതികാ.

തത്ഥ യോ അപ്പനം നിബ്ബത്തേതും യുത്തപത്തകാലേ രൂപാരൂപസമാപത്തിസങ്ഖാതേഹി അട്ഠഹി വിമോക്ഖേഹി പച്ചനീകധമ്മതോ വിമുച്ചിത്വാ തീസു മഗ്ഗേസു യേന കേനചി യഥാസകം ആസവേ ഖേപേത്വാ വുട്ഠിതോ, അയം സമയവിമുത്തോ നാമ. ‘‘ഏകച്ചേ ആസവാ പരിക്ഖീണാ’’തിആദിവചനതോ (പു. പ. ൧) ഹി അട്ഠസമാപത്തിലാഭീ പുഥുജ്ജനോ വാ ഖീണാസവോ വാ ഇധ ന ഗഹിതോ, സമാപത്തിലാഭിനോ പന ഫലട്ഠസേഖാവ ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബാ. സുക്ഖവിപസ്സകഖീണാസവോ, സബ്ബേപി ച അരിയാ മഗ്ഗവിമോക്ഖം സന്ധായ അസമയവിമുത്താ നാമ. ബാഹിരാനഞ്ഹി അട്ഠന്നം സമാപത്തീനം സമാപജ്ജന്തസ്സ പവിവേകട്ഠാനലാഭാദിസമയോപി അത്ഥി, വത്തകരണകാലാദിഅസമയോപി അത്ഥി. മഗ്ഗവിമോക്ഖേന വിമുച്ചനസ്സ പന താദിസോ സമയോ വാ അസമയോ വാ നത്ഥി, യസ്സ സദ്ധാ ബലവതീ, വിപസ്സനാ ച ആരദ്ധാ, തസ്സ ഗച്ഛന്തസ്സ വാ ഭുഞ്ജന്തസ്സ വാ മഗ്ഗഫലപടിവേധോ നാമ ന ഹോതീതി നത്ഥി, തസ്മാ സബ്ബേ അരിയാ അരിയവിമോക്ഖേ അസമയവിമുത്താതി വേദിതബ്ബാ. പുരിമപദേപി ലോകിയസമാപത്തിഞ്ഞേവ സന്ധായ സേഖാ സമയവിമുത്താ നാമ ജാതാ.

അവസിഭാവാ അട്ഠസമാപത്തിലാഭീ പന പുഥുജ്ജനോ, സോതാപന്നസകദാഗാമിനോ ദ്വേ സേഖാ അട്ഠസമാപത്തിം സന്ധായ കുപ്പധമ്മോ നാമ. പരിഹാനധമ്മോതിപി ദുവിധാ ഏവ. അനാഗാമിആദയോ സുപ്പഹീനസമാധിപാരിപന്ഥികത്താ വസിഭാവാ സമാപത്തിലാഭീ പുഥുജ്ജനോ, അരിയാ ച ലോകുത്തരധമ്മേപി സന്ധായ അകുപ്പധമ്മോ നാമ. അപരിഹാനധമ്മോതി തേ ഏവ. ചേതനാഭബ്ബോതി ചേതനാസങ്ഖാതേന ഝാനസമാപത്തിവളഞ്ജനേന അപരിഹാനിം ആപജ്ജിതും ഭബ്ബോ. യോ ഹി രൂപാരൂപജ്ഝാനേസു ആചിണ്ണവസിതായ ചേതനാസങ്ഖാതായ ഝാനസമാപത്തിയാ നിരന്തരം വളഞ്ജമാനോ തേഹി ന പരിഹായതി, അവളഞ്ജമാനോ ച പരിഹായതി, അയം വളഞ്ജമാനോ ചേതനാഭബ്ബോ നാമ. അനുരക്ഖണാഭബ്ബോതി ഝാനസ്സ ഉപകാരാനുപകാരധമ്മേ ജാനിത്വാ അനുരക്ഖണായ അവളഞ്ജമാനോപി അപരിഹാനിം ആപജ്ജിതും ഭബ്ബോ, ഏസോ ച പുരിമതോ ബലവതരോ, ആചിണ്ണവസിനോ പഞ്ഞാസമ്പദായ ഉപകാരാനുപകാരധമ്മേ ജാനിത്വാ തദനുരൂപം പടിപജ്ജനതോതി വേദിതബ്ബോ.

ഭയൂപരതോതി ഭയേന പാപതോ ഉപരതോ വിരതോ സേഖോ, കല്യാണപുഥുജ്ജനോ ച. തേസു പച്ഛിമോ ദുഗ്ഗതിവട്ടകിലേസഉപവാദസങ്ഖാതേഹി ചതൂഹി ഭയേഹി പാപതോ ഓരമതി, സേഖോ ദുഗ്ഗതിവജ്ജേഹി, അപായേഹി മുത്തത്താ. ഖീണാസവോ പന അഭയൂപരതോ നാമ സമുച്ഛിന്നഭയത്താ, ഉപവാദതോ പന ഓരമിതബ്ബോ.

അഭബ്ബാഗമനോതി സമ്മത്തനിയാമാഗമനസ്സ അഭബ്ബോ, യേ ആനന്തരിയസങ്ഖാതേന കമ്മാവരണേന, നിയതമിച്ഛാദിട്ഠിസങ്ഖാതേന കിലേസാവരണേന, അഹേതുകദുഹേതുകപടിസന്ധിസങ്ഖാതേന വിപാകാവരണേന ച സമന്നാഗതാ, ബുദ്ധാദീസു ച സദ്ധാരഹിതാ, മഗ്ഗഭാവനായ ച ഉത്തരകുരുകാദയോ വിയ അച്ഛന്ദികാ, പുബ്ബൂപനിസ്സയരഹിതാ ച, സബ്ബേതേ അഭബ്ബാഗമനാ നാമ. വിപരീതാ ഭബ്ബാഗമനാ നാമ. പഞ്ചാനന്തരിയനിയതമിച്ഛാദിട്ഠികാ നിരയഗമനേ, അട്ഠ അരിയപുഗ്ഗലാ അനുപാദാപരിനിബ്ബാനാദീസു നിയതാ നാമ. അവസേസപുഗ്ഗലാ അനിബദ്ധഗതികതായ അനിയതാ നാമ, ഉത്തരകുരുകാ പന സുഗതിനിയതാപി മിച്ഛത്തസമ്മത്തനിയാമസ്സേവ ഇധാധിപ്പേതത്താ ‘‘നിയതാ’’തി ന വുത്താ. മഗ്ഗസമങ്ഗീ പുഗ്ഗലോ മഗ്ഗക്ഖണേ ഫലത്ഥായ പടിപന്നകോ നാമ, ഫലസമങ്ഗീ ഫലാനുപ്പത്തിയമ്പി ഫലേ ഠിതോ നാമ.

യസ്സ പന അപുബ്ബാചരിമം ആസവപരിയാദാനഞ്ച ഹോതി ജീവിതപരിയാദാനഞ്ച, അയം സമസീസീ നാമ. സോ ച തിവിധോ ഹോതി ഇരിയാപഥസമസീസീ രോഗസമസീസീ ജീവിതസമസീസീതി. തത്ഥ യോ ചതൂസു ഇരിയാപഥേസു ഏകസ്മിം വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അരഹത്തം പത്വാ തസ്മിഞ്ഞേവ ഇരിയാപഥേ പരിനിബ്ബാതി, അയം ഇരിയാപഥസമസീസീ നാമ. യോ പന ഏകം രോഗം പത്വാ അന്തോരോഗേ ഏവ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അരഹത്തം പത്വാ തേനേവ രോഗേന പരിനിബ്ബാതി, അയം രോഗസമസീസീ നാമ. യസ്സ പന കിലേസസീസസങ്ഖാതാ അവിജ്ജാ, അരഹത്തമഗ്ഗേന പവത്തസീസസങ്ഖാതം ജീവിതിന്ദ്രിയഞ്ച ചുതിചിത്തേന സമം പരിയാദാനം ഗച്ഛതി, അയം ജീവിതസമസീസീ നാമ. കഥമിദം സമം ഹോതീതി? വാരസമതായ. യസ്മിം ഹി വാരേ മഗ്ഗേന കിലേസേ ഖേപിതേ പച്ചവേക്ഖണഞാണാനി പവത്തന്തി, തസ്സാനന്തരമേവ പരിനിബ്ബായതോ ഇമായ വാരസമതായ ഇദം ഉഭയസീസപരിയാദാനമ്പി സമം ഹോതി നാമ, അയമേവ ജീവിതസമസീസീ ഇധാധിപ്പേതോ.

ഠിതകപ്പീതി ഠിതോ കപ്പോ ഠിതകപ്പോ, സ്വാസ്സ അത്ഥീതി ഠിതകപ്പീ, കപ്പമ്ഹി വിനസ്സമാനമ്ഹി കപ്പം ഠപേതും സമത്ഥോതി അത്ഥോ.

സചേ ഹി യേസം മഗ്ഗസമങ്ഗിക്ഖണേ കപ്പവിനാസോ ഭവേയ്യ, നേവ താവ കപ്പോ വിനസ്സേയ്യ, യാവായം യഥാസകം ഫലം ന സച്ഛികരോതീതി തേ വിനസ്സമാനമ്പി കപ്പം ഠപേന്തീതി ഠിതകപ്പിനോ നാമ ജാതാതി. കിഞ്ചാപി കപ്പവിനാസനകാലേ സാസനം നത്ഥി, ഗതകോടികേ ഹി കാലേ കപ്പവിനാസോ ഹോതി, ഏവം സന്തേപി മഗ്ഗാനന്തരഫലസ്സ അനന്തരായം ദീപേതും ഇദം അഭൂതമ്പി കാരണം ആഹടം.

സോതാപന്നോതി നിബ്ബാനസമുദ്ദനിന്നതായ സോതസങ്ഖാതസ്സ മഗ്ഗസ്സ പഠമസമങ്ഗീ വുച്ചതി, ഇധ പന ഫലട്ഠോ അധിപ്പേതോ. തസ്സേവ ച പഭേദദസ്സനത്ഥം ‘‘സത്തക്ഖത്തുപരമോ’’തിആദി വുത്തം. സത്തവാരാ പരമാ അസ്സ ഭവൂപപത്തീതി സത്തക്ഖത്തുപരമോ, തതോ പരം അട്ഠമം ഭവം നാദിയതീതി അത്ഥോ. സോതാപന്നോ ഹി യോ സത്തക്ഖത്തും ദേവേസു, മനുസ്സേസു ച പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ സത്തമേ ഭവേ ദുക്ഖസ്സന്തം കരോതി, അയം സത്തക്ഖത്തുപരമോ നാമ. കുലതോ കുലം ഭവതോ ഭവം ഗച്ഛതീതി കോലംകോലോ. സോ ഹി ദേവമനുസ്സവസേന ദ്വേ ഗതിയോ ഭവേ സംസരിത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരോതി, അയം കോലംകോലോ നാമ. കമ്മപടിസന്ധിയാ ഏകം കമ്മം കിലേസബീജം അസ്സാതി ഏകബീജീ. സോ ഹി ഏകസ്മിഞ്ഞേവ ഭവേ ഖീണാസവോ ഹോതി. കിം പനസ്സ ഭേദസ്സ നിയാമകന്തി? വിപസ്സനാഭിഞ്ഞാഭേദാ. സോതാപന്നേസു ഹി യോ വിപസ്സനായ പമത്തോ, സോ സത്തക്ഖത്തുപരമോ ഹോതി. യോ കിഞ്ചി അപ്പമത്തോ, സോ കോലംകോലോ. യോ പന വിപസ്സനായ അതിവിയ അപ്പമത്തോ, സോ ഏകബീജീ ഹോതി. യേ പന അഭിവിയ പമത്താ വട്ടജ്ഝാസയാ അനാഥപിണ്ഡികവിസാഖാസക്കാദയോ, തേ പുനപ്പുനം വട്ടസ്മിംയേവ വിചരന്താ ആദിതോ പട്ഠായ ഛ ദേവലോകേ ഓസാപേത്വാ ബ്രഹ്മലോകേസുപി യഥാക്കമം നിബ്ബത്തിത്വാ അകനിട്ഠേ ഠത്വാ പരിനിബ്ബന്തി, ന തേ ഇധ ഗഹിതാ. തേ ഹി മനുസ്സഗതിം പുനപ്പുനം ആദിയന്തി. യേ പന മനുസ്സഗതിയമ്പി ഭവം ആദിയന്തി, തേസം വസേന സത്തക്ഖത്തുപരമോ കോലംകോലോ മാനുസികഭവനിബ്ബത്തകോ ഏവ ഏകബീജീ ഗഹിതോ. തേ പന സദ്ധാധുരേന ആഗതാ തയോ, പഞ്ഞാധുരേന ആഗതാ തയോതി സോതാപന്നോ ഛബ്ബിധോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ.

പടിസന്ധിവസേന പന സകിം ഇമം മനുസ്സഗതിം ആഗച്ഛതീതി സകദാഗാമീ, ദുതിയമഗ്ഗഫലസമങ്ഗീ. ഇമിനാ പഞ്ചസു സകദാഗാമീസു ചത്താരോ വജ്ജേത്വാ ഏകോവ ഗഹിതോ. ഏകച്ചോ ഹി സകദാഗാമിഫലേ ഠത്വാ പുന ദുതിയഭവേ ഇധേവ പരിനിബ്ബാതി, ഏകച്ചോ ഇധ പത്വാ ദേവലോകേ പരിനിബ്ബാതി, ഏകച്ചോ ദേവലോകേ പത്വാ ദുതിയഭവേ തത്ഥേവ പരിനിബ്ബാതി, ഏകച്ചോ ദേവലോകേ പത്വാ ഇധൂപപജ്ജിത്വാ പരിനിബ്ബാതി, ഇമേ ചത്താരോപി ഇധ ന ഗഹിതാ. യോ പന ഇധ പത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ പുന ഇധൂപപജ്ജിത്വാ പരിനിബ്ബാതി, അയമേകോവ ഇധ ഗഹിതോ. ഇമസ്സ ച ദ്വേ പടിസന്ധിയോ, ഏകബീജിസ്സ പന ഏകാവാതി ഇദം തേസം നാനാകരണന്തി വേദിതബ്ബം.

പടിസന്ധിവസേന കാമഭവം നാഗച്ഛതീതി അനാഗാമീ, തതിയമഗ്ഗഫലസമങ്ഗീ. തസ്സേവ പന പഭേദദസ്സനത്ഥം ‘‘അന്തരാപരിനിബ്ബായീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അന്തരാപരിനിബ്ബായീതി ആയുവേമജ്ഝസ്സ അന്തരാ ഏവ അരഹത്തമഗ്ഗം ഉപ്പാദേത്വാ കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബായനസീലോ ഏകോ അനാഗാമീ. സോ ച ഉപ്പന്നസമനന്തരം പരിനിബ്ബായീ, ആയുവേമജ്ഝം അപ്പത്വാ പരിനിബ്ബായീ, ആയുവേമജ്ഝം പത്വാ പരിനിബ്ബായീതി തിവിധോ ഹോതി. ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീതി ആയുവേമജ്ഝം ഉപഹച്ച അതിക്കമിത്വാ, മരണസമയം വാ ഉപഹച്ച ഉപഗന്ത്വാ പരിനിബ്ബായീ, ആയുവേമജ്ഝം അതിക്കമിത്വാ യാവ മരണസമയാ പരിനിബ്ബായീതി അത്ഥോ. അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീതി അസങ്ഖാരേന അപ്പദുക്ഖേന അധിമത്തപ്പയോഗം അകത്വാ പരിനിബ്ബായനസീലോ. സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീതി സസങ്ഖാരേന ദുക്ഖേന കസിരേന അധിമത്തപ്പയോഗേന പരിനിബ്ബായനസീലോ. ഉദ്ധംസോതോതി ഉദ്ധംവാഹിഭാവേന ഉദ്ധമസ്സ തണ്ഹാസോതം വട്ടസോതഞ്ച, ഉദ്ധം വാ ഗന്ത്വാ പടിലഭിതബ്ബതോ ഉദ്ധം മഗ്ഗസോതമസ്സാതിപി ഉദ്ധംസോതോ. അകനിട്ഠം ഗച്ഛതീതി അകനിട്ഠഗാമീ. ഇമേസം പന അനാഗാമീനം പഭേദദസ്സനത്ഥമ്പേത്ഥ ഉദ്ധംസോതോ അകനിട്ഠഗാമീതിആദി ചതുക്കം വേദിതബ്ബം.

തത്ഥ യോ അവിഹതോ പട്ഠായ ചതൂസു യഥാക്കമം ഉപ്പജ്ജിത്വാ യാവതായുകം ഠത്വാ ചുതോ അകനിട്ഠേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ പരിനിബ്ബാതി, അയം ഉദ്ധംസോതോ അകനിട്ഠഗാമീ നാമ. യോ പന അകനിട്ഠം അപ്പത്വാ അന്തരാ പരിനിബ്ബാതി, അയം ഉദ്ധംസോതോ ന അകനിട്ഠഗാമീ നാമ. യോ മനുസ്സലോകോ അകനിട്ഠമേവ ഗന്ത്വാ പരിനിബ്ബാതി, അയം ന ഉദ്ധംസോതോ അകനിട്ഠഗാമീ നാമ. യോ പന ഹേട്ഠാ ചതൂസു സുദ്ധാവാസേസു അഞ്ഞതരസ്മിം ഉപ്പജ്ജിത്വാ തത്ഥേവ പരിനിബ്ബാതി, അയം ന ഉദ്ധംസോതോ ന അകനിട്ഠഗാമീ നാമ. ഏവമേതേ അനാഗാമിനോ അട്ഠചത്താലീസവിധാ ഹോന്തി. കഥം? അവിഹേസു താവ തയോ അന്തരാപരിനിബ്ബായിനോ, ഏകോ ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ, ഏകോ ഉദ്ധംസോതോതി പഞ്ച, തേ അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിസസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിവസേന ദസ ഹോന്തി, ഏവം അതപ്പസുദസ്സസുദസ്സീസൂതി ചത്താലീസം, അകനിട്ഠേ പന ഉദ്ധംസോതോ നത്ഥി, തസ്മാ തത്ഥ തം സസങ്ഖാരാസങ്ഖാരവസേന ദുവിധം ഉദ്ധംസോതം വജ്ജേത്വാ അട്ഠ ചാതി അട്ഠചത്താലീസ ഹോന്തി.

അരഹാതി കിലേസാരീനം ഹതത്താദിനാ ഖീണാസവോ അരഹാ നാമ. സോ സുഞ്ഞതാദിവിമോക്ഖത്തയവസേന തിവിധോ ഹുത്വാ പുന പച്ചേകം പടിപദാചതുക്കവസേന ദ്വാദസവിധാ ഹോന്തി. യഥാ ച അരഹാ ദ്വാദസവിധോ, ഏവം ദ്വാദസേവ സകദാഗാമിനോ, ചതുവീസതി സോതാപന്നാ അട്ഠചത്താലീസ അനാഗാമിനോവ പച്ചേകന്തി വേദിതബ്ബം. ഇമേ ച സബ്ബേ അരിയാ ഇമസ്മിം സാസനേ ഏവ ഉപ്പജ്ജന്തി, നോ ബഹിദ്ധാതി. ഏകകനയോ.

ദുകാദിമാതികത്ഥവണ്ണനാ

ദുകാദീസു ‘‘ദ്വേ പുഗ്ഗലാ – കോധനോ ച ഉപനാഹീ ച മക്ഖീ ച പളാസീ ചാ’’തിആദിനാ ദുകഞ്ച, ‘‘തയോ പുഗ്ഗലാ – നിരാസോ ആസംസോ വിഗതാസോ’’തിആദിനാ തികഞ്ച, ‘‘ചത്താരോ പുഗ്ഗലാ – അസപ്പുരിസോ, അസപ്പുരിസേനഅസപ്പുരിസതരോ, സപ്പുരിസോ, സപ്പുരിസേനസപ്പുരിസതരോ’’തിആദിനാ ചതുക്കഞ്ച, ‘‘പഞ്ച പുഗ്ഗലാ – അത്ഥേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ആരഭതി ച വിപ്പടിസാരീ ച ഹോതി, തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. യത്ഥസ്സ തേ ഉപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി, അത്ഥേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ആരഭതി ന വിപ്പടിസാരീ ച ഹോതി…പേ… അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി, അത്ഥേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ നാരഭതി വിപ്പടിസാരീ ച ഹോതി…പേ… അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി. അത്ഥേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ നാരഭതി ന വിപ്പടിസാരീ ഹോതി…പേ… അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തീ’’തിആദിനാ പഞ്ചകഞ്ച വിത്ഥാരതോ മാതികം നിക്ഖിപിത്വാ സബ്ബേപി തേ പുഗ്ഗലാ നിദ്ദിട്ഠാ, ഇധ പന തേ ഗന്ഥവിത്ഥാരഭയേന സബ്ബേ ന ഉദ്ദിട്ഠാ, പാളിയാ ഏവ ഞാതബ്ബാതി.

തത്ഥ തികേ നിരാസോതി അരഹത്താസായ വിരഹിതോ ദുസ്സീലോ. തസ്സ ഹി അത്തനോ അഭബ്ബതായ ഭബ്ബസഹായകസ്സ സീലവതോ അരഹത്തപ്പത്തിം സുത്വാ, ചണ്ഡാലപുത്തസ്സ വിയ കസ്സചി രാജപുത്തസ്സ രജ്ജാഭിസേകം സുത്വാ അഭിസേകപ്പത്തിയം, ‘‘കുദാസ്സു നാമാഹമ്പി അരഹത്തം പാപുണേയ്യ’’ന്തി അരഹത്തപ്പത്തിയം പത്ഥനാപി ന ഉപ്പജ്ജതി. ആസംസോതി അരഹത്തം ആസീസമാനോ പത്ഥയമാനോ സീലവാ. തസ്സ ഹി അരഹത്തപത്ഥനായ സീലസമ്പത്തിയാ ഠിതത്താ കസ്സചി അരഹത്തപ്പത്തിം സുത്വാ, ഉഭതോസുജാതസ്സ രാജകുമാരസ്സ വിയ താദിസസ്സ കസ്സചി രജ്ജാഭിസേകം സുത്വാ അഭിസേകപ്പത്തിയം, അരഹത്തപ്പത്തിയം പത്ഥനാ ഉപ്പജ്ജതി. വിഗതാസോതി അരഹാ. സോ ഹി പത്തഅരഹത്തതായ തത്ഥ വിഗതാസോ ഹോതി പത്താഭിസേകോ വിയ ഖത്തിയോ അഭിസേകപ്പത്തിയന്തി വേദിതബ്ബം.

ചതുക്കേ പന പാണാതിപാതാദിഅകുസലകമ്മപഥസമന്നാഗതോ അസപ്പുരിസോ നാമ. യോ പന സയമ്പി പാണാതിപാതാദീനി കത്വാ പരഞ്ച തത്ഥ സമാദപേതി, അയം അസപ്പുരിസേനഅസപ്പുരിസതരോ, അസപ്പുരിസതോപി അസപ്പുരിസതരോതി അത്ഥോ. വുത്തപടിപക്ഖകുസലവസേന സപ്പുരിസോ, സപ്പുരിസേനസപ്പുരിസതരോ ച വേദിതബ്ബോ.

പഞ്ചകേ ആരഭതി ച വിപ്പടിസാരീ ച ഹോതീതി ഏത്ഥ ആരമ്ഭ-സദ്ദോ ആപത്തിവീതിക്കമേ വത്തതി, തസ്മാ ആപത്തിവീതിക്കമവസേന ആരഭതി ചേവ തപ്പച്ചയാ ച വിപ്പടിസാരീ ഹോതീതി അത്ഥോ. ചേതോവിമുത്തിന്തി ഫലസമ്പയുത്തസമാധിം. പഞ്ഞാവിമുത്തിന്തി ഫലസമ്പയുത്തഞാണം. യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതീതി അനധിഗതത്താ യഥാസഭാവതോ നപ്പജാനാതി. യത്ഥസ്സാതി യസ്മിം അരഹത്തഫലസങ്ഖാതേ ഝാനേ അധിഗതേ അസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സബ്ബേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ നിരവസേസാ നിരുജ്ഝന്തി, തേ നപ്പജാനാതീതി സമ്ബന്ധോ. കിഞ്ചാപി തേ മഗ്ഗക്ഖണേ ഏവ നിരുജ്ഝന്തി നാമ, ഫലക്ഖണേ പന നിരുദ്ധാ നാമ ഹോന്തി, ഇധ പന മഗ്ഗകിച്ചവസേന ‘‘ഫലക്ഖണേ നിരുജ്ഝന്തീ’’തി വുത്താതി വേദിതബ്ബാ.

ആരഭതി ന വിപ്പടിസാരീ ച ഹോതീതി ആപത്തിം ആപജ്ജതി, തം പന ദേസേതും സഭാഗപുഗ്ഗലം പരിയേസതി, വുട്ഠാപേതി വാ, തസ്മാ ന വിപ്പടിസാരീ ഹോതി. നാരഭതി വിപ്പടിസാരീ ച ഹോതീതി ആപത്തിം നാപജ്ജതി, വിനയപഞ്ഞത്തിയം പന അകോവിദത്താ അനാപത്തിയാ ആപത്തിസഞ്ഞിതായ വുട്ഠിതായപി തം ആപത്തിയാ വിപ്പടിസാരം വിനോദേതും അസക്കുണേയ്യതായ വിപ്പടിസാരീ ഹോതി. നാരഭതി ന വിപ്പടിസാരീ ഹോതീതി നാരഭതി നേവ ആപത്തിം ആപജ്ജതി, ന വിപ്പടിസാരീ ഹോതി. അരഹത്തഞ്ച ന പാപുണാതി. കതരോ പനേസ പുഗ്ഗലോതി? സീലവാ ഓസ്സട്ഠവീരിയോ പുഗ്ഗലോ. സോ ഹി ‘‘കിം മേ ഇമസ്മിം ബുദ്ധകാലേ പരിനിബ്ബാനേന, അനാഗതേ മേത്തേയ്യസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ പരിനിബ്ബായിസ്സാമീ’’തി വിസുദ്ധസീലോപി പടിപത്തിം ന പൂരേതി. ഇമേ ചത്താരോപി പുഗ്ഗലാ തഥാ തഥാ ഓവദിത്വാ ആസവക്ഖയേ പതിട്ഠാപേതബ്ബാ. ഏവം ഹി തേപി യ്വായം പഞ്ചമോ പുഗ്ഗലോ നാരഭതി ന വിപ്പടിസാരീ ആരദ്ധവീരിയോ അരഹത്തം പാപുണാതി, തേന സമസമാവ ഭവിസ്സന്തീതി.

ഛക്കാദീസു –

‘‘ഛ പുഗ്ഗലാ – അത്ഥേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു സാമം സച്ചാനി അഭിസമ്ബുജ്ഝതി, തത്ഥ ച സബ്ബഞ്ഞുതം പാപുണാതി ബലേസു ച വസീഭാവം. അത്ഥേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ…പേ… അഭിസമ്ബുജ്ഝതി, ന ച തത്ഥ സബ്ബഞ്ഞുതം പാപുണാതി, ന ച ബലേസു വസിഭാവം. അത്ഥേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ…പേ… അനഭിസമ്ബുജ്ഝതി, ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതി, സാവകപാരമിഞ്ച പാപുണാതി. അത്ഥേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ…പേ… ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതി, ന ച സാവകപാരമിം പാപുണാതി. അത്ഥേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ…പേ… അനഭിസമ്ബുജ്ഝതി, ന ച ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതി, അനാഗാമീ ഹോതി അനാഗന്താ ഇത്ഥത്തം. അത്ഥേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ…പേ… അനഭിസമ്ബുജ്ഝതി, ന ച ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതി, ആഗാമീ ഹോതി ആഗന്താ ഇത്ഥത്ത’’ന്തി –

ഛക്കം, ‘‘സത്ത പുഗ്ഗലാ – സത്ത ഉദകൂപമാ പുഗ്ഗലാ സകിം നിമുഗ്ഗോ നിമുഗ്ഗോവ ഹോതി, ഉമ്മുജ്ജിത്വാ നിമുജ്ജതി, ഉമ്മുജ്ജിത്വാ ഠിതോ ഹോതി, ഉമ്മുജ്ജിത്വാ വിപസ്സതി വിലോകേതി, ഉമ്മുജ്ജിത്വാ പതരതി, ഉമ്മുജ്ജിത്വാ പടിഗാധപ്പത്തോ ഹോതി, ഉമ്മുജ്ജിത്വാ തിണ്ണോ ഹോതി പാരങ്ഗതോ, ഥലേ തിട്ഠതി ബ്രാഹ്മണോ’’തിആദിനാ സത്തകം, ‘‘അട്ഠ പുഗ്ഗലാ – ചത്താരോ മഗ്ഗസമങ്ഗിനോ, ചത്താരോ ഫലസമങ്ഗിനോ പുഗ്ഗലാ’’തി അട്ഠകം, ‘‘നവ പുഗ്ഗലാ – സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ പഞ്ഞാവിമുത്തോ കായസക്ഖീ ദിട്ഠിപ്പത്തോ സദ്ധാവിമുത്തോ ധമ്മാനുസാരീ സദ്ധാനുസാരീ’’തി നവകം, ‘‘ദസ പുഗ്ഗലാ – പഞ്ചന്നം ഇധ നിട്ഠാ, പഞ്ചന്നം ഇധ വിഹായ നിട്ഠാ’’തി ദസകഞ്ച മാതികം നിക്ഖിപിത്വാ പാളിയം നിദ്ദേസോ കതോ. തത്ഥ ഛക്കേ പഠമേന പദേന സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ദട്ഠബ്ബോ. സോ ഹി അനാചരിയകോ അത്തനാ ഉപ്പാദിതേന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപദട്ഠാനേന അരഹത്തമഗ്ഗഞാണേന സബ്ബാകാരതോ സച്ചാനി അഭിസമ്ബുജ്ഝിത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതം പാപുണി, ദസഞാണബലേസു ച വസിഭാവന്തി. ദുതിയേന പന പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ ദട്ഠബ്ബോ. തതിയേന അഗ്ഗസാവകോ, ചതുത്ഥേന അവസേസാ അരഹന്തോ, പഞ്ചമേന അനാഗാമീ, ഛട്ഠേന സോതാപന്നസകദാഗാമിനോ ദട്ഠബ്ബാ. തേ ഹി ‘‘ആഗന്താ ഇത്ഥത്ത’’ന്തി വുത്താതി.

സത്തകേ പഠമേന പദേന സാസനേ അനിവിട്ഠസദ്ധോ നിയതമിച്ഛാദിട്ഠിധമ്മേഹി ഏകന്തകാളകേഹി സമന്നാഗതോ ഗഹിതോ. സോ ഹി സമുദ്ദേ ഉദകഭീരുകപുരിസോ വിയ സംസാരേ അപായേ നിമുഗ്ഗോ നിമുഗ്ഗോവ ഹോതി, ന പുന ഭവതോ വുട്ഠാതി, അനന്തമ്പി കാലം ഭവേ ഏവ വിചരതി സാസനസമായോഗാഭാവാ. ദുതിയേന പദേന സാസനേ പടിലദ്ധസദ്ധോപി ദേവദത്താദയോ വിയ സദ്ധാദിപരിഹാനിയം ഠിതോ ദുസ്സീലോ ഗഹിതോ. സോ ഹി സമുദ്ദേ കേനചി കാരണേന ഉമ്മുജ്ജിത്വാ പുന നിമുഗ്ഗോ വിയ സാസനസദ്ധായ ഉമ്മുജ്ജിത്വാപി അപായേ നിമുജ്ജതി ഏവ, അയം പന ചിരകാലാതിക്കമേന ബുദ്ധാദീഹി, അത്തനാ ഏവ വാ പച്ചേകബോധിഞാണേന ഭവതോ ഉദ്ധരണീയോ ഹോതി സാസനേ സകിം ഉപ്പന്നായപി സദ്ധായ മോക്ഖഭാവേന നിയമേന നിബ്ബാനാവഹത്താ. അയമേവ ഹിസ്സ പുരിമപുഗ്ഗലതോ വിസേസോ, ഇതരഥാ തസ്സ വിസും ഗഹണേ പയോജനമേവ ന സിയാതി ഗഹേതബ്ബം. തതിയേന സാസനേ ഉപ്പന്നസദ്ധോ ഠിതിഭാഗിയേഹി സീലാദിഗുണേഹി സമന്നാഗതോ ഗഹിതോ. സോ ഹി ഉമ്മുജ്ജിത്വാ തീരം അദിസ്വാവ സമുദ്ദമജ്ഝേ നാവാദിആഗമനം ഓലോകേന്തോ പുന അനിമുജ്ജിത്വാ ഉണ്ണതപ്പദേസേ ഠിതോ വിയ സാസനസദ്ധായ ഉമ്മുജ്ജിത്വാ നിബ്ബാനം അദിസ്വാവ ബുദ്ധാദിം ഓലോകയമാനോ സഗ്ഗേ, സീലാദിമ്ഹി ഠിതോ ഹോതി. ചതുത്ഥേന പന സോതാപന്നോ ഗഹിതോ. സോ ഹി ഉമ്മുജ്ജിത്വാ ഠിതോ തീരം ദിസ്വാ ഉത്തരണൂപായം വിലോകയമാനോ വിയ ലോകുത്തരസദ്ധായ ഉമ്മുജ്ജിത്വാ നിബ്ബാനതീരം ദിസ്വാ ഉത്തരണോപായം വിലോകേതി. പഞ്ചമേന സകദാഗാമീ ഗഹിതോ. സോ ഹി സമുദ്ദേ തീരം ദിസ്വാ തദഭിമുഖം പതരമാനോ വിയ പഠമമഗ്ഗേന നിബ്ബാനതീരം ദിസ്വാ തദഭിമുഖം ദുതിയമഗ്ഗേന പതരതി നാമ. ഛട്ഠേന അനാഗാമീ ഗഹിതോ. സോ ഹി പതരിത്വാ തീരം ഉപഗ്ഗമ്മ കടിപ്പമാണേ ഉദകേ ഠിതോ വിയ അരഹത്തസമീപേ സതികവാടപതിത്ഥേ അനാവത്തിധമ്മതായ തതിയമഗ്ഗേന തിട്ഠതി. സത്തമേന പന അരഹാ ഗഹിതോ, സോ ഹി തരിത്വാ പാരം പത്വാ ഠിതപുരിസോ വിയ ചത്താരോ ഓഘേ തരിത്വാ നിബ്ബാനത്ഥലേ ഠിതോ ഖീണാസവബ്രാഹ്മണോ നാമ ഹോതീതി.

നവകേ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോതി രൂപാരൂപസമാപത്തിയാ വിക്ഖമ്ഭനവിമോക്ഖേന, അരിയമഗ്ഗേന സമുച്ഛേദവിമോക്ഖേന കിലേസതോ വിമുത്തോ, അരൂപസമാപത്തിയാ വാ രൂപകായതോ, മഗ്ഗേന ച നാമകായതോതി ഇമേഹി ഉഭതോഭാഗേഹി വിമുത്തോതിപി ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ, സോ ചതുന്നം അരൂപസമാപത്തീനം ഏകേകതോ വുട്ഠായ സങ്ഖാരേ സമ്മസിത്വാ അരഹത്തപ്പത്താനം ചതുന്നം, നിരോധാ വുട്ഠായ അരഹത്തപ്പത്തഅനാഗാമിനോ ച വസേന പഞ്ചവിധോ, തേസു പച്ഛിമോവ നിപ്പരിയായതോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ നാമ, സേസാ പരിയായേന. ഏത്ഥ ച രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനം കിലേസകായതോ വിമുത്തമ്പി രൂപകായതോ അവിമുത്തം, അരൂപാവചരം പന തദഭയതോപി വിമുത്തം, തസ്മാ തദേവ പാദകം കത്വാ അരഹത്തപ്പത്തോവ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ ഹോതി, ന രൂപാവചരന്തി വേദിതബ്ബം. പഞ്ഞാവിമുത്തോതി അരഹത്തമഗ്ഗപഞ്ഞായ ആസവേഹി വിമുത്തോ. സോ ഹി സുക്ഖവിപസ്സകോ, ചതൂഹി രൂപാവചരജ്ഝാനേഹി വുട്ഠായ അരഹത്തപ്പത്താ ചത്താരോ ചാതി പഞ്ചവിധോ. അരൂപാവചരജ്ഝാനേസു ഹി ഏകസ്മിമ്പി സതി ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോവ നാമ ഹോതി.

കായസക്ഖീതി രൂപാരൂപജ്ഝാനലാഭീ അരിയോ. സോ ഹി സോതാപത്തിമഗ്ഗട്ഠവജ്ജിതാനം ഛന്നം സേഖാനം വസേന ഛബ്ബിധോ. തേനേവ ഹിസ്സ ‘‘ഏകച്ചേ ആസവാ പരിക്ഖീണാ’’തി നിദ്ദേസേ വുത്തം. സോതാപത്തിമഗ്ഗട്ഠസ്സ ച ന കേചിപി ആസവാ പരിക്ഖീണാതി വത്തബ്ബാ, പരിക്ഖീയിസ്സന്തീതി പന വത്തബ്ബാ, അരഹതോ പന സബ്ബേപി ആസവാ പരിക്ഖീണാ, ന ഏകച്ചേതി. സോ ഹി ഫുട്ഠന്തം സച്ഛികരോതീതി കായസക്ഖീ, ഫുട്ഠാനം പടിലദ്ധാനം ഝാനാനം അനന്തരം നാമകായേന നിരോധം സച്ഛികരോതീതിപി കായസക്ഖീ, കായേനാതി ചേത്ഥ ‘‘നാമകായേന ചേവ പരമത്ഥസച്ചം സച്ഛികരോതി, പഞ്ഞായ ച അതിവിജ്ഝ പസ്സതീ’’തി വചനതോ അരഹത്തഫലം ഠപേത്വാ സേസമഗ്ഗഫലാനമേതം അധിവചനം, തേന കായേന പഠമജ്ഝാനാനന്തരം നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികരണതോപി കായസക്ഖീതി കേചി. ദിട്ഠിപ്പത്തോതി സുക്ഖവിപസ്സകോ, രൂപജ്ഝാനലാഭീ ച യഥാവുത്തോ ഛബ്ബിധോ സേഖോ ച, അയം ദിട്ഠന്തപ്പത്തോതി ദിട്ഠിപ്പത്തോ. ദസ്സനം ദിട്ഠി, പഠമമഗ്ഗോ, തസ്സ അനന്തരം നിരോധപ്പത്തോതി അത്ഥോ. ദിട്ഠപ്പത്തോതിപി പാഠോ, തസ്സ പഠമമഗ്ഗേന ദിട്ഠം നിബ്ബാനം പുന പത്തോതി അത്ഥോ.

സദ്ധാവിമുത്തോതി സുക്ഖവിപസ്സകോ, രൂപജ്ഝാനലാഭീ ച യഥാവുത്തോ ഛബ്ബിധോ സേഖോ ച. അയം ഹി സദ്ദഹന്തോ വിമുത്തോതി സദ്ധാവിമുത്തോ. കഥം പനേതസ്സ ദിട്ഠിപ്പത്തതോ നാനത്തന്തി? ആഗമനീയപടിപദായ. ദിട്ഠിപ്പത്തോ ഹി പഞ്ഞാസമ്പദായ പുബ്ബഭാഗേ വിപസ്സനായ കിലേസേ അപ്പദുക്ഖേന വിക്ഖമ്ഭേന്തോ ആഗതോ, സദ്ധാവിമുത്തോ പന സദ്ധാബഹുലതായ കിലേസേ ദുക്ഖേന വിക്ഖമ്ഭേന്തോ ആഗതോ. ഏതമേവ ഹി ഭേദം സന്ധായ നിദ്ദേസേ ‘‘ഏകച്ചേ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി, നോ ച ഖോ യഥാദിട്ഠിപ്പത്തസ്സാ’’തി വുത്തം.

ധമ്മാനുസാരീതി യസ്സ സോതാപത്തിമഗ്ഗക്ഖണേ പഞ്ഞിന്ദ്രിയം അധിമത്തം ഹോതി, അയം പഞ്ഞാസങ്ഖാതേന ധമ്മേന സരതി അനുസ്സരതീതി ധമ്മാനുസാരീ, സോതാപത്തിമഗ്ഗട്ഠസ്സേതം നാമം. ഫലേ പന പത്തേ ദിട്ഠിപ്പത്തോ നാമ ഹോതി. സദ്ധാനുസാരീതി യസ്സ സോതാപത്തിമഗ്ഗക്ഖണേ സദ്ധിന്ദ്രിയം അധിമത്തം ഹോതി, അയം സദ്ധായ സരതി അനുസ്സരതീതി സദ്ധാനുസാരീ, സോതാപത്തിമഗ്ഗട്ഠസ്സേതം നാമം. ഫലേ പന പത്തേ സദ്ധാവിമുത്തോ നാമ ഹോതി.

ലോകുത്തരധമ്മം ഹി നിബ്ബത്തേന്താനം ദ്വേ ധുരാനി നാമ, ദ്വേ അഭിനിവേസാ നാമ, ദ്വേ സീസാനി നാമ. തത്ഥ സദ്ധാധുരം പഞ്ഞാധുരന്തി ദ്വേ ധുരാനി നാമ. ഏകോ പന സമഥാഭിനിവേസോ, ഏകോ വിപസ്സനാഭിനിവേസോതി ദ്വേ അഭിനിവേസാ. ഏകോ ച അരഹത്തം മത്ഥകം പാപുണന്തോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ ഹോതി, ഏകോ പഞ്ഞാവിമുത്തോതി ഇമാനി ദ്വേ സീസാനി നാമ. യേ ഹി കേചി ലോകുത്തരം ധമ്മം നിബ്ബത്തേന്തി, സബ്ബേ തേ ദ്വേ ഇമേ ധമ്മേ ധുരം കത്വാ ഇമേസു ദ്വീസു ഠാനേസു അഭിനിവിസിത്വാ ഇമേഹി ദ്വീഹി ഠാനേഹി വിമുച്ചന്തി. തേസു യോ ഭിക്ഖു അട്ഠസമാപത്തിലാഭീ പഞ്ഞം ധുരം കത്വാ സമഥവസേന അഭിനിവിട്ഠോ അഞ്ഞതരം അരൂപസമാപത്തിം പദട്ഠാനം കത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി, അയം സോതാപത്തിമഗ്ഗക്ഖണേ ധമ്മാനുസാരീ നാമ. പരതോ പന ഛസു ഠാനേസു കായസക്ഖീ നാമ. അരഹത്തഫലം പത്തേ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ നാമ.

അപരോ പഞ്ഞമേവ ധുരം കത്വാ വിപസ്സനാവസേന അഭിനിവിട്ഠോ സുദ്ധസങ്ഖാരേ വാ രൂപാവചരജ്ഝാനേസു വാ അഞ്ഞതരം സമ്മസിത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി, അയമ്പി സോതാപത്തിമഗ്ഗക്ഖണേ ധമ്മാനുസാരീ നാമ. പരതോ പന ഛസു ഠാനേസു ദിട്ഠിപ്പത്തോ നാമ, അരഹത്തം പത്തേ പഞ്ഞാവിമുത്തോ നാമ.

അപരോ പന അട്ഠസമാപത്തിലാഭീ സദ്ധം ധുരം കത്വാ സമാധിവസേന അഭിനിവിട്ഠോ അഞ്ഞതരം അരൂപസമാപത്തിം പദട്ഠാനം കത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി, അയം സോതാപത്തിമഗ്ഗക്ഖണേ സദ്ധാനുസാരീ നാമ, പരതോ ഛസു ഠാനേസു കായസക്ഖീയേവ നാമ. അരഹത്തം പത്തേ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോയേവ നാമ. അപരോ സദ്ധമേവ ധുരം കത്വാ വിപസ്സനാവസേന അഭിനിവിട്ഠോ സുദ്ധസങ്ഖാരേ വാ രൂപാവചരജ്ഝാനേസു വാ അഞ്ഞതരം സമ്മസിത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി, അയമ്പി സോതാപത്തിമഗ്ഗക്ഖണേ സദ്ധാനുസാരീ നാമ, പരതോ ഛസു ഠാനേസു സദ്ധാവിമുത്തോ നാമ. അരഹത്തപ്പത്തേ പഞ്ഞാവിമുത്തോ നാമ. ഇമേ സത്ത പുഗ്ഗലാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധപച്ചേകസമ്ബുദ്ധേഹി സദ്ധിം നവ ലോകേ അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യാ നാമാതി.

ദസകേ പഞ്ചന്നം ഇധ നിട്ഠാതി സത്തക്ഖത്തുപരമോ, കോലംകോലോ, ഏകബീജീ, സകദാഗാമീ കാമാവചരപടിസന്ധികോ, അരഹാ ചാതി ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇധ കാമാവചരഭൂമിയഞ്ഞേവ അനുപാദിസേസനിബ്ബാനസങ്ഖാതാ നിട്ഠാതി അത്ഥോ. കാമാവചരത്തഭാവേ ഏവ ഹി ഏതേ പരിനിബ്ബായന്തി, നാഞ്ഞസ്മിം. പഞ്ചന്നം ഇധ വിഹായ നിട്ഠാതി അന്തരാപരിനിബ്ബായീ ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഉദ്ധംസോതോ അകനിട്ഠഗാമീ ചാതി ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇധ കാമാവചരേ അത്തഭാവം വിഹായ വിജഹിത്വാ ബ്രഹ്മത്തഭാവേ ഠിതാനഞ്ഞേവ നിട്ഠാതി അത്ഥോ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപതോ പാളിനയേന സദ്ധിം അത്ഥനിച്ഛയോ, വിത്ഥാരോ പന പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിപാളിഅട്ഠകഥാസു (പു. പ. മാതികാ ൧ ആദയോ; പു. പ. അട്ഠ. മാതികാവണ്ണനാ ൧) ഗഹേതബ്ബോതി.

മോഹവിച്ഛേദനിയാ അഭിധമ്മമാതികത്ഥവണ്ണനായ

പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിമാതികത്ഥവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.