൩. ധാതുകഥാമാതികാ

ഇദാനി വിഭങ്ഗമാതികാനന്തരം –

അയം ധാതുകഥാദീനം, സമ്പത്താ അത്ഥവണ്ണനാ;

മാതികാനം യതോ തസ്മാ, പഞ്ചന്നമ്പി യഥാരഹം.

അനുത്താനത്ഥതോ ചേവ, സങ്ഖേപേനത്ഥനിച്ഛയാ;

വിഭങ്ഗനയതോ ചേവ, ഹോതി സംവണ്ണനാനയോ.

തത്ഥ ധാതുകഥാമാതികായ താവ സംവണ്ണനാ ഹോതി. സാ പനേസാ നിക്ഖേപതോ പഞ്ചധാ ഠിതാ – നയമാതികാ അബ്ഭന്തരമാതികാ നയമുഖമാതികാ ലക്ഖണമാതികാ ബാഹിരമാതികാതി. തത്ഥ ‘‘സങ്ഗഹോ, അസങ്ഗഹോ…പേ… വിപ്പയുത്തേന സങ്ഗഹിതം അസങ്ഗഹിത’’ന്തി അയം ചുദ്ദസഹി പദേഹി നിക്ഖിത്താ സങ്ഗഹാദികേന നയേന ധാതുകഥായ ധമ്മാ വിഭത്താതി ദസ്സേതും ഠപിതത്താ നയമാതികാ നാമ, യാ ‘‘മൂലമാതികാ’’തിപി വുച്ചതി.

‘‘പഞ്ചക്ഖന്ധാ…പേ… മനസികാരോ’’തി അയം പഞ്ചവീസാധികേന പദസതേന നിക്ഖിത്താ സങ്ഗഹാദിനയേന വിഭജിതബ്ബഭാവേന ധാതുകഥായ അബ്ഭന്തരേ ഏവ ഠപിതത്താ അബ്ഭന്തരമാതികാ നാമ, യാ ‘‘ധാതുകഥാമാതികാ’’തിപി വുച്ചതി.

‘‘തീഹി സങ്ഗഹോ, തീഹി അസങ്ഗഹോ, ചതൂഹി സമ്പയോഗോ, ചതൂഹി വിപ്പയോഗോ’’തി അയം ചതൂഹി പദേഹി നിക്ഖിത്താ ഖന്ധാദീസു ച കുസലത്തികാദീസു ച മാതികാധമ്മേസു തീഹി ഖന്ധായതനധാതുപദേഹേവ സങ്ഗഹോ അസങ്ഗഹോ ച, തഥാ ചതൂഹി അരൂപക്ഖന്ധേഹി സമ്പയോഗോ, വിപ്പയോഗോ ചാതി ഇമേസം സങ്ഗഹാസങ്ഗഹാദീനം നയാനം മുഖാനീതി ദസ്സേതും ഠപിതത്താ നയമുഖമാതികാ നാമ.

‘‘സഭാഗോ വിസഭാഗോ’’തി അയം ദ്വീഹി പദേഹി നിക്ഖിത്താ സഭാഗവിസഭാഗലക്ഖണവസേനേവ സങ്ഗഹാസങ്ഗഹനയാ ചേവ സമ്പയോഗവിപ്പയോഗനയാ ച ഹോന്തീതി ദസ്സേതും ഠപിതത്താ ലക്ഖണമാതികാ നാമ. സബ്ബാപി ധമ്മസങ്ഗണീ ധാതുകഥായ മാതികാതി അയം ഛസട്ഠി തികപദാനി, ദ്വേ ച ദുകപദസതാനി സങ്ഖിപിത്വാ നിക്ഖിത്താ ധാതുകഥാ മാതികാതോ ബഹി ഠപിതത്താ ബാഹിരമാതികാ നാമ. ഏവമേതിസ്സാ പഞ്ചവിധായ മാതികായ അയമനുത്താനത്ഥവണ്ണനാ.

സങ്ഗഹോതിആദീസു ഹി സങ്ഗഹോ താവ ജാതിസഞ്ജാതികിരിയാഗണനവസേന ചതുബ്ബിധോ. തത്ഥ ‘‘സബ്ബേ ഖത്തിയാ ആഗച്ഛന്തു, യാ ചാവുസോ വിസാഖ, സമ്മാവാചാ, യോ ച സമ്മാകമ്മന്തോ, യോ ച സമ്മാആജീവോ, ഇമേ ധമ്മാ സീലക്ഖന്ധേ സങ്ഗഹിതാ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൨) അയം ജാതിസങ്ഗഹോ നാമ. ‘‘സബ്ബേ കോസലകാ ആഗച്ഛന്തു, യോ ചാവുസോ വിസാഖ, സമ്മാവായാമോ, യാ ച സമ്മാസതി, യോ ച സമ്മാസമാധി, ഇമേ ധമ്മാ സമാധിക്ഖന്ധേ സങ്ഗഹിതാ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൨) അയം സഞ്ജാതിസങ്ഗഹോ നാമ, ഏകട്ഠാനേ ജാതിസമ്ബന്ധഭാവേന സങ്ഗഹോതി അത്ഥോ. ‘‘സബ്ബേ ഹത്ഥാരോഹാ ആഗച്ഛന്തു, യാ ചാവുസോ വിസാഖ, സമ്മാദിട്ഠി, യോ ച സമ്മാസങ്കപ്പോ, ഇമേ ധമ്മാ പഞ്ഞാക്ഖന്ധേ സങ്ഗഹിതാ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൨) അയം കിരിയാസങ്ഗഹോ നാമ. ‘‘ഹഞ്ചി ചക്ഖായതനം രൂപക്ഖന്ധഗണനം ഗച്ഛതി, തേന വത രേ വത്തബ്ബേ ‘ചക്ഖായതനം രൂപക്ഖന്ധേന സങ്ഗഹിത’’’ന്തി (കഥാ. ൪൭൧) അയം ഗണനസങ്ഗഹോ നാമ, അയമിധ അധിപ്പേതോ. തപ്പടിപക്ഖേന അസങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. തേസം വികപ്പതോ സങ്ഗഹിതേന അസങ്ഗഹിതാദീനി, ഏകുപ്പാദേകനിരോധഏകവത്ഥുകഏകാരമ്മണതാവസേന സമ്പയോഗോ, തപ്പടിപക്ഖതോ വിപ്പയോഗോ, തേസം വികപ്പതോ സമ്പയുത്തേന വിപ്പയുത്താദീനി, തദുഭയസംസഗ്ഗവികപ്പതോ സങ്ഗഹിതേന സമ്പയുത്തം വിപ്പയുത്തന്തിആദീനി ച വേദിതബ്ബാനി. സേസം വുത്തത്ഥമേവ. അയം താവേത്ഥ അനുത്താനപദത്ഥോ.

സങ്ഗഹാസങ്ഗഹപദത്ഥവണ്ണനാ

അത്ഥവിനിച്ഛയതോ പന യസ്മാ അബ്ഭന്തരമാതികായ രൂപക്ഖന്ധാദീനി, ബാഹിരമാതികായ കുസലാദീനി ച ‘‘സങ്ഗഹോ അസങ്ഗഹോ’’തിആദികേഹി നയമാതികാപദേഹി ‘‘തീഹി സങ്ഗഹോ, തീഹി അസങ്ഗഹോ’’തിആദിനയമുഖമാതികാവസേന യഥാരഹം നിദ്ദേസത്ഥായ ഭഗവതാ ഠപിതാനി, തസ്മാ ഖന്ധാദീനം സങ്ഗഹാദീനം പാളിയം വുത്താനുസാരേനേവ സങ്ഖേപതോ അത്ഥവിനിച്ഛയോ ഹോതി. ഇമിനാ നയേന വിഭങ്ഗനയോ സക്കാ ഞാതുന്തി തം വിസും ന വക്ഖാമ.

തത്ഥ സങ്ഗഹാസങ്ഗഹവാരേ ഖന്ധാനം താവ അയം നിദ്ദേസേ നയോ – രൂപക്ഖന്ധോ ഏകേന ഖന്ധേന ഏകാദസഹി ആയതനേഹി ഏകാദസഹി ധാതൂഹി സങ്ഗഹിതോ. ചതൂഹി ഖന്ധേഹി ഏകേനായതനേന സത്തഹി ധാതൂഹി അസങ്ഗഹിതോ. തത്ഥ ഏകാദസഹീതി മനായതനവജ്ജേഹി. ധമ്മായതനേനാപി ഹി കേചി രൂപധമ്മാ സങ്ഗഹിതാ. ഏകാദസഹീതി സത്തവിഞ്ഞാണധാതുവജ്ജാഹി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

വേദനാദയോ തയോ ഖന്ധാ യഥാസകം ഏകേന ഖന്ധേന ഏകേനായതനേന ഏകായ ധാതുയാ സങ്ഗഹിതാ, ചതൂഹി ഖന്ധേഹി ഏകാദസഹി ആയതനേഹി സത്തരസഹി ധാതൂഹി അസങ്ഗഹിതാ, തഥാ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോപി. കേവലം പനേത്ഥ സത്തഹി വിഞ്ഞാണധാതൂഹി സങ്ഗഹിതോ, ഏകാദസഹി ധാതൂഹി അസങ്ഗഹിതോതി ഏത്തകമേവ വിസേസോ. തത്ഥ ഹി വേദനാദീനം തിണ്ണം ഖന്ധാനം ഏകേന ധമ്മായതനേന ച ഏകായ ധമ്മധാതുയാ ച സങ്ഗഹിതതാ വേദിതബ്ബാ. പാളിയം പനേത്ഥ ഖന്ധപദനിദ്ദേസേ, ഉപരി ആയതനാദിനിദ്ദേസേസു ച ‘‘രൂപക്ഖന്ധോ ച വേദനാക്ഖന്ധോ ച ദ്വീഹി ഖന്ധേഹി ഏകാദസഹായതനേഹി ഏകാദസഹി ധാതൂഹി സങ്ഗഹിതാ’’തിആദിനാ (ധാതു. ൧൫) ദ്വിമൂലകാദിനയേനാപി വിത്ഥാരനയോ വിഭത്തോ, സോപി ഇമിനാ ഏകമൂലനയാനുസാരേന സബ്ബത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യോതി ന വിത്ഥാരയിമ്ഹാ. അയം ഖന്ധപദനിദ്ദേസനയോ.

ആയതനധാതുപദാനമ്പി ഖന്ധപദേ വുത്താനുസാരേനേവ തീഹി സങ്ഗഹോ, തീഹി അസങ്ഗഹോ ച യഥായോഗം യോജേത്വാ ഞാതബ്ബോ. കേവലം പനേത്ഥ ധമ്മായതനധമ്മധാതൂസു അസങ്ഖതസ്സ ഖന്ധസങ്ഗഹാഭാവാ തം ഠപേത്വാ സേസാനം ഖന്ധേസു സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ.

സച്ചേസു ദുക്ഖസച്ചം സബ്ബേഹി ഖന്ധായതനധാതൂഹി. സമുദയമഗ്ഗസച്ചാനി സങ്ഖാരക്ഖന്ധേന, ധമ്മായതനധമ്മധാതൂഹി ച സങ്ഗഹിതാനി. നിരോധസച്ചം ഖന്ധേന അസങ്ഗഹിതം, ധമ്മായതനധമ്മധാതൂഹി ഏവ സങ്ഗഹിതം.

ഇന്ദ്രിയേസു ജീവിതിന്ദ്രിയം ദ്വീഹി രൂപക്ഖന്ധസങ്ഖാരക്ഖന്ധേഹി. സുഖിന്ദ്രിയാദീനി പഞ്ച വേദനാക്ഖന്ധേന, സദ്ധാദീനി സങ്ഖാരക്ഖന്ധേന, സബ്ബാനി ചേതാനി ജീവിതിന്ദ്രിയാദീനി, ഇത്ഥിന്ദ്രിയപുരിസിന്ദ്രിയാദീനിപി ധമ്മായതനധമ്മധാതൂഹി സങ്ഗഹിതാനി. സേസിന്ദ്രിയാനി സുവിഞ്ഞേയ്യാനി.

പടിച്ചസമുപ്പാദേസു നാമരൂപം വിഞ്ഞാണവജ്ജിതേഹി ചതൂഹി ഖന്ധേഹി, ഏകാദസഹി ആയതനധാതൂഹി ച സങ്ഗഹിതം. ഏത്ഥ ഹി പവത്തിയം നാമരൂപസ്സാപി ഗഹിതത്താ സദ്ദായതനമ്പി ഗഹിതന്തി വേദിതബ്ബം. സളായതനം ദ്വീഹി ഖന്ധേഹി, പസാദവിഞ്ഞാണഭൂതേഹി ഛഹി ആയതനേഹി, ദ്വാദസഹി ധാതൂഹി സങ്ഗഹിതം. ഉപപത്തിഭവോ പന കാമഭവഭൂതോ പഞ്ചഹി ഖന്ധേഹി, സദ്ദായതനവജ്ജിതേഹി ഏകാദസഹി ആയതനേഹി, സത്തരസഹി ധാതൂഹി. രൂപഭവോ പഞ്ചഹി ഖന്ധേഹി, സദ്ദാദിചതുക്കഘാനാദിത്തയതബ്ബിഞ്ഞാണവജ്ജേഹി പഞ്ചഹായതനേഹി, അട്ഠഹി ധാതൂഹി സങ്ഗഹിതോ. അസഞ്ഞീഭവോ ഏകേന രൂപക്ഖന്ധേന, രൂപധമ്മവസേന ദ്വീഹി ആയതനധാതൂഹി സങ്ഗഹിതോ. ഘാനാദിത്തയം പനേത്ഥ ആയതനാദികിച്ചാകരണതോ ആയതനധാതൂഹി അസങ്ഗഹിതമ്പി രൂപക്ഖന്ധേന സങ്ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഭവസ്സ ച ഏകന്തമുപാദിന്നത്താ പവത്തിവിപാകാനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം ഗഹണേപി അനുപാദിന്നസദ്ദായതനസ്സ ഇധ അഗ്ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം. അരൂപഭവോ ചതൂഹി ഖന്ധേഹി ദ്വീഹി ആയതനധാതൂഹി. ജാതിജരാമരണാനി നാമരൂപധമ്മാനം ലക്ഖണത്താ ദ്വീഹി രൂപക്ഖന്ധസങ്ഖാരക്ഖന്ധേഹി. സോകദുക്ഖദോമനസ്സാനി വേദനാക്ഖന്ധേന. ഉപായാസോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധേന, ധമ്മായതനധമ്മധാതൂഹി ച സങ്ഗഹിതോ. പരിദേവോ രൂപക്ഖന്ധസദ്ദായതനസദ്ദധാതൂഹി. സേസാനി പനേത്ഥ പടിച്ചസമുപ്പാദങ്ഗാനി, സതിപട്ഠാനസമ്മപ്പധാനാ ച സുവിഞ്ഞേയ്യാവ.

ഇദ്ധിപാദാ ദ്വീഹി ഖന്ധേഹി, ആയതനേഹി, ധാതൂഹി സങ്ഗഹിതാ. ഏത്ഥ ച ചിത്തിദ്ധിപാദസ്സ ധമ്മധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതുനിയമതോ സോളസഹി ധാതൂഹി അസങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. ഝാനാനി ദ്വീഹി വേദനാസങ്ഖാരക്ഖന്ധേഹി, ഏകേനായതനേന, ഏകായ ധാതുയാ ച സങ്ഗഹിതാനി. അപ്പമഞ്ഞാ ഏകേന ഖന്ധേന, ഏകേന ആയതനേന, ഏകായ ധാതുയാ സങ്ഗഹിതാ. ഏവം പഞ്ചിന്ദ്രിയാദീനിപി. കേവലം പന ചിത്തം സത്തഹി വിഞ്ഞാണധാതൂഹി സങ്ഗഹിതന്തി ഏത്തകമേവ വിസേസോ. സബ്ബേസമ്പി ചേസ വുത്താവസേസേഹി ഖന്ധായതനധാതൂഹി അസങ്ഗഹിതഭാവോ വേദിതബ്ബോ.

ഇമിനാ നയേന ബാഹിരമാതികായപി ‘‘കുസലാ ധമ്മാ, അകുസലാ ധമ്മാ ചതൂഹി ഖന്ധേഹി, ദ്വീഹി ആയതനേഹി, ധാതൂഹി സങ്ഗഹിതാ. അബ്യാകതാ പന അസങ്ഖതം ഖന്ധതോ ഠപേത്വാ പഞ്ചഹി ഖന്ധേഹി ദ്വാദസഹി ആയതനേഹി അട്ഠാരസഹി ധാതൂഹി സങ്ഗഹിതാ’’തിആദിനാ യോജേത്വാ സങ്ഗഹാസങ്ഗഹോ ഞാതബ്ബോതി അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന ധാതുകഥാപാളിഅട്ഠകഥാസു (ധാതു. ൭൭ ആദയോ; ധാതു. അട്ഠ. ൭൭) ഗഹേതബ്ബോതി.

നിട്ഠിതോ ‘‘സങ്ഗഹോ അസങ്ഗഹോ’’തി പദസ്സ

അത്ഥവിനിച്ഛയോ.

സങ്ഗഹിതേനഅസങ്ഗഹിതപദത്ഥവണ്ണനാ

സങ്ഗഹിതേനഅസങ്ഗഹിതപദേ സബ്ബേസം രൂപക്ഖന്ധാദിപദാനം നിദ്ദേസോ ന സമ്ഭവതി. യാനി പനേത്ഥ പദാനി രൂപേകദേസം, അരൂപേന അസമ്മിസ്സം വിഞ്ഞാണേകദേസഞ്ച അഞ്ഞേന അസമ്മിസ്സം ദീപേന്തി, തേസമിധ നിദ്ദേസോ. താനി പന മനായതനധമ്മായതനവജ്ജിതാനം ദസായതനാനം, ധമ്മധാതുവജ്ജിതാനം സത്തരസന്നം ധാതൂനം, സത്തരൂപിന്ദ്രിയാനഞ്ച വസേന വേദിതബ്ബാനി, ന രൂപക്ഖന്ധാദീനം. തേനേവ പാളിയം –

‘‘ദസായതനാ സത്തരസ ധാതുയോ,

സത്തിന്ദ്രിയാ അസഞ്ഞാഭവോ ഏകവോകാരഭവോ;

പരിദേവോ സനിദസ്സനസപ്പടിഘം,

അനിദസ്സനം പുനദേവ സപ്പടിഘം ഉപാദാ’’തി. (ധാതു. ൧൭൮) –

ഏവം ഉദ്ദാനഗാഥാ വുത്താ. രൂപക്ഖന്ധേന ഹി രൂപക്ഖന്ധോവ സങ്ഗഹിതോ, ഏവം വേദനാക്ഖന്ധാദീഹി ച വേദനാക്ഖന്ധാദയോവ. തേപി ച യേഹി കേഹിചി ആയതനധാതൂഹി അസങ്ഗഹിതാ നാമ നത്ഥീതി തേസം സങ്ഗഹിതേന അസങ്ഗഹിതത്താഭാവാ യഥാവുത്തായതനാനം വസേനേവേത്ഥ അത്ഥവിനിച്ഛയോ ഹോതി. ഇദം ഹേത്ഥ ലക്ഖണം – യം ഖന്ധപദേന സങ്ഗഹിതം ഹുത്വാ ആയതനധാതുപദേഹി അസങ്ഗഹിതം, ഖന്ധായതനപദേഹി വാ സങ്ഗഹിതം ഹുത്വാ ധാതുപദേന അസങ്ഗഹിതം, തസ്സ ഖന്ധായതനധാതൂഹി അസങ്ഗഹോ വുച്ചതി. കഥം? ചക്ഖായതനേന യേ ധമ്മാ ഖന്ധസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതാ, ആയതനസങ്ഗഹേന, ധാതുസങ്ഗഹേന ച അസങ്ഗഹിതാ, തേ ധമ്മാ കതിഹി ഖന്ധേഹി, ആയതനേഹി, ധാതൂഹി അസങ്ഗഹിതാ? തേ ധമ്മാ ചതൂഹി ഖന്ധേഹി ദ്വീഹി ആയതനേഹി അട്ഠഹി ധാതൂഹി അസങ്ഗഹിതാ. ഏവം രൂപായതനാദീസുപി പസാദവിസയഭൂതേസു ധാതൂസു, രൂപിന്ദ്രിയാദീസു ച യോജനക്കമോ വേദിതബ്ബോ.

തത്രായം നയോ – ചക്ഖായതനേന യേ രൂപധമ്മാ ഖന്ധസങ്ഗഹേന രൂപക്ഖന്ധോതി സങ്ഗഹിതാ, ആയതനധാതുസങ്ഗഹേന ചക്ഖായതനേന അസങ്ഗഹിതാ, ചക്ഖുധാതുയാ അസങ്ഗഹിതാ, ചക്ഖായതനചക്ഖുധാതൂഹി ഏകസ്സേവേതസ്സ ചക്ഖുസ്സ വിസും ആയതനധാതൂസു സങ്ഗഹിതത്താ തേ ചക്ഖായതനവിരഹിതാ സബ്ബേ രൂപധമ്മാ ചതൂഹി അരൂപക്ഖന്ധേഹി ചക്ഖായതനം മനായതനന്തി ദ്വീഹി ആയതനേഹി ചക്ഖുധാതു സത്തവിഞ്ഞാണധാതൂതി അട്ഠഹി ധാതൂഹി അസങ്ഗഹിതാ. ഉപരി രൂപായതനാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഇമസ്മിം ഹി വാരേ ചക്ഖായതനസ്സ അത്തനോ തീഹിപി ഖന്ധായതനധാതുസങ്ഗഹേഹി സങ്ഗഹിതതായ അസങ്ഗഹിതത്താഭാവാ ഖന്ധസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതം, ആയതനസങ്ഗഹേന അസങ്ഗഹിതം, ധാതുസങ്ഗഹേന അസങ്ഗഹിതന്തി ഏവം തീഹിപി സങ്ഗഹിതാസങ്ഗഹിതവിസേസനേഹി വിസിട്ഠസ്സേവ ‘‘കതിഹി ഖന്ധേഹീ’’തിആദിനാ ഖന്ധാദീഹി അസങ്ഗഹസ്സ വുച്ചമാനത്താ ച അരൂപക്ഖന്ധേഹി സഹ ബഹിഭൂതതാ വേദിതബ്ബാ. യഥാ ചേത്ഥ ചക്ഖായതനേന ഉപലക്ഖിതാനം രൂപധമ്മാനംയേവ സങ്ഗഹിതേന അസങ്ഗഹിതതാ, ന ചക്ഖായതനസ്സ, ഏവം ഉപരി രൂപായതനാദീഹി ഉപലക്ഖിതവാരേപി യഥാരഹം ഞാതബ്ബാ.

സേസേസു പന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയാ യേ ധമ്മാ ഖന്ധസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതാ, ആയതനസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതാ, ധാതുസങ്ഗഹേന അസങ്ഗഹിതാ, തേ ധമ്മാ ചതൂഹി ഖന്ധേഹി ഏകാദസഹി ആയതനേഹി ദ്വാദസഹി ധാതൂഹി അസങ്ഗഹിതാ. ഏവം സേസവിഞ്ഞാണധാതൂസുപി. പടിച്ചസമുപ്പാദങ്ഗേസു അസഞ്ഞീഭവേന യേ ധമ്മാ…പേ… തേ ധമ്മാ ചതൂഹി ഖന്ധേഹി ദസഹായതനേഹി സോളസഹി ധാതൂഹി അസങ്ഗഹിതാ. ഉപാദാധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ…പേ… തേ ധമ്മാ ചതൂഹി ഖന്ധേഹി ഏകാദസഹായതനേഹി സത്തരസഹി ധാതൂഹി അസങ്ഗഹിതാതി ഇമേ ചത്താരോ വാരാ അപുബ്ബവിസേസാ സമായേവ. തത്ഥ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവാരേ ദ്വാദസഹീതി ഛ വിഞ്ഞാണധാതുയോ വജ്ജേത്വാ അവസേസാഹി ധാതൂഹി സേസാ ഛ വിഞ്ഞാണധാതുയോവ ഖന്ധായതനസങ്ഗഹേഹി സങ്ഗഹിതാ, ധാതുസങ്ഗഹേനേവ അസങ്ഗഹിതാ. അവസേസാഹി ദ്വാദസഹി ധാതൂഹി അസങ്ഗഹിതാതി. ഏസ നയോ സേസവിഞ്ഞാണധാതൂസുപി.

ദുതിയേ തീഹായതനേഹീതി രൂപായതനധമ്മായതനമനായതനേഹി. അസഞ്ഞിബ്രഹ്മലോകേ ഹി രൂപായതനധമ്മായതനവസേന ദ്വേ ആയതനാനി ഉപപത്തിഭവഭാവേന പാളിയം ആഗതാനി, തേ പന ഖന്ധേഹി സങ്ഗഹിതാനി, ആയതനധാതൂസു അസങ്ഗഹിതാനി. തദവസേസാനി നവ രൂപായതനാനി, താനി തേഹേവ ച ദ്വീഹി മനായതനധമ്മായതനേഹി ച അസങ്ഗഹിതാനി നാമ ഹോന്തി. നവഹി ധാതൂഹീതി രൂപധാതുധമ്മധാതൂഹി സദ്ധിം സത്തഹി വിഞ്ഞാണധാതൂഹി.

തതിയേ ദസഹീതി രൂപായതനധമ്മായതനവജ്ജേഹി. സോളസഹീതി രൂപധാതുധമ്മധാതുവജ്ജാഹി. അനിദസ്സനസപ്പടിഘാനി നാമ നവ ഓളാരികായതനാനി, താനി തേഹി ഖന്ധസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതാനി, ആയതനധാതുസങ്ഗഹേഹി ച അസങ്ഗഹിതാനി, രൂപായതനധമ്മായതനാനി ദ്വേപി സേസേഹി ആയതനധാതൂഹി അസങ്ഗഹിതാനി നാമ ഹോന്തി.

ചതുത്ഥേ ഏകാദസഹീതി ഫോട്ഠബ്ബായതനവജ്ജേഹി ഫോട്ഠബ്ബായതനസ്സ ഉപാദാധമ്മേഹി ആയതനാദീസു അസങ്ഗഹിതത്താ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. അയം സങ്ഗഹിതേനഅസങ്ഗഹിതപദേ നയോ.

അസങ്ഗഹിതേനസങ്ഗഹിതപദത്ഥവണ്ണനാ

അസങ്ഗഹിതേനസങ്ഗഹിതപദേ പന യാനി പദാനി വിഞ്ഞാണേന വാ ഓളാരികരൂപേന വാ അസമ്മിസ്സം ധമ്മായതനേകദേസം ദീപേന്തി, താനേവ നിദ്ദിസീയന്തി, താനി പന വേദനാദീനം തിണ്ണം ഖന്ധാനം, ദുക്ഖസച്ചവജ്ജിതാനം തിണ്ണം സച്ചാനം, പസാദമനോവജ്ജിതാനം സോളസന്നം ഇന്ദ്രിയാനം, അവിജ്ജാസങ്ഖാരഫസ്സവേദനാതണ്ഹുപാദാനകമ്മഭവജാതിജരാമരണസോകദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസവസേന ചുദ്ദസപച്ചയാകാരപദാനഞ്ച വസേന വേദിതബ്ബാനി, ന രൂപക്ഖന്ധാദീനം. തേനേവ അട്ഠകഥായം –

‘‘തയോ ഖന്ധാ തഥാ സച്ചാ, ഇന്ദ്രിയാനി ച സോളസ;

പദാനി പച്ചയാകാരേ, ചുദ്ദസൂപരി ചുദ്ദസ.

‘‘സമതിംസ പദാ ഹോന്തി, ഗോച്ഛകേസു ദസസ്വഥ;

ദുവേ ചൂളന്തരദുകാ, അട്ഠ ഹോന്തി മഹന്തരാ’’തി. (ധാതു. അട്ഠ. ൧൭൯) –

ഏവം ഉദ്ദാനഗാഥാ വുത്താ. ഇദം ഹേത്ഥ ലക്ഖണം – യം ഖന്ധപദേന അസങ്ഗഹിതം, ആയതനധാതുപദേഹി സങ്ഗഹിതം, തസ്സേവ തീഹി വിസേസനേഹി വിസിട്ഠസ്സ ഖന്ധാദീഹി സങ്ഗഹോ വുച്ചതി. കഥം? വേദനാക്ഖന്ധേന യേ ധമ്മാ ഖന്ധസങ്ഗഹേന അസങ്ഗഹിതാ, ആയതനധാതുസങ്ഗഹേഹി സങ്ഗഹിതാ, തേ ധമ്മാ കതിഹി ഖന്ധേഹി, ആയതനേഹി, ധാതൂഹി സങ്ഗഹിതാ? തേ ധമ്മാ അസങ്ഖതം ഖന്ധതോ ഠപേത്വാ തീഹി ഖന്ധേഹി ഏകേനായതനേന ഏകായ ധാതുയാ സങ്ഗഹിതാതി.

തത്രായം നയോ – വേദനാക്ഖന്ധേന ഹി നിബ്ബാനം, സുഖുമരൂപം, സഞ്ഞാസങ്ഖാരാ ച ഖന്ധസങ്ഗഹേന അസങ്ഗഹിതാ ഹുത്വാ ധമ്മായതനധമ്മധാതുസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതാ. തേസു നിബ്ബാനം ഖന്ധസങ്ഗഹം ന ഗച്ഛതി, സേസാ തീഹി രൂപസഞ്ഞാസങ്ഖാരക്ഖന്ധേഹി സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി, ആയതനധാതുയോ പനേത്ഥ ധമ്മായതനധമ്മധാതൂനം വസേനേവ സബ്ബത്ഥ വേദിതബ്ബാ ഇതരാസം അസമ്ഭവാ, ഇമേസു ച നിബ്ബാനമ്പി സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. തേനേവ ഹി ‘‘അസങ്ഖതം ഖന്ധതോ ഠപേത്വാ’’തി വുത്തം. തസ്സായമത്ഥോ – ഖന്ധസങ്ഗഹേ ഏവ അസങ്ഖതം ഠപേത്വാ, ന ഇതരസങ്ഗഹേസൂതി ഏവം സഞ്ഞാക്ഖന്ധാദീസുപി യോജനാ വേദിതബ്ബാ. അയം പന വിസേസോ – ജീവിതിന്ദ്രിയേന യേ ധമ്മാ…പേ… തേ ധമ്മാ ദ്വീഹി വേദനാസഞ്ഞാക്ഖന്ധേഹി സങ്ഗഹിതാ, രൂപാരൂപജീവിതിന്ദ്രിയേഹി നിബ്ബാനവേദനാസഞ്ഞാവിഞ്ഞാണക്ഖന്ധാ ഖന്ധസങ്ഗഹേന അസങ്ഗഹിതാ, തേസു ച നിബ്ബാനവേദനാസഞ്ഞാവ ആയതനധാതുസങ്ഗഹേന സങ്ഗഹിതാതി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. അയം അസങ്ഗഹിതേനസങ്ഗഹിതപദേ നയോ.

സങ്ഗഹിതേനസങ്ഗഹിതപദത്ഥവണ്ണനാ

സങ്ഗഹിതേനസങ്ഗഹിതപദേ പന യാനി പദാനി സങ്ഖാരേകദേസം അഞ്ഞേന അസമ്മിസ്സം ദീപേന്തി വേദനേകദേസം വാ സുഖുമരൂപം വാ സദ്ദേകദേസം വാ, താനേവ നിദ്ദിസീയന്തി. ഖന്ധായതനധാതൂസു ഏകമ്പി കോട്ഠാസം സകലേന ഗഹേത്വാ ഠിതപദാനി ന യുജ്ജന്തി. താനി പന ദ്വിന്നം സമുദയമഗ്ഗസച്ചാനം, പന്നരസിന്ദ്രിയാനം, ഏകാദസപടിച്ചപദാദീനഞ്ച വസേന വേദിതബ്ബാനി. ഇദം ഹേത്ഥ ലക്ഖണം – യം അത്തനാ ഖന്ധാദിവസേന സങ്ഗഹിതേഹി ഖന്ധാദിതോ സങ്ഗഹിതം, തസ്സേവ പഠമം ഉദ്ധടപദസ്സ പുന ഖന്ധാദീഹി സങ്ഗഹോ വുച്ചതി.

തത്രായം ആദിപദേ നയോ – സമുദയസച്ചേന യേ ധമ്മാ ഖന്ധാദീഹി തീഹി സങ്ഗഹേഹിപി സങ്ഗഹിതാ, തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ ഖന്ധാദീഹി തീഹിപി സങ്ഗഹിതാ, തേ ധമ്മാ ഏകേന ഖന്ധേന ഏകേനായതനേന ഏകായ ധാതുയാ സങ്ഗഹിതാതി. സമുദയസച്ചേന ഹി തണ്ഹാവജ്ജാ സേസാ സങ്ഖാരാ ഖന്ധാദീഹി സങ്ഗഹേഹി സങ്ഗഹിതാ, പുന തേഹി ച തണ്ഹാവ സങ്ഗഹിതാ, സാ ച പുന സങ്ഖാരക്ഖന്ധധമ്മായതനധമ്മധാതൂഹി സങ്ഗഹിതാ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. അയം സങ്ഗഹിതേനസങ്ഗഹിതപദേ നയോ.

അസങ്ഗഹിതേനഅസങ്ഗഹിതപദത്ഥവണ്ണനാ

അസങ്ഗഹിതേനഅസങ്ഗഹിതപദേ പന യാനി പദാനി പഞ്ചക്ഖന്ധഗാഹകേഹി ദുക്ഖസച്ചാദീഹി, വിഞ്ഞാണേന സദ്ധിം സുഖുമരൂപഗാഹകേഹി അചേതസികാദീഹി ച പദേഹി വിവജ്ജിതാനി രൂപക്ഖന്ധാദീനി, താനേവ നിദ്ദിസീയന്തി. ഇദം ഹേത്ഥ ലക്ഖണം – യം പഠമം ഉദ്ധടേന രൂപക്ഖന്ധാദിപദേന ഖന്ധാദിതോ അസങ്ഗഹിതം, യം തേഹി അസങ്ഗഹിതം, തസ്സേവ പുന ഖന്ധാദീഹി അസങ്ഗഹോ വുച്ചതി.

തത്രായം ഏകപദയോജനാ – രൂപക്ഖന്ധേന യേ ധമ്മാ ഖന്ധാദീഹി തീഹിപി അസങ്ഗഹേഹി അസങ്ഗഹിതാ, തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ ഖന്ധാദീഹി തീഹി അസങ്ഗഹിതാ, തേ ധമ്മാ ഏകേന ഖന്ധേന ഏകേനായതനേന സത്തഹി ധാതൂഹി അസങ്ഗഹിതാ. രൂപക്ഖന്ധേന ഹി ചത്താരോ ഖന്ധാ, നിബ്ബാനഞ്ച ഖന്ധസങ്ഗഹേന അസങ്ഗഹിതാ, ആയതനാദീഹി പന വിഞ്ഞാണമേവ ഠപേത്വാ വേദനാദയോ ധമ്മായതനേന രൂപക്ഖന്ധേകദേസേന സങ്ഗഹിതാതി വിഞ്ഞാണമേവ തീഹിപി ഖന്ധസങ്ഗഹാദീഹി രൂപക്ഖന്ധേന അസങ്ഗഹിതം നാമ. തേന പുന വിഞ്ഞാണേന സദ്ധിം സനിബ്ബാനാ ചത്താരോ ഖന്ധാ ഖന്ധാദീഹി അസങ്ഗഹിതാ, തേ സബ്ബേപി പുന വിഞ്ഞാണഭൂതേന ഏകേന ഖന്ധേന ഏകേനായതനേന സത്തഹി ധാതൂഹി അസങ്ഗഹിതാതി. അയം അസങ്ഗഹിതേനഅസങ്ഗഹിതപദേ നയോ.

സമ്പയോഗവിപ്പയോഗപദത്ഥവണ്ണനാ

സമ്പയോഗവിപ്പയോഗപദേ പന യാനി പദാനി നിബ്ബാനേന, രൂപേന വാ മിസ്സേസു സത്തസു വിഞ്ഞാണധാതൂസു ഏകായപി അവിപ്പയുത്തേ അരൂപധമ്മേ പകാസേന്തി, തേസം ധമ്മായതനദുക്ഖസച്ചാദീനം നിദ്ദേസോ ന സമ്ഭവതി. കാഹിചി പന വിഞ്ഞാണധാതൂഹി വിപ്പയുത്താനം രൂപമിസ്സാരൂപധമ്മാനം, കേവലാനാരമ്മണാനം വാ സകലരൂപക്ഖന്ധാനം വാ പകാസകാനം രൂപഭവരൂപക്ഖന്ധകുസലാദിപദാനം സമ്പയോഗപദേ ഏവ നിദ്ദേസോ ന സമ്ഭവതി, വിപ്പയോഗപദേ പന സമ്ഭവതി. അരൂപക്ഖന്ധാനം പന പച്ചേകം, ദ്വിന്നം, തിണ്ണം, തദേകദേസാനം വാ തദുഭയേപി സമ്ഭവതി. ‘‘ചതൂഹി സമ്പയോഗോ, ചതൂഹി വിപ്പയോഗോ, സഭാഗോ വിസഭാഗോ’’തി ഹി വചനതോ ചതൂഹി അരൂപക്ഖന്ധേഹേവ സഭാഗാനം ഏകസന്താനേ ഏകക്ഖണേവ ഉപ്പന്നാനം അരൂപക്ഖന്ധാനം ഏവ അഞ്ഞമഞ്ഞം സമ്പയോഗോ ലബ്ഭതി. രൂപധമ്മാനം പന രൂപേന, നിബ്ബാനേന വാ, നിബ്ബാനസ്സ ച രൂപേന സദ്ധിം സമ്പയോഗോ നാമ നത്ഥി, തഥാ രൂപനിബ്ബാനാനം അരൂപക്ഖന്ധേഹി. വിസഭാഗാ ഹി തേ തേസം യഥാ അരൂപക്ഖന്ധാനം രൂപനിബ്ബാനേഹി, ഏവം ഭിന്നസന്താനികേഹി നാനക്ഖണികേഹി അരൂപധമ്മേഹിപി സദ്ധിം നത്ഥിയേവ. തേപി ഹി തേസം സന്താനക്ഖണവിസഭാഗതായ വിസഭാഗാ ഏവ. അയം പന വിസഭാഗതാ ഇധ സാമഞ്ഞതോ ന ഗഹിതാ തേസം അവിസേസേന സമ്പയോഗസ്സാപി സമ്ഭവാ. യത്ഥ പന വിസേസേത്വാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണതംസമ്പയുത്താദയോ നിക്ഖിത്താ, തത്ഥായമ്പി വിസഭാഗതാ ഗഹിതാ. യത്ഥ പന യേ അനിദ്ധാരിതവിസേസനാ, തത്ഥാപി സബ്ബഥാ സമ്പയോഗലക്ഖണം ന സമ്ഭവതി. സോ ച തസ്സ ഏകന്തേന വിസഭാഗോതി ഇധ ഗയ്ഹതി.

തത്രായം നയോ – രൂപക്ഖന്ധോ കേനചി സമ്പയുത്തോതി? നത്ഥി. കതിഹി വിപ്പയുത്തോ? ചതൂഹി ഖന്ധേഹി ഏകേനായതനേന സത്തഹി ധാതൂഹി വിപ്പയുത്തോ, ഏകേനായതനേന ഏകായ ധാതുയാ കേഹിചി വിപ്പയുത്തോ. ഏസ നയോ ചക്ഖായതനാദിഅനാരമ്മണേസുപി. സാരമ്മണേസു പന വേദനാക്ഖന്ധോ തീഹി ഖന്ധേഹി ഏകേനായതനേന സത്തഹി ധാതൂഹി സമ്പയുത്തോ, ഏകേനായതനേന ഏകായ ധാതുയാ കേഹിചി സമ്പയുത്തോ. ഏകേന ഖന്ധേന ദസഹി ആയതനേഹി ദസഹി ധാതൂഹി വിപ്പയുത്തോ, ഏകേനായതനേന ഏകായ ധാതുയാ കേഹിചി വിപ്പയുത്തോ. ഏസ നയോ സഞ്ഞാക്ഖന്ധാദീസുപി.

തത്ഥ ഏകേനാതി മനായതനേന. സത്തഹീതി വിഞ്ഞാണധാതൂഹി. കേഹിചീതി ധമ്മായതനധമ്മധാതുപരിയാപന്നേഹി വേദനാസഞ്ഞാസങ്ഖാരേഹി. ദുതിയനയേ തീഹീതി അത്താനം ഠപേത്വാ സേസേഹി അരൂപക്ഖന്ധേഹി. കേഹിചി വിപ്പയുത്തോതി ധമ്മായതനധമ്മധാതൂസു സഞ്ഞാസങ്ഖാരേഹി. കേഹിചി വിപ്പയുത്തോതി രൂപനിബ്ബാനേഹി. ഏവം ഉപരിപി സബ്ബത്ഥ യഥാനുരൂപം ഞാതബ്ബം. സേസം വുത്തനയമേവ. അയം പന വിസേസോ ‘‘സമുദയമഗ്ഗസച്ചാദയോ ഏകായ മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ സമ്പയുത്താ, അധിമോക്ഖോ പന മനോധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതൂഹി ദ്വീഹേവാ’’തി. അയം സമ്പയോഗവിപ്പയോഗപദേ നയോ.

സമ്പയുത്തേനവിപ്പയുത്തപദത്ഥവണ്ണനാ

സമ്പയുത്തേനവിപ്പയുത്തപദേ പന സമ്പയോഗാരഹപദേസു യാനി പദാനി ധമ്മധാതുയാ സമ്പയുത്തേ ധമ്മേ, വിഞ്ഞാണഞ്ച അഞ്ഞേന അസമ്മിസ്സം ദീപേന്തി, തേസമേവ നിദ്ദേസോ. താനി പന ചതുന്നം അരൂപക്ഖന്ധപദാനം, മനായതനസ്സ, സത്തന്നം വിഞ്ഞാണധാതൂനം, മനോപേക്ഖാവസേന ദ്വിന്നം ഇന്ദ്രിയാനം, വിഞ്ഞാണഫസ്സവേദനാനം തിണ്ണം പടിച്ചസമുപ്പാദപദാനം, ഫസ്സസത്തകസ്സ, അദുക്ഖമസുഖസവിതക്കസവിചാരഉപേക്ഖാസഹഗതാനം വസേന തിണ്ണം തികപദാനം, സത്തമഹന്തരദുകപദാദീനഞ്ച വസേന വേദിതബ്ബാനി, ന ഇതരേസം അസമ്ഭവാ. തേനേവ അട്ഠകഥായം –

‘‘ചത്താരോ ഖന്ധായതനഞ്ച ഏകം,

ദ്വേ ഇന്ദ്രിയാ ധാതുപദാനി സത്ത;

തയോ പടിച്ചാ അഥ ഫസ്സസത്തകം,

തികേ തയോ സത്ത മഹന്തരേ ച;

ഏകം സവിതക്കം സവിചാരമേകം,

യുത്തം ഉപേക്ഖായ ച ഏകമേവാ’’തി. (ധാതു. അട്ഠ. ൩൦൬) –

ഉദ്ദാനഗാഥാ വുത്താ. ഇദം ഹേത്ഥ ലക്ഖണം – യേ ധമ്മാ പഠമം ഉദ്ധടപദേന സമ്പയുത്താ, തേഹി യേ ധമ്മാ വിപ്പയുത്താ, തേസം ഖന്ധാദീഹി വിപ്പയോഗോ വുച്ചതി.

തത്രായം നയോ – വേദനാക്ഖന്ധേന യേ ധമ്മാ സമ്പയുത്താ, തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ വിപ്പയുത്താ, തേ ധമ്മാ ചതൂഹി ഖന്ധേഹി ഏകേനായതനേന സത്തഹി ധാതൂഹി വിപ്പയുത്താ, ഏകേനായതനേന ഏകായ ധാതുയാ കേഹിചി വിപ്പയുത്താ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയാ യേ ധമ്മാ സമ്പയുത്താ, തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ വിപ്പയുത്താ, തേ ധമ്മാ ന കേഹിചി ഖന്ധായതനേഹി വിപ്പയുത്താ, ഏകായ പന ധാതുയാ വിപ്പയുത്താതി ഏവം സബ്ബത്ഥ യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

തത്ഥ തേ ധമ്മാതി രൂപനിബ്ബാനധമ്മാ, തേ വേദനായ സമ്പയുത്തേഹി വിപ്പയുത്താ. ഏകേനാതി മനായതനേന. ദുതിയനയേ തേ ധമ്മാതി സപ്പീതികാ തേ ധമ്മാ. ന കേഹിചീതി പഠമം ഉദ്ധടം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതും ഠപേത്വാ സേസാ ഛവിഞ്ഞാണധാതൂ, തംസമ്പയുത്താ, രൂപം, നിബ്ബാനഞ്ച. തേഹി സബ്ബേസം ഖന്ധായതനാനം സങ്ഗഹിതത്താ ന കേഹിചി ഖന്ധേഹി, ആയതനേഹി വാ വിപ്പയുത്താ. ന ഹി സയം അത്തനാ വിപ്പയുജ്ജതി, സമ്പയുജ്ജതി വാതി. ഏകായാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയാ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. അയം സമ്പയുത്തേനവിപ്പയുത്തപദേ നയോ.

വിപ്പയുത്തേനസമ്പയുത്തപദത്ഥവണ്ണനാ

വിപ്പയുത്തേനസമ്പയുത്തപദേ പന വിപ്പയുത്തേന സമ്പയുത്തോ നാമ ധമ്മോ നത്ഥി, ദേസനാസമ്പദമത്തായ പന മോഘമ്പേതം പദം ഉദ്ധടം, തേനേവ പാളിയം സബ്ബവാരേസുപി ‘‘നത്ഥി നത്ഥി’’ ഇച്ചേവ വുത്തം. രൂപക്ഖന്ധാദിഅനാരമ്മണധമ്മേഹി വിപ്പയുത്താ ചത്താരോ ഖന്ധാ, തേസഞ്ച അഞ്ഞേഹി സമ്പയോഗോ നത്ഥി. വേദനാദീഹിപി രൂപനിബ്ബാനാദീനി വിപ്പയുത്താനി, തേസഞ്ച കേനചി സമ്പയോഗോവ നത്ഥീതി. അയം വിപ്പയുത്തേനസമ്പയുത്തപദേ നയോ.

സമ്പയുത്തേനസമ്പയുത്തപദത്ഥവണ്ണനാ

സമ്പയുത്തേനസമ്പയുത്തപദേ പന യാനി പദാനി രൂപേന അസമ്മിസ്സം അരൂപക്ഖന്ധേകദേസമേവ ദീപേന്തി, തേസമേവ നിദ്ദേസോ, ന രൂപാരൂപസമ്മിസ്സാനം, സബ്ബരൂപക്ഖന്ധദീപകാനം തേസം സമ്പയുത്തതായോഗാഭാവാ. സബ്ബാരൂപക്ഖന്ധേനാപി ഹി കുസലാദിനാ അഞ്ഞോ സമ്പയുത്തോ നാമ നത്ഥി. ഇദം ഹേത്ഥ ലക്ഖണം – യേ ധമ്മാ പഠമം ഉദ്ധടാ, അത്തനാ സമ്പയുത്തേന പുന സമ്പയുത്താ, തേസഞ്ഞേവ ഖന്ധാദീഹി സമ്പയോഗോ വുച്ചതി.

തത്രായം നയോ – വേദനാക്ഖന്ധേന യേ ധമ്മാ സമ്പയുത്താ, തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ സമ്പയുത്താ, തേ ധമ്മാ തീഹി ഖന്ധേഹി ഏകേനായതനേന സത്തഹി ധാതൂഹി സമ്പയുത്താ, ഏകേനായതനേന…പേ… കേഹിചി സമ്പയുത്താ. സമുദയസച്ചേന യേ ധമ്മാ സമ്പയുത്താ, തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ സമ്പയുത്താ, തേ ധമ്മാ തീഹി ഖന്ധേഹി ഏകേനായതനേന ഏകായ മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ സമ്പയുത്താ, ഏകേന ഖന്ധേന ഏകേനായതനേന ഏകായ ധാതുയാ കേഹിചി സമ്പയുത്താതി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. അയം സമ്പയുത്തേനസമ്പയുത്തപദേ നയോ.

വിപ്പയുത്തേനവിപ്പയുത്തപദത്ഥവണ്ണനാ

വിപ്പയുത്തേനവിപ്പയുത്തപദേ പന സമ്പയോഗപദേ വുത്തപദാനേവ നിദ്ദിസീയന്തി. ഇദം ഹേത്ഥ ലക്ഖണം – യേ ധമ്മാ പഠമം ഉദ്ധടപദേന വിപ്പയുത്തേഹി പുന വിപ്പയുത്താ, തേസം ഖന്ധാദീഹി വിപ്പയോഗോ വുച്ചതി.

തത്രായം നയോ – രൂപക്ഖന്ധേന യേ ധമ്മാ വിപ്പയുത്താ, തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ വിപ്പയുത്താ, തേ ധമ്മാ ചതൂഹി ഖന്ധേഹി ഏകേനായതനേന സത്തഹി ധാതൂഹി വിപ്പയുത്താ, ഏകേനായതനേന…പേ… കേഹിചി വിപ്പയുത്താ. വേദനാക്ഖന്ധേന യേ ധമ്മാ വിപ്പയുത്താ, തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ വിപ്പയുത്താ, തേ ധമ്മാ ഏകേന ഖന്ധേന ദസഹായതനേഹി ദസഹി ധാതൂഹി വിപ്പയുത്താ, ഏകേന…പേ… കേഹിചി വിപ്പയുത്താതി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. അയം വിപ്പയുത്തേനവിപ്പയുത്തപദേ നയോ.

സങ്ഗഹിതേനസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തപദത്ഥവണ്ണനാ

സങ്ഗഹിതേനസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തപദേ പന സങ്ഗഹിതേനസങ്ഗഹിതപദേ നിദ്ദിട്ഠാനി സമുദയസച്ചാദിപദാനേവ നിദ്ദിസീയന്തി. ഇദം ഹേത്ഥ ലക്ഖണം – യേ ധമ്മാ പഠമം ഉദ്ധടപദേന ഖന്ധാദീഹി തീഹിപി സങ്ഗഹിതാ, തേസം ഖന്ധാദീഹി സമ്പയോഗോ, വിപ്പയോഗോ ച വുച്ചതി.

തത്രായം നയോ – സമുദയസച്ചേന യേ ധമ്മാ ഖന്ധാദീഹി തീഹിപി സങ്ഗഹേഹി സങ്ഗഹിതാ, തേ ധമ്മാ തീഹി ഖന്ധേഹി ഏകേനായതനേന സത്തഹി ധാതൂഹി സമ്പയുത്താ, ഏകേന ഖന്ധേന ഏകേനായതനേന ഏകായ ധാതുയാ കേഹിചി സമ്പയുത്താ. ഏകേന ഖന്ധേന ദസഹായതനധാതൂഹി വിപ്പയുത്താ, ഏകേനായതനേന ഏകായ ധാതുയാ കേഹിചി വിപ്പയുത്താ. ഇത്ഥിന്ദ്രിയേന യേ ധമ്മാ ഖന്ധാദീഹി തീഹിപി സങ്ഗഹിതാ, തേ ധമ്മാ ന കേഹിചി സമ്പയുത്താ, ചതൂഹി ഖന്ധേഹി ഏകേനായതനേന സത്തഹി ധാതൂഹി വിപ്പയുത്താ, ഏകേന…പേ… കേഹിചി വിപ്പയുത്താതി.

തത്ഥ ഏകേനാതി മനായതനേന. ഏകേന ഖന്ധേനാതി സങ്ഖാരക്ഖന്ധേന. കേഹിചീതി സങ്ഖാരക്ഖന്ധേ തണ്ഹായ ധമ്മായതനധമ്മധാതൂസു തണ്ഹാവേദനാസഞ്ഞാഹി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. അയം സങ്ഗഹിതേനസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തപദേ നയോ.

സമ്പയുത്തേനസങ്ഗഹിതാസങ്ഗഹിതപദത്ഥവണ്ണനാ

സമ്പയുത്തേനസങ്ഗഹിതാസങ്ഗഹിതപദേ പന സമ്പയുത്തേനസമ്പയുത്തപദേ നിദ്ദിട്ഠാനി വേദനാക്ഖന്ധാദിപദാനേവ നിദ്ദിസീയന്തി. ഇദം ഹേത്ഥ ലക്ഖണം – യേ ധമ്മാ പഠമം ഉദ്ധടപദേന സമ്പയുത്താ, തേസം ഖന്ധാദീഹി സങ്ഗഹോ, അസങ്ഗഹോ ച വുച്ചതി.

തത്രായം നയോ – വേദനാക്ഖന്ധേന യേ ധമ്മാ സമ്പയുത്താ, തേ ധമ്മാ തീഹി ഖന്ധേഹി ദ്വീഹി ആയതനേഹി അട്ഠഹി ധാതൂഹി സങ്ഗഹിതാ, സേസേഹി അസങ്ഗഹിതാ. വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധേന യേ ധമ്മാ സമ്പയുത്താ, തേ ധമ്മാ തീഹി ഖന്ധേഹി ഏകേനായതനേന ഏകായ ധാതുയാ സങ്ഗഹിതാ, സേസേഹി അസങ്ഗഹിതാതി.

തത്ഥ തീഹീതി സഞ്ഞാക്ഖന്ധാദീഹി തീഹി. തേഹി വേദനായ സമ്പയുത്താ. ദ്വീഹീതി ധമ്മായതനമനായതനേഹി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. അയം സമ്പയുത്തേനസങ്ഗഹിതാസങ്ഗഹിതപദേ നയോ.

അസങ്ഗഹിതേനസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തപദത്ഥവണ്ണനാ

അസങ്ഗഹിതേനസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തപദേ പന യാനി പദാനി സുഖുമരൂപം അവിഞ്ഞാണം, അരൂപം സവിഞ്ഞാണം വാ, കേവലം അരൂപം വാ ഥൂലരൂപസ്സപി കേവലം വാ, സുഖുമരൂപം ദീപേന്തി, തേസമേവ നിദ്ദേസോ. ഇദം ഹേത്ഥ ലക്ഖണം – യേ ധമ്മാ പഠമം ഉദ്ധടധമ്മേഹി ഖന്ധാദീഹി തീഹിപി അസങ്ഗഹിതാ, തേസം ഖന്ധാദീഹി സമ്പയോഗോ, വിപ്പയോഗോ ച വുച്ചതി.

തത്രായം നയോ – രൂപക്ഖന്ധേന യേ ധമ്മാ ഖന്ധാദീഹി അസങ്ഗഹിതാ, തേ ധമ്മാ തീഹി ഖന്ധേഹി സമ്പയുത്താ, ഏകേനായതനേന ഏകായ ധാതുയാ കേഹിചി സമ്പയുത്താ, ഏകേന ഖന്ധേന ദസഹി ആയതനധാതൂഹി വിപ്പയുത്താ, ഏകേനായതനേന ഏകായ ധാതുയാ കേഹിചി വിപ്പയുത്താ. ഏവം ധമ്മായതനഇത്ഥിന്ദ്രിയാദീസുപി യോജനാ.

അരൂപഭവേന യേ ധമ്മാ ഖന്ധാദീഹി അസങ്ഗഹിതാ, തേ സമ്പയുത്താതി നത്ഥി. തേ ചതൂഹി ഖന്ധേഹി ഏകേനായതനേന സത്തഹി ധാതൂഹി വിപ്പയുത്താ, ഏകേനായതനേന ഏകായ ധാതുയാ കേഹിചി വിപ്പയുത്താ. ഏവം ഇദ്ധിപാദകുസലാദിപദേസുപി യോജനാ.

തത്ഥ രൂപക്ഖന്ധേന വിഞ്ഞാണസ്സേവ തീഹിപി അസങ്ഗഹിതത്താ തസ്സ തീഹി വേദനാദീഹി സമ്പയോഗോ, ഇതരേഹി ച വിപ്പയോഗോ ഞാതബ്ബോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. അയം അസങ്ഗഹിതേനസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തപദേ നയോ.

വിപ്പയുത്തേനസങ്ഗഹിതാസങ്ഗഹിതപദത്ഥവണ്ണനാ

വിപ്പയുത്തേനസങ്ഗഹിതാസങ്ഗഹിതപദേ പന യാനി പദാനി കേവലാനം സാരമ്മണാനം, അനാരമ്മണാനം വാ ധമ്മാനം പകാസകാനി ച സഭാവജാതിഭൂമികാലസന്താനവസേന ഭിന്നതായ കേഹിചി അരൂപക്ഖന്ധേഹി വിപ്പയുത്താനം അനാരമ്മണധമ്മമിസ്സാരൂപക്ഖന്ധാനം പകാസകാനി ദുക്ഖസച്ചഅബ്യാകതപരിത്തഅതീതഅജ്ഝത്താദിപദാനി, തേസമേവ നിദ്ദേസോ ഇതരേസം ധമ്മായതനജീവിതിന്ദ്രിയനാമരൂപസളായതനജാതിജരാമരണഅജ്ഝത്തബഹിദ്ധാഅനിദസ്സനഅപ്പടിഘനഹേതുആദീനം തേസം കേനചി വിപ്പയോഗാസമ്ഭവാ. ഇദം ഹേത്ഥ ലക്ഖണം – യേ ധമ്മാ പഠമം ഉദ്ധടപദേന വിപ്പയുത്താ, തേസം ഖന്ധാദീഹി സങ്ഗഹോ, അസങ്ഗഹോ ച വുച്ചതി.

തത്രായം നയോ – രൂപക്ഖന്ധേന യേ ധമ്മാ വിപ്പയുത്താ, തേ ധമ്മാ ചതൂഹി ഖന്ധേഹി ദ്വീഹായതനേഹി അട്ഠഹി ധാതൂഹി സങ്ഗഹിതാ, ഏകേന ഖന്ധേന ദസഹി ആയതനധാതൂഹി അസങ്ഗഹിതാ. ദുക്ഖസച്ചേന യേ ധമ്മാ വിപ്പയുത്താ, തേ ധമ്മാ ചതൂഹി ഖന്ധേഹി ദ്വീഹായതനേഹി ദ്വീഹി ധാതൂഹി സങ്ഗഹിതാ. തത്ഥ ദുക്ഖസച്ചേന വിപ്പയുത്താ നാമ ലോകുത്തരചിത്തചേതസികാനി, തേ ച ധമ്മാ വേദനാക്ഖന്ധാദിചതുക്ഖന്ധേഹി മനോവിഞ്ഞാണധമ്മധാതുവസേന ദ്വീഹി ധാതൂഹി സങ്ഗഹിതാതി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. അയം വിപ്പയുത്തേനസങ്ഗഹിതാസങ്ഗഹിതപദേ നയോ. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപതോ വിഭങ്ഗനയേന സദ്ധിം അത്ഥനിച്ഛയോ, വിത്ഥാരോ പന ധാതുകഥാപാളിഅട്ഠകഥാസു (ധാതു. ൧൨; ധാതു. അട്ഠ. ൧-൨) ഗഹേതബ്ബോതി.

മോഹവിച്ഛേദനിയാ അഭിധമ്മമാതികത്ഥവണ്ണനായ

ധാതുകഥാമാതികത്ഥവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.