൨. വിഭങ്ഗമാതികാ

ഇദാനി ധമ്മസങ്ഗണീമാതികാനന്തരം വിഭങ്ഗമാതികായ അത്ഥവണ്ണനാ അനുപ്പത്താ. തസ്സാ പന –

അത്ഥതോ ധമ്മഭേദേന, വിഭങ്ഗനയദസ്സനാ;

പാളിമുത്തനയാ ചാപി, ഹോതി സംവണ്ണനാനയോ.

സാ പനേസാ അട്ഠാരസന്നം വിഭങ്ഗാനം ആദിമ്ഹി ഠപിതാ അട്ഠാരസവിധാ ഹോതി – ഖന്ധവിഭങ്ഗമാതികാ-ആയതന-ധാതു-സച്ച-ഇന്ദ്രിയ-പച്ചയാകാര-സതിപട്ഠാന-സമ്മപ്പധാന-ഇദ്ധിപാദബോജ്ഝങ്ഗ-മഗ്ഗങ്ഗഝാന-അപ്പമഞ്ഞാ-സിക്ഖാപദ-പടിസമ്ഭിദാ-ഞാണ-ഖുദ്ദകവത്ഥു-ധമ്മഹദയവിഭങ്ഗമാതി

ഖന്ധവിഭങ്ഗമാതികത്ഥവണ്ണനാ

തത്ഥ ആദിഭൂതായ ഖന്ധവിഭങ്ഗമാതികായ അത്ഥതോ താവ – പഞ്ചക്ഖന്ധാതി ഏത്ഥ പഞ്ചാതി ഗണനപരിച്ഛേദോ, തേന ന തതോ ഹേട്ഠാ, ന ഉദ്ധന്തി ദസ്സേതി. ഖന്ധാതി പരിച്ഛിന്നധമ്മനിദസ്സനം. തത്രായം ഖന്ധ-സദ്ദോ സമ്ബഹുലേസു ഠാനേസു നിപതതി രാസിമ്ഹി ഗുണേ പണ്ണത്തിയം രുള്ഹിയന്തി. തത്ഥ ‘‘മഹാഉദകക്ഖന്ധോ’’തിആദീസു (സം. നി. ൫.൧൦൩൭; അ. നി. ൪.൫൧; ൫.൪൫; ൬.൩൭) ഹി രാസിതോ ഖന്ധോ നാമ. ‘‘സീലക്ഖന്ധോ സമാധിക്ഖന്ധോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൩.൩൫൫) ഗുണതോ. ‘‘അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ മഹന്തം ദാരുക്ഖന്ധ’’ന്തിആദീസു (സം. നി. ൪.൨൪൧) പണ്ണത്തിതോ. ‘‘വിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൬൩) ഏകമ്പി ചിത്തം രുള്ഹിതോ ഖന്ധോ നാമ, സ്വായമിധ രാസിതോ അധിപ്പേതോ. രാസട്ഠോ ഹി ഖന്ധ-സദ്ദോ, കോട്ഠാസട്ഠോതിപി വത്തും വട്ടതി. ലോകസ്മിം ഹി ഇണം ഗഹേത്വാ ചോദിയമാനാ ‘‘ദ്വീഹി ഖന്ധേഹി ദസ്സാമ, തീഹി ഖന്ധേഹി ദസ്സാമാ’’തി വദന്തി, തസ്മാ ഖന്ധോതി കോട്ഠാസോതി വുത്തം ഹോതി. രൂപക്ഖന്ധോതി ഏത്ഥ രുപ്പതീതി രൂപം, സീതുണ്ഹാദീഹി പസിദ്ധാകാരേന രുപ്പതി ഘട്ടീയതി, പീളിയതീതി അത്ഥോ. വുത്തം ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘രുപ്പതീതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തസ്മാ രൂപന്തി വുച്ചതി. കേന രുപ്പതി? സീതേനപി രുപ്പതി, ഉണ്ഹേനപി രുപ്പതി, ജിഘച്ഛായപി രുപ്പതി, പിപാസായപി രുപ്പതീ’’തിആദി (സം. നി. ൩.൭൯).

രൂപഞ്ച തം ഖന്ധോ ചാതി രൂപക്ഖന്ധോ, രൂപരാസി രൂപകോട്ഠാസോതി അത്ഥോ. വേദനാക്ഖന്ധാദീസുപി ഏസേവ നയോതി അയം താവേത്ഥ അത്ഥതോ സംവണ്ണനാനയോ.

ധമ്മഭേദതോ പനേത്ഥ ഹേട്ഠാ കുസലത്തികേ വിഭത്താ അതീതാദിഭേദഭിന്നാ സബ്ബേ രൂപധമ്മാ രൂപക്ഖന്ധോ നാമ. തഥാ ചതുഭൂമകാ വേദനാസഞ്ഞായോ വേദനാക്ഖന്ധോ നാമ, സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ നാമ. വേദനാസഞ്ഞാ പന ഠപേത്വാ സേസാ ഫസ്സാദയോ പഞ്ഞാസ ചേതസികാ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ നാമ. പഞ്ചസു ഖന്ധേസു നിബ്ബാനമേവ അസങ്ഗഹിതം, ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു പന സബ്ബേ ലോകുത്തരധമ്മാ. അയമേവ ഹി ഖന്ധേഹി ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം വിസേസോ. ഖന്ധാ അവിസേസതോ വുത്താ, ഉപാദാനക്ഖന്ധാ സാസവോപാദാനിയഭാവേന വിസേസേത്വാ. ഇധ പന അവിസേസേന വുത്തത്താ നിബ്ബാനം ഠപേത്വാ അവസേസാ സബ്ബേ ധമ്മാ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തീതി അയം ധമ്മഭേദതോ സംവണ്ണനാനയോ.

വിഭങ്ഗനയദസ്സനാതി വിഭങ്ഗപാളിയാ ആഗതഅത്ഥനയദസ്സനതോ. വിഭങ്ഗപാളിയം ഹി സുത്തന്തഭാജനീയം അഭിധമ്മഭാജനീയം പഞ്ഹാപുച്ഛകന്തി തീഹി നയേഹി ഖന്ധവിഭങ്ഗോ വിഭത്തോ. തഥാ ആയതനവിഭങ്ഗാദയോ. കേവലം ഹി ഇന്ദ്രിയവിഭങ്ഗേ, സിക്ഖാപദവിഭങ്ഗേ ച സുത്തന്തഭാജനീയം നത്ഥി. പച്ചയാകാരവിഭങ്ഗേ പഞ്ഹാപുച്ഛകം നത്ഥി. ഞാണവിഭങ്ഗാദീസു പന തീസു തയോപി നയാ ന സന്തി. തേസു ഹി ഞാണവിഭങ്ഗോ ഏകവിധതോ പട്ഠായ യാവ ദസവിധാ വിഭത്തോ, ഖുദ്ദകവത്ഥുവിഭങ്ഗോ ഏകവിധതോ പട്ഠായ യാവ ദ്വാസട്ഠിപഭേദാ വിഭത്തോ, ധമ്മഹദയവിഭങ്ഗോ പന സബ്ബസങ്ഗഹാദീഹി ദസഹി വാരേഹി വിഭത്തോ, തസ്മാ തേസം തേസം നയാനം മുഖമത്തദസ്സനവസേന തത്ഥ തത്ഥ സംവണ്ണനാ ഭവിസ്സന്തി. തത്രിദം ഖന്ധവിഭങ്ഗേ തിണ്ണം നയാനം മുഖമത്തദസ്സനം. സേയ്യഥിദം – സുത്തന്തഭാജനീയേ താവ രൂപക്ഖന്ധോ –

‘‘തത്ഥ കതമോ രൂപക്ഖന്ധോ? യം കിഞ്ചി രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ഓളാരികം വാ സുഖുമം വാ ഹീനം വാ പണീതം വാ യം ദൂരേ സന്തികേ വാ, തദേകജ്ഝം അഭിസഞ്ഞൂഹിത്വാ അഭിസങ്ഖിപിത്വാ അയം വുച്ചതി രൂപക്ഖന്ധോ’’തി (വിഭ. ൨) –

ഏവം ഉദ്ദിസിത്വാ വിത്ഥാരതോ വിഭത്തോ, തഥാ വേദനാക്ഖന്ധാദയോപി. തത്ഥ നിയകജ്ഝത്തം നാമ അജ്ഝത്തരൂപം അജ്ഝത്തം നാമ, തതോ അഞ്ഞം പരപുഗ്ഗലഗതം, അവിഞ്ഞാണഞ്ച ബഹിദ്ധാ നാമ, തഥാ വേദനാദയോപി. പസാദവിസയരൂപം പന ഓളാരികം നാമ, സേസം സുഖുമം നാമ. അനിട്ഠരൂപം ഹീനം നാമ, ഇട്ഠരൂപം പണീതം നാമ.

നനു ഇട്ഠാനിട്ഠം നാമ പാടേക്കം പടിവിഭത്തം നാമ നത്ഥി, ഏകം ഏകച്ചസ്സ ഇട്ഠം ഹോതി മനാപം, തദേവ അഞ്ഞസ്സ ച അനിട്ഠം ഹോതി. വത്ഥാദീനി ഹി സൂകരാദീനം നപ്പിയാനി ഹോന്തി, ന മനുസ്സാദീനം, തേസഞ്ച വത്ഥാഭരണാദീനി പിയാനി, ന സൂകരാദീനന്തി, തസ്മാ രുചിവസേനേവ ഇട്ഠാനിട്ഠതാ ഗഹേതബ്ബാ? ന, ഇട്ഠാനിട്ഠാനം പാടേക്കം വിഭത്തത്താ. കുസലകമ്മജം ഹി കുസലവിപാകവിസയോവ ഇട്ഠം നാമ, അകുസലകമ്മജം അകുസലവിപാകവിസയോവ അനിട്ഠം നാമ, സഞ്ഞാവിപല്ലാസേന പന കോചി ഇട്ഠമേവ ബുദ്ധരൂപാദിം ജവനക്ഖണേ അനിട്ഠതോ മനസി കരോതി, അനിട്ഠഞ്ച നിരയഗ്ഗിസത്ഥവിസാദിം ഇട്ഠതോ മനസി കരോതി. ജവനേഹി ഏവ വിപല്ലാസഭാവോ, ന വിപാകേഹീതി വിപാകവസേന ഇട്ഠാനിട്ഠം നിയതം വേദിതബ്ബം.

സമ്മോഹവിനോദനിയാ പന വിഭങ്ഗട്ഠകഥായ –

‘‘സുഖസമ്ഫസ്സം ഹി ഗൂഥകലലം ചക്ഖുദ്വാരഘാനദ്വാരേസു അനിട്ഠം, കായദ്വാരേ ഇട്ഠം ഹോതി. ചക്കവത്തിനോ മണിരതനേന പോഥിയമാനസ്സ, സുവണ്ണസൂലേ ഉത്താസിയമാനസ്സ ച മണിരതനസുവണ്ണസൂലാനി ചക്ഖുദ്വാരേ ഇട്ഠാനി ഹോന്തി, കായദ്വാരേ അനിട്ഠാനീ’’തി (വിഭ. അട്ഠ. ൬) –

ഏവം ദ്വാരവസേന ഏകസ്സേവ വത്ഥുനോ ഇട്ഠതാ, അനിട്ഠതാ ച വുത്താ. സാ ച ഏകക്ഖണേ ന യുത്താ ഏകകലാപഗതഭൂതോപാദായരൂപാനം ഏകസാമഗ്ഗിയമുപ്പത്തിതോ. ന ഹി ഭൂതേസു അകുസലവസേന അനിട്ഠേസു ഉപ്പജ്ജന്തേസു തദുപാദായരൂപാദികുസലേന ഇട്ഠാനി ഉപ്പജ്ജന്തി, ഭിന്നക്ഖണേ പന ഇട്ഠാനി മണിരതനാദീനി തേഹി പോഥിയമാനസ്സ അകുസലപച്ചയേന ഉതുനാ അനിട്ഠാനി വിപരിണമന്തി, കുസലപച്ചയേന അനിട്ഠാനി ഗൂഥകലലാദീനി ഇട്ഠാനീതി, അയം നോ അത്തനോമതി. ഏവം വിഭത്തേസു ച ഇട്ഠാനിട്ഠേസു തം തം രൂപം ഉപാദായുപാദായ ഹീനം, പണീതഞ്ച ദട്ഠബ്ബം. സുഖുമം പന രൂപം ദൂരേരൂപം നാമ, ഓളാരികം സന്തികേരൂപം നാമ. തം തം വാ പന രൂപം ഉപാദായുപാദായ രൂപം ദൂരേ സന്തികേ ദട്ഠബ്ബം. സേസം വുത്തനയമേവ.

വേദനാദീസു പന അകുസലാ വേദനാ ഓളാരികാ, ഇതരാ സുഖുമാ. കുസലാകുസലാ ഓളാരികാ, അബ്യാകതാ സുഖുമാ. ദുക്ഖാ വേദനാ ഓളാരികാ, ഇതരാ സുഖുമാ. സുഖദുക്ഖാ വാ ഓളാരികാ, ഇതരാ സുഖുമാ. അസമാപന്നസ്സ വാ വേദനാ ഓളാരികാ, സമാപന്നസ്സ സുഖുമാ. സാസവാ ഓളാരികാ, അനാസവാ സുഖുമാ. തം തം വാ പന വേദനം ഉപാദായുപാദായ ഓളാരികസുഖുമതാ ദട്ഠബ്ബാ. അകുസലാ വേദനാ കുസലാബ്യാകതാഹി ദൂരേ, താ ച തായ ദൂരേതി ഏവം ജാതിസഭാവപുഗ്ഗലഭൂമിഭേദതോ വുത്തനയേന ദൂരേവേദനാ ദട്ഠബ്ബാ, കുസലാ വേദനാ കുസലായ സന്തികേതി ഏവം ജാതിആദിസാമഞ്ഞതോ സന്തികേവേദനാ ദട്ഠബ്ബാ. തം തം വാ പന വേദനം ഉപാദായുപാദായ വേദനാ ദൂരേസന്തികേ ദട്ഠബ്ബാ. ഏവം സഞ്ഞാക്ഖന്ധാദീസുപി യഥാനുരൂപം ഓളാരികസുഖുമതാദയോ വേദിതബ്ബാതി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന വിഭങ്ഗപാളിഅട്ഠകഥാസു (വിഭ. ൮ ആദയോ; വിഭ. അട്ഠ. ൮ ആദയോ) ഗഹേതബ്ബോതി അയം സുത്തന്തഭാജനീയനയോ.

അഭിധമ്മഭാജനീയനയേ രൂപക്ഖന്ധസ്സ താവ ഏകവിധാദിതോ യാവ ഏകാദസവിധാ രൂപകണ്ഡേ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബാ. വേദനാക്ഖന്ധോ പന ഏകവിധോ ഫസ്സസമ്പയുത്തോ, ദുവിധോ സഹേതുകദുകവസേന, തിവിധോ കുസലത്തികവസേന, ചതുബ്ബിധോ ചതുഭൂമകവസേന, പഞ്ചവിധോ സഭാവഭേദേന, ഛബ്ബിധോ ഛദ്വാരികവസേന, സത്തവിധോ സത്തവിഞ്ഞാണസമ്പയോഗവസേന, അട്ഠവിധോ തേസു കായവിഞ്ഞാണസമ്പയുത്തം സുഖദുക്ഖവസേന ദ്വിധാ ഭിന്ദിത്വാ, നവവിധോ തേസു മനോവിഞ്ഞാണസമ്പയുത്തം കുസലത്തികവസേന തിധാ ഭിന്ദിത്വാ, ദസവിധോ തേസു കായവിഞ്ഞാണസമ്പയുത്തം ദുവിധാ, മനോവിഞ്ഞാണസമ്പയുത്തഞ്ച തിധാ ഭിന്ദിത്വാതി ഏവം സഹേതുകദുകമൂലം പഠമവാരം വത്വാ പുന കുസലത്തികട്ഠാനേ വേദനാത്തികപീതിത്തികസനിദസ്സനത്തികവജ്ജിതേ സബ്ബത്തികേ യോജേത്വാ യാവ ദസവിധാ, അപരേപി അട്ഠാരസ വാരാ വുത്താ. യഥാ ചേത്ഥ സഹേതുകദുകമൂലികാ സബ്ബത്തികയോജനാ, ഏവം ഹേതുസമ്പയുത്തദുകാദീസു അനുരൂപദുകമൂലികാപി സരണദുകപരിയോസാനാ പച്ചേകം സബ്ബത്തികയോജനാപി വേദിതബ്ബാതി അയം ദുകമൂലകോ യോജനാനയോ. യഥാ ച ഏകേകദുകേന സബ്ബത്തികയോജനാവസേന ദുകമൂലകോ നയോ വുത്തോ, ഏവം ഏകേകത്തികേന യഥാനുരൂപം സബ്ബദുകയോജനാവസേന തികമൂലകോ, തദുഭയമിസ്സകവസേന ഉഭതോവഡ്ഢനകോ ച നയോ വേദിതബ്ബോ. യഥാ ചേത്ഥ വേദനാക്ഖന്ധേ, ഏവം സഞ്ഞാക്ഖന്ധാദീസുപി യഥാരഹം ദുകമൂലകാദിനയാ വേദിതബ്ബാതി അയം അഭിധമ്മഭാജനീയനയോ.

പഞ്ഹാപുച്ഛകനയേ പന പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം കതി കുസലാ, കതി അകുസലാ, കതി അബ്യാകതാ, കതി സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ…പേ… കതി സരണാ, കതി അരണാതി? രൂപക്ഖന്ധോ അബ്യാകതോ, ചത്താരോ ഖന്ധാ സിയാ കുസലാ, സിയാ അകുസലാ, സിയാ അബ്യാകതാ, രൂപം, വേദനാ ച വേദനാത്തികേ ന വത്തബ്ബാ, സേസാ തിധാപി ഹോന്തി, രൂപം നേവവിപാകനവിപാകധമ്മധമ്മം, സിയാ ഉപാദിന്നുപാദാനിയം, സിയാ അനുപാദിന്നുപാദാനിയം, അസംകിലിട്ഠസംകിലേസികം, സേസാ ചത്താരോ ഖന്ധാ തീഹി തികേഹി തിധാപി ഹോന്തി. രൂപം അവിതക്കഅവിചാരം, തയോ ഖന്ധാ തിധാപി ഹോന്തി, സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ തിധാ ച ന വത്തബ്ബോ ച. രൂപം ന വത്തബ്ബം, വേദനാ സിയാ പീതിസഹഗതാ, ന വത്തബ്ബാ, തയോ തിധാ ച ന വത്തബ്ബാ ച. രൂപം നേവദസ്സനേനനഭാവനായപഹാതബ്ബം, നദസ്സനേനനഭാവനായപഹാതബ്ബഹേതുകം, നേവാചയഗാമിനഅപചയഗാമി, നേവസേഖംനാസേഖം, പരിത്തം, സേസാ തിധാപി ഹോന്തി. പരിത്താരമ്മണത്തികേ രൂപം അനാരമ്മണം, സേസാ തിധാ ച ന വത്തബ്ബാ ച. രൂപം മജ്ഝിമം, അനിയതം, സേസാ തിധാപി. മഗ്ഗാരമ്മണത്തികേ ച രൂപം അനാരമ്മണം, സേസാ തിധാപി വാ ന വത്തബ്ബാ. ഉപ്പന്നാതീതത്തികേസു പഞ്ചപി തിധാ ഹോന്തി. അതീതാരമ്മണത്തികേ രൂപം അനാരമ്മണം, സേസാ തിധാ ച ന വത്തബ്ബാ ച. അജ്ഝത്തത്തികേ പഞ്ചപി തിധാ ഹോന്തി. അജ്ഝത്താരമ്മണത്തികേ രൂപം അനാരമ്മണം, സേസാ തിധാപി ന വത്തബ്ബാ ച. ചത്താരോ ഖന്ധാ അനിദസ്സനഅപ്പടിഘാ, രൂപക്ഖന്ധോ തിധാപി ഹോതി.

ചത്താരോ ഖന്ധാ നഹേതൂ, സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ സിയാ ഹേതു, സിയാ ന ഹേതു. രൂപം അഹേതുകം, ഹേതുവിപ്പയുത്തം, സേസാ ദ്വിധാപി. തയോ ഖന്ധാ സിയാ സഹേതുകാ ചേവ ന ച ഹേതൂ, സിയാ ന വത്തബ്ബാ ച, സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ ദ്വിധാ ച ന വത്തബ്ബോ ച, രൂപം ന വത്തബ്ബമേവ. തഥാ അനന്തരദുകേപി. രൂപം നഹേതുഅഹേതുകം, തയോ ദ്വിധാപി, സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ ദ്വിധാ ച ന വത്തബ്ബോ ച. പഞ്ചപി സപ്പച്ചയാ, സങ്ഖതാ, ചത്താരോ അനിദസ്സനാ, അപ്പടിഘാ, രൂപം ദ്വിധാപി. രൂപം രൂപീ, സേസാ അരൂപിനോ. രൂപം ലോകിയം, സേസാ ദ്വിധാപി. പഞ്ചപി കേനചി വിഞ്ഞേയ്യാ, ന ച കേനചി വിഞ്ഞേയ്യാ ച. ചത്താരോ നോ ആസവാ, സങ്ഖാരാ ദ്വിധാപി, ന വത്തബ്ബാ ച. രൂപം സാസവോ, ആസവവിപ്പയുത്തോ, സേസാ ദ്വിധാപി. രൂപം സാസവാ ചേവ നോ ച ആസവാ, തയോ തഥാ ച ന വത്തബ്ബാ ച. സങ്ഖാരോ ദ്വിധാ ച ന വത്തബ്ബോ ച. രൂപം ന വത്തബ്ബമേവ, തയോ സിയാ ആസവസമ്പയുത്താ ചേവ നോ ച ആസവാ, സിയാ ന വത്തബ്ബാ, സങ്ഖാരോ ദ്വിധാ ച ന വത്തബ്ബോ ച. രൂപം ആസവവിപ്പയുത്തം സാസവഞ്ച, സേസാ ദ്വിധാ ച ന വത്തബ്ബാ ച. ഇമിനാ നയേന സംയോജനഗോച്ഛകാദീസുപി യോജനാ വേദിതബ്ബാ. കേവലം ഹി പരാമാസസമ്പയുത്തദുകേ രൂപം പരാമാസവിപ്പയുത്തം, തയോ ദ്വിധാപി, സങ്ഖാരോ ദ്വിധാപി, ദിട്ഠിവസേന ന വത്തബ്ബോ ച. തതിയേ ഏത്തകമേവ വിസേസോ. രൂപം അനാരമ്മണം, സേസാ സാരമ്മണാ. വിഞ്ഞാണം ചിത്തം, സേസാ നോ ചിത്താ. തയോ ചേതസികാ, ദ്വേ അചേതസികാ. തയോ ചിത്തസമ്പയുത്താ, രൂപം ചിത്തവിപ്പയുത്തം. വിഞ്ഞാണം ന വത്തബ്ബം. തഥാ ചിത്തസംസട്ഠദുകേപി. തയോ ചിത്തസമുട്ഠാനാ, വിഞ്ഞാണം നോ ചിത്തസമുട്ഠാനം. രൂപം ദ്വിധാപി. തഥാ അനന്തരദുകദ്വയേപി. തയോ ചിത്തസംസട്ഠസമുട്ഠാനാ, ദ്വേ നോ ചിത്തസംസട്ഠസമുട്ഠാനാ. തഥാ അനന്തരദുകദ്വയേപി. വിഞ്ഞാണം അജ്ഝത്തികം, തയോ ബാഹിരാ, രൂപം ദ്വിധാപി. ചത്താരോ നോ ഉപാദാ. രൂപം ദ്വിധാപി. പഞ്ചപി സിയാ ഉപാദിന്നാ, സിയാ അനുപാദിന്നാ, നോ ഉപാദാനാ.

കിലേസഗോച്ഛകോ വുത്തനയോവ. രൂപം നേവദസ്സനേനനഭാവനായ പഹാതബ്ബം, സേസാ ദ്വിധാപി. ഏവം യാവപീതിദുകാ യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

രൂപം ന വേദനാ, ന സുഖാ, ന സുഖസഹഗതാ, സേസാ ദ്വിധാപി. തഥാ അനന്തരദുകേപി. രൂപം കാമാവചരം, സേസാ ദ്വിധാപി. ഏവം യാവ സരണദുകാ യോജനാ വേദിതബ്ബാ. അയം പഞ്ഹാപുച്ഛകനയോ.

ഇമേ പന നയാ വിത്ഥാരതോ പാളിഅട്ഠകഥാഹി ഞാതബ്ബാ. അത്ഥവിനിച്ഛയോ ച നേസം ധമ്മസങ്ഗണീമാതികത്ഥസംവണ്ണനായ വുത്താനുസാരേന ഞാതബ്ബോ. ഇതോ പരം അതിരേകം അവത്വാ അപുബ്ബമേവ വണ്ണയിസ്സാമാതി അയം വിഭങ്ഗനയദസ്സനതോ സംവണ്ണനാനയോ.

ഇദാനി പനേത്ഥ –

കമതോനൂനാധികതോ, ദട്ഠബ്ബസമഭേദതോ;

പാളിമുത്തനയോ ഞേയ്യോ, ഖന്ധകോസല്ലമിച്ഛതാ.

തത്ഥ കമതോതി ഏത്ഥ ഉപ്പത്തിക്കമോ പഹാനക്കമോ പടിപത്തിക്കമോ ഭൂമിക്കമോ ദേസനാക്കമോതി ബഹുവിധേസു കമേസു ഖന്ധാനം ദേസനാക്കമോവ യുജ്ജതി, ന ഇതരേ, അസമ്ഭവാ. അഭേദേന ഹി പഞ്ചസു ഖന്ധേസു അത്തഗ്ഗാഹപതിതം വേനേയ്യജനം സമൂഹഘനവിനിബ്ഭോഗദസ്സനേന അത്തഗ്ഗാഹതോ മോചേതുകാമോ ഭഗവാ ഹിതകാമോ തസ്സ തസ്സ ജനസ്സ സുഖഗ്ഗഹണത്ഥം ചക്ഖുആദീനം വിസയഭൂതം ഓളാരികം പഠമം രൂപക്ഖന്ധം ദേസേസി, തതോ ഇട്ഠാനിട്ഠവിസയസംവേദകം ഓളാരികം വേദനം, യം വേദേതി, തം സഞ്ജാനാതീതി ഏവം വേദനാവിസയസ്സ ആകാരഗ്ഗാഹികം സഞ്ഞം, സഞ്ഞാവസേനാഭിസങ്ഖാരകേ സങ്ഖാരേ, തേസം വേദനാദീനം നിസ്സയാധിപതിഭൂതം വിഞ്ഞാണന്തി അയം താവേത്ഥ കമോ.

അനൂനാധികതോതി കസ്മാ പന ഭഗവതാ പഞ്ചേവ ഖന്ധാ വുത്താ അനൂനാ അനധികാതി? സബ്ബസങ്ഖതസഭാഗേകസങ്ഗഹതോ, അത്തത്തനിയഗ്ഗാഹവത്ഥുസ്സ ഏതപ്പരമതോ, അഞ്ഞേസഞ്ച തദവരോധതോ. അനേകപ്പഭേദേസു ഹി സങ്ഖതധമ്മേസു സഭാഗവസേന സങ്ഗയ്ഹമാനേസു രൂപം രൂപസഭാഗേകസങ്ഗഹവസേന ഏകോ ഖന്ധോ ഹോതി, വേദനാ വേദനാസഭാഗേകസങ്ഗഹവസേന ഏകോ ഖന്ധോ ഹോതി. ഏസ നയോ സഞ്ഞാദീസുപി, തസ്മാ സബ്ബസങ്ഖതസഭാഗേകസങ്ഗഹതോ പഞ്ചേവ വുത്താ. ഏതപരമഞ്ചേതം അത്തത്തനിയഗ്ഗാഹവത്ഥു, യദിദം രൂപാദയോ പഞ്ച, തസ്മാ അത്തത്തനിയഗ്ഗാഹവത്ഥുസ്സ ഏതപരമതോപി പഞ്ചേവ വുത്താ. യേപി ചഞ്ഞേ സീലാദയോ പഞ്ച ധമ്മക്ഖന്ധാ വുത്താ, തേപി സങ്ഖാരക്ഖന്ധപരിയാപന്നത്താ ഏത്ഥേവ അവരോധം ഗച്ഛന്തി, തസ്മാ അഞ്ഞേസം തദവരോധതോപി പഞ്ചേവ വുത്താതി അയം അനൂനാധികതോ.

ദട്ഠബ്ബസമഭേദതോതി ദട്ഠബ്ബഭേദതോ, ഉപമാഭേദതോ ച. തത്ഥ ദട്ഠബ്ബഭേദതോ താവ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ സാമഞ്ഞതോ ഉക്ഖിത്താസികപച്ചത്ഥികതോ, ഭാരതോ, ഖാദകതോ, അനിച്ചദുക്ഖഅനത്തസങ്ഖാതവധകതോ ച ദട്ഠബ്ബാ. വിസേസതോ പന ഫേണപിണ്ഡം വിയ രൂപം ദട്ഠബ്ബം, ഉദകബുബ്ബുളമരീചികകദലിക്ഖന്ധമായാ വിയ യഥാക്കമം വേദനാദയോ ദട്ഠബ്ബാ. യഥാ ഹി ഫേണപിണ്ഡോ വിമദ്ദാസഹോ, സോ ച പത്തഥാലകാദിഅത്ഥം ഗഹിതോപി തമത്ഥം ന സാധേതി, ഭിജ്ജതി, ഏവം രൂപമ്പി വിമദ്ദാസഹം, തഞ്ച സുഭാദിവസേന ഗഹിതമ്പി ന തഥാ തിട്ഠതി, അസുഭാദിയേവ ഹോതി.

യഥാ വാ ഫേണപിണ്ഡോ അനേകസന്ധിഘടിതോ ബഹുന്നം ഉദകസപ്പാദിപാണകാനം ആവാസോ, ആദിതോ ചേസ ബദരപക്കമത്തോ ഹുത്വാ അനുപുബ്ബവഡ്ഢനകോ ഉട്ഠിതമത്തോപി ചേസ ഭിജ്ജതി, ഥോകം ഗന്ത്വാപി, സമുദ്ദം പത്വാ പന അവസ്സമേവ ഭിജ്ജതി, ഏവം രൂപമ്പി ഛിദ്ദാവഛിദ്ദം അനേകസന്ധിഘടിതം അസീതികിമികുലവോകിണ്ണം, ആദിതോ ചേതം കലലമത്തം ഹുത്വാ അനുപുബ്ബവഡ്ഢനകം, കലലമത്തേപി ചേതം ഭിജ്ജതി, അബ്ബുദാദിഭാവേപി ആയുക്ഖയം പത്വാ അവസ്സമേവ ഭിജ്ജതി. ഏവം ഫേണപിണ്ഡസദിസം ദട്ഠബ്ബം.

യഥാ പന ബുബ്ബുളോ മുഹുത്തരമണീയോ അഗയ്ഹുപഗോ ന ചിരട്ഠിതികോവ, ഏവം വേദനാപി. യഥാ ച ബുബ്ബുളോ ഉദകതലം, ഉദകബിന്ദും, ഉദകജല്ലകം സങ്കഡ്ഢിത്വാ പുടം കത്വാ ഗഹണവാതഞ്ചാതി ചത്താരി കാരണാനി പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി, ഏവം വേദനാപി വത്ഥും, ആരമ്മണം, കിലേസജല്ലം, ഫസ്സസങ്ഘട്ടനഞ്ചാതി ചത്താരി കാരണാനി പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതീതി സാ ബുബ്ബുളസദിസാ ദട്ഠബ്ബാ.

യഥാ പന മരീചികാ ജലാസയാദിഭാവേന വിപ്പലമ്ഭികാ, ഏവം സഞ്ഞാപി നിച്ചാദിഭാവേനാതി മരീചിസദിസാ ദട്ഠബ്ബാ. യഥാ പന കദലിക്ഖന്ധോ അഗയ്ഹുപഗോ ബഹുവട്ടിസമോധാനോ, ഏവം സങ്ഖാരക്ഖന്ധോപി അഗയ്ഹുപഗോനിച്ചാദിസാരവിരഹിതോ, ഫസ്സാദിബഹുധമ്മസമോധാനോ ച ഹോതീതി സോ കദലിക്ഖന്ധസദിസോ ദട്ഠബ്ബോ. യഥാ പന മായാ അസുവണ്ണരജതാദിരൂപാനിപി തഥാ ഗാഹാപേത്വാ മഹാജനം വഞ്ചേതി, ഏവം വിഞ്ഞാണമ്പി അനിച്ചാദിരൂപം തേനേവ ചിത്തേന ആഗച്ഛന്തം വിയ നിച്ചാദിതോ ച ഗാഹാപേത്വാ വഞ്ചേതീതി തം മായാസദിസം ദട്ഠബ്ബം. വുത്തഞ്ച –

‘‘ഫേണപിണ്ഡൂപമം രൂപം, വേദനാ ബുബ്ബുളൂപമാ;

മരീചികൂപമാ സഞ്ഞാ, സങ്ഖാരാ കദലൂപമാ;

മായൂപമഞ്ച വിഞ്ഞാണം, ദേസിതാദിച്ചബന്ധുനാ’’തി. (സം. നി. ൩.൯൫);

അയമേത്ഥ ദട്ഠബ്ബഭേദോ.

ഉപമാഭേദതോ ച പന ഗിലാനസാലൂപമോ രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ, ഗേലഞ്ഞൂപമോ വേദനുപാദാനക്ഖന്ധോ, ഗേലഞ്ഞസമുട്ഠാനൂപമോ സഞ്ഞുപാദാനക്ഖന്ധോ, അസപ്പായസേവനൂപമോ സങ്ഖാരുപാദാനക്ഖന്ധോ, ഗിലാനൂപമോ വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ. അപിച ചാരകകാരണഅപരാധകാരണകാരകഅപരാധികൂപമാ ഏതേ ഭാജനഭോജനബ്യഞ്ജനപരിവേസകഭുഞ്ജകൂപമാ ചാതി അയമേത്ഥ ഉപമാഭേദോ. ഏവം പാളിമുത്തകവിനിച്ഛയനയോ ഞേയ്യോ.

ഖന്ധവിഭങ്ഗമാതികത്ഥവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ആയതനവിഭങ്ഗമാതികത്ഥവണ്ണനാ

ആയതനവിഭങ്ഗമാതികായ പന അത്ഥതോ താവ – ദ്വാദസായതനാനീതി ഏത്ഥ ആയതനതോ, ആയാനം തനനതോ, ആയതസ്സ ച നയനതോ ആയതനാനി. ചക്ഖുരൂപാദീസു ഹി തംതംദ്വാരാരമ്മണാ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ സേന സേന അനുഭവനാദിനാ കിച്ചേന ആയതന്തി ഉപട്ഠഹന്തി ഘടേന്തി വായമന്തി, തേ ച പന ആയഭൂതേ ധമ്മേ ഏതാനി തനോന്തി വിത്ഥാരേന്തി, ഇദഞ്ച അതീവ ആയതം സംസാരദുക്ഖം നയന്തേവ, പവത്തയന്തീതി വുത്തം ഹോതി, തസ്മാ ‘‘ആയതനാനീ’’തി വുച്ചന്തി.

അപിച നിവാസട്ഠാനട്ഠേന, ആകരട്ഠേന, സമോസരണട്ഠാനട്ഠേന, സഞ്ജാഭിദേസട്ഠേന, കാരണട്ഠേന ച സാസനേ, ലോകേ ച ‘‘ആയതന’’ന്തി വുച്ചന്തി. ചക്ഖുആദീസു ഹി തേ തേ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ തദായത്തവുത്തിതായ നിവസന്തി, തേസു ച ആകരഭൂതേസു ആകിണ്ണാ വത്ഥാരമ്മണവസേന ച സമോസരന്തി, ചക്ഖാദയോവ നേസം സഞ്ജാതിദേസോ, കാരണഞ്ച, തസ്മാ നിവാസട്ഠാനാദിനാ അത്ഥേന ചക്ഖാദീനി ആയതനാനീതി വേദിതബ്ബാനി.

ചക്ഖായതനന്തിആദീസു ചക്ഖതീതി ചക്ഖു, രൂപം അസ്സാദേതി, വിഭാവേതി ചാതി അത്ഥോ. രൂപയതീതി രൂപം. വണ്ണവികാരം ആപജ്ജമാനം ഹദയങ്ഗതഭാവം പകാസേതീതി അത്ഥോ. സുണാതീതി സോതം. സപ്പതീതി സദ്ദോ, ഉദാഹരീയതീതി അത്ഥോ. ഘായതീതി ഘാനം. ഗന്ധയതീതി ഗന്ധോ, അത്തനോ വത്ഥും സൂചയതീതി അത്ഥോ. ജീവിതം അവ്ഹായതീതി ജിവ്ഹാ. രസന്തി തം സത്താതി രസോ, അസ്സാദേന്തീതി അത്ഥോ. കുച്ഛിതാനം സാസവധമ്മാനം ആയോതി കായോ, ഉപ്പത്തിദേസോ. ഫുസീയതീതി ഫോട്ഠബ്ബം. മനതീതി മനോ. അത്തനോ ലക്ഖണം ധാരേന്തീതി ധമ്മാ. ചക്ഖു ച തം യഥാവുത്തേനത്ഥേന ആയതനഞ്ചാതി ചക്ഖായതനം…പേ… ധമ്മാ ച തേ ആയതനഞ്ചാതി ധമ്മായതനന്തി അയം താവേത്ഥ പദത്ഥോ.

ധമ്മഭേദതോ പനേത്ഥ സബ്ബമ്പി വിഞ്ഞാണം മനായതനം നാമ. ചേതസികസുഖുമരൂപനിബ്ബാനാനി ധമ്മായതനം നാമ. സേസാനി സുവിഞ്ഞേയ്യാനി. ഇമേസു ച ആയതനേസു അതീതാദിഭേദഭിന്നാ, കാലവിനിമുത്താ ച ലോകിയലോകുത്തരാ സബ്ബേ നാമരൂപധമ്മാ, പഞ്ഞത്തിയോ ച സങ്ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബാ. ‘‘ജാതി ദ്വീഹി ഖന്ധേഹി ഏകേനായതനേന ഏകായ ധാതുയാ സങ്ഗഹിതാ’’തിആദിവചനതോ (ധാതു. ൭൧) ഹി രൂപാരൂപലക്ഖണാനം ജാതിജരാഭങ്ഗാനം സങ്ഖാരക്ഖന്ധധമ്മായതനധമ്മധാതൂസു സങ്ഗഹിതത്താ ഇതരാസമ്പി പഞ്ഞത്തീനം യഥാരഹം തത്ഥ സങ്ഗഹിതഭാവോ വേദിതബ്ബോതി അയമേത്ഥ ധമ്മഭേദോ.

വിഭങ്ഗനയതോ പനേത്ഥ സുത്തന്തഭാജനീയേ താവ ‘‘ചക്ഖും അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താ വിപരിണാമധമ്മം. രൂപാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ അനത്താ വിപരിണാമധമ്മാ…പേ… ധമ്മാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ അനത്താ വിപരിണാമധമ്മാ’’തി (വിഭ. ൧൫൪) ഏവം വിസയിവിസയായതനവസേന ആയതനാനി വുത്താനീതി അയം സുത്തന്തഭാജനീയനയോ.

അഭിധമ്മഭാജനീയേ പന പസാദവിസയായതനാനി താവ ‘‘തത്ഥ കതമം ചക്ഖായതനം? യം ചക്ഖു ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ പസാദോ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൧൫൬) രൂപകണ്ഡേ (ധ. സ. ൫൯൭) വുത്തനയേന വിഭത്താനി. മനായതനം പന ഏകവിധതോ പട്ഠായ യാവദസവിധാ വേദനാക്ഖന്ധേ വുത്തനയേന വിഭത്തം. ധമ്മായതനം പന ‘‘തത്ഥ കതമം ധമ്മായതനം? വേദനാക്ഖന്ധോ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ, യഞ്ച രൂപം അനിദസ്സനഅപ്പടിഘം ധമ്മായതനപരിയാപന്നം അസങ്ഖതാ ച ധാതൂ’’തി (വിഭ. ൧൬൭) ഉദ്ദിസിത്വാ ‘‘തത്ഥ കതമോ വേദനാക്ഖന്ധോ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൧൬൭) വേദനാക്ഖന്ധാദീസു വുത്തനയേന വിഭത്തം. സുഖുമരൂപനിബ്ബാനാനി രൂപകണ്ഡേ വുത്തനയാനേവാതി അയം അഭിധമ്മഭാജനീയനയോ.

പഞ്ഹാപുച്ഛകനയം പന ഇതോ പരം വിത്ഥാരതോ അദസ്സേത്വാ തികദുകാനം ആദിഅന്തേഹി ചേവ വിസേസത്ഥദീപകേഹി ച തികദുകേഹി യോജേത്വാ ദസ്സയിസ്സാമ, സേസേഹിപി തികദുകേഹി യോജനാനയോ ഖന്ധേ വുത്തനയേന സക്കാ ഞാതുന്തി. കഥം ദ്വാദസന്നം ആയതനാനം കതി കുസലാ…പേ… കതി അരണാതി? ദസായതനാ അബ്യാകതാ, ദ്വായതനാ സിയാ കുസലാ, സിയാ അകുസലാ, സിയാ അബ്യാകതാ. വേദനാത്തികേ ദസായതനാനി ന വത്തബ്ബാനി, മനായതനം തിധാപി, ധമ്മായതനം തിധാ ന വത്തബ്ബഞ്ച…പേ… രൂപായതനം സനിദസ്സനസപ്പടിഘം, നവായതനാനി അനിദസ്സനസപ്പടിഘാനി, മനായതനധമ്മായതനാനി അനിദസ്സനഅപ്പടിഘാനി, ഏകാദസായതനാനി ന ഹേതൂ, ധമ്മായതനം സിയാ ഹേതു, സിയാ ന ഹേതു…പേ… ഏകാദസായതനാനി സപ്പച്ചയാനി, ധമ്മായതനം സിയാ സപ്പച്ചയം, സിയാ അപ്പച്ചയം…പേ… ദസായതനാനി രൂപം, മനായതനം അരൂപം, ധമ്മായതനം ദ്വിധാപി…പേ… ദസായതനാനി അരണാനി, ദ്വായതനാനി സിയാ സരണാനി, സിയാ അരണാനീതി അയം പഞ്ഹാപുച്ഛകനയോ.

ഇദാനി പന –

കമതോ താവത്തതോ ച, തേസം ദട്ഠബ്ബഭേദതോ;

പാളിമുത്തനയേനേത്ഥ, വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

തത്ഥ കമതോതി ഇധാപി ദേസനാക്കമോവ യുജ്ജതി. അജ്ഝത്തികേസു ഹി ആയതനേസു സനിദസ്സനസപ്പടിഘവിസയത്താ ചക്ഖായതനം പാകടന്തി പഠമം ദേസിതം, തതോ അനിദസ്സനസപ്പടിഘവിസയാനി സോതായതനാദീനി. അഥ വാ ദസ്സനാനുത്തരിയസവനാനുത്തരിയഹേതുഭാവതോ ബഹൂപകാരത്താ ചക്ഖുസോതായതനാനി പഠമം ദേസിതാനി, തതോ ഘാനായതനാദീനി തീണി, പഞ്ചന്നമ്പി പന ഗോചരവിസയത്താ അന്തേ മനായതനം, ചക്ഖായതനാദീനം ഗോചരത്താ തേസം അനന്തരം രൂപായതനാദീനി. അപിച വിഞ്ഞാണുപ്പത്തികാരണവവത്ഥാനതോപി അയമേതേസം കമോ വേദിതബ്ബോ. വുത്തം ഹേതം ‘‘ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം…പേ… മനഞ്ച പടിച്ച ധമ്മേ ച ഉപ്പജ്ജതി മനോവിഞ്ഞാണ’’ന്തി (മ. നി. ൩.൪൨൧; സം. നി. ൪.൬൦, ൧൧൩; മഹാനി. ൧൦൭) അയം താവേത്ഥ കമോ.

താവത്തതോതി താവഭാവതോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ചക്ഖാദയോപി ഹി ധമ്മാ ഏവ, ഏവം സതി ധമ്മായതനമിച്ചേവ അവത്വാ കസ്മാ ദ്വാദസായതനാനി വുത്താനീതി ചേ? ഛവിഞ്ഞാണകായുപ്പത്തിയാ ദ്വാരാരമ്മണവവത്ഥാനതോ അയമേതേസം ഭേദോ ഹോതീതി ദ്വാദസ വുത്താനി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവീഥിപരിയാപന്നസ്സ ഹി വിഞ്ഞാണകായസ്സ ചക്ഖായതനമേവ ഉപ്പത്തിദ്വാരം, രൂപായതനമേവാരമ്മണം. തഥാ ഇതരാനി ഇതരേസം. ഛട്ഠസ്സ പന ഭവങ്ഗമനസങ്ഖാതോ മനായതനേകദേസോവ ഉപ്പത്തിദ്വാരം, അസാധാരണഞ്ച ധമ്മായതനം ആരമ്മണന്തി. ഇതി ഛന്നം വിഞ്ഞാണകായാനം ഉപ്പത്തിദ്വാരാരമ്മണവവത്ഥാനതോ ദ്വാദസ വുത്താനീതി അയമേത്ഥ താവത്തതാ.

ദട്ഠബ്ബഭേദതോതി ഏത്ഥ പന സബ്ബാനി ചേതാനി ആയതനാനി അനാഗമനതോ, അനിഗ്ഗമനതോ ച ദട്ഠബ്ബാനി. ന ഹി താനി പുബ്ബേ ഉദയാ കുതോചി ആഗച്ഛന്തി, നപി ഉദ്ധം വയാ കുഹിഞ്ചി ഗച്ഛന്തി, അഥ ഖോ പുബ്ബേ ഉദയാ അപ്പടിലദ്ധസഭാവാനി ഉദ്ധം വയാ പരിഭിന്നസഭാവാനി, പുബ്ബന്താപരന്തവേമജ്ഝേ പച്ചയായത്തവുത്തിതായ അവസാനി പവത്തന്തി, തസ്മാ അനാഗമനതോ, അനിഗ്ഗമനതോ ച ദട്ഠബ്ബാനി. തഥാ നിരീഹതോ, അബ്യാപാരതോ ച. ന ഹി ചക്ഖുരൂപാദീനം ഏവം ഹോതി ‘‘അഹോ വത അമ്ഹാകം സാമഗ്ഗിയം വിഞ്ഞാണം നാമ ഉപ്പജ്ജേയ്യാ’’തി, ന ച താനി വിഞ്ഞാണുപ്പാദനത്ഥം ദ്വാരഭാവേന, വത്ഥുഭാവേന, ആരമ്മണഭാവേന വാ ബ്യാപാരമാപജ്ജന്തി, അഥ ഖോ ധമ്മതാവേസാ യം ചക്ഖുരൂപാദിസാമഗ്ഗിയം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനി സമ്ഭവന്തി, തസ്മാ നിരീഹതോ, അബ്യാപാരതോ ച ദട്ഠബ്ബാനി. അപിച അജ്ഝത്തികാനി സുഞ്ഞോ ഗാമോ വിയ ദട്ഠബ്ബാനി ധുവസുഭസുഖത്തഭാവവിരഹിതത്താ, ബാഹിരാനി ഗാമഘാതകചോരാ വിയ. തഥാ അജ്ഝത്തികാനി ഛപാണകാ വിയ ദട്ഠബ്ബാനി, ബാഹിരാനി തേസം ഗോചരാ വിയാതി അയമേത്ഥ ദട്ഠബ്ബഭേദോ. ഏവം പാളിമുത്തനയേനേത്ഥ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

ആയതനവിഭങ്ഗമാതികത്ഥവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ധാതുവിഭങ്ഗമാതികത്ഥവണ്ണനാ

ധാതുവിഭങ്ഗമാതികായ പന അത്ഥതോ താവ – അട്ഠാരസ ധാതുയോതി ഏത്ഥ വിദഹതി, ധീയതേ, വിധാനം, വിധീയതേ ഏതായ, ഏത്ഥ വാ ധീയതീതി ധാതു. ലോകിയാ ഹി ധാതുയോ കാരണഭാവേന വവത്ഥിതാ. അനേകപ്പകാരം സംസാരദുക്ഖം വിദഹന്തി നിപ്ഫാദേന്തി, സത്തേഹി ച ധീയന്തേ ധാരീയന്തി, ദുക്ഖവിധാനമത്തമേവ ചേതാ, ഏതാഹി ച കാരണഭൂതാഹി സംസാരദുക്ഖം സത്തേഹി അനുവിധീയതി, യഥാവിഹിതഞ്ച ദുക്ഖം ഏതാസ്വേവ ധീയതി ഠപീയതീതി ഏതേഹി അത്ഥേഹി യഥാസമ്ഭവം ‘‘ധാതുയോ’’തി വുച്ചന്തി.

യഥാ വാ സരീരസങ്ഖാതസ്സ സമുദായസ്സ അവയവഭൂതേസു രസസോണിതാദീസു അഞ്ഞമഞ്ഞം വിസഭാഗലക്ഖണപരിച്ഛിന്നേസു ധാതുസമഞ്ഞാ, ഏവമേതേസുപി പഞ്ചക്ഖന്ധസങ്ഖാതസ്സ അത്തഭാവസ്സ ചക്ഖാദീസു ധാതുസമഞ്ഞാ വേദിതബ്ബാ. ലോകിയലോകുത്തരസാധാരണത്ഥവസേന പന അത്തനോ സഭാവം ധാരേന്തീതി ധാതുയോ. നിജ്ജീവമത്താനമേതം അധിവചനം, തസ്മാ യഥാവുത്തേനത്ഥേന ചക്ഖു ച തം ധാതു ചാതി ചക്ഖുധാതു. ഏവം സേസേസുപീതി അയം താവേത്ഥ പദത്ഥോ.

ധമ്മഭേദതോ പനേത്ഥ ആയതനേസു വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ. അപിച പഞ്ചദ്വാരാവജ്ജനസമ്പടിച്ഛനദ്വയവിഞ്ഞാണം മനോധാതു നാമ. പഞ്ചവിഞ്ഞാണമനോധാതുവജ്ജിതം പന സബ്ബമ്പി വിഞ്ഞാണം മനോവിഞ്ഞാണധാതു നാമ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

വിഭങ്ഗനയതോ പനേത്ഥ സുത്തന്തഭാജനീയേ താവ – ‘‘പഥവീധാതു ആപോ തേജോ വായോ ആകാസവിഞ്ഞാണധാതൂ’’തി ഛ ധാതുയോ ഉദ്ദിസിത്വാ ആദിതോ പഞ്ച അജ്ഝത്തികബാഹിരവസേന, പച്ഛിമാ ച ഛ വിഞ്ഞാണവസേന വിഭത്താ, അപരാപി ‘‘സുഖധാതു ദുക്ഖസോമനസ്സദോമനസ്സുപേക്ഖാഅവിജ്ജാധാതൂ’’തി ഛ ധാതുയോ ഉദ്ദിസിത്വാ തഥാ തഥാ വിഭത്താ, പുന അപരാപി ‘‘കാമധാതു ബ്യാപാദവിഹിംസാനേക്ഖമ്മഅബ്യാപാദഅവിഹിംസാധാതൂ’’തി ഛ ധാതുയോ ഉദ്ദിസിത്വാ, ഏവം തീഹി ഛക്കേഹി പച്ചേകം തേഭൂമകാ അട്ഠാരസ ധാതുയോ സരൂപതോ, ലക്ഖണാഹാരതോ, നിസ്സയവിസയപയോഗവിനാഭാവാദിതോ ച വുത്താതി വേദിതബ്ബാതി അയം സുത്തന്തഭാജനീയനയോ.

അഭിധമ്മഭാജനീയേ പന സരൂപേനേവ അട്ഠാരസ ധാതുയോ ഉദ്ദിസിത്വാ പസാദവിസയധാതുയോ ആയതനേ വുത്തനയേന വിഭത്താ, സത്ത വിഞ്ഞാണധാതുയോ പന –

‘‘തത്ഥ കതമാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതു? ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചിത്തം…പേ… ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതു. അയം വുച്ചതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതു…പേ… കായവിഞ്ഞാണധാതു.

‘‘തത്ഥ കതമാ മനോധാതു? ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയാ…പേ… കായവിഞ്ഞാണധാതുയാ…പേ… നിരുദ്ധസമനന്തരാ ഉപ്പജ്ജതി ചിത്തം…പേ… സബ്ബധമ്മേസു വാ പന പഠമസമന്നാഹാരോ ഉപ്പജ്ജതി ചിത്തം…പേ… അയം വുച്ചതി മനോധാതു.

‘‘തത്ഥ കതമാ ധമ്മധാതു? വേദനാക്ഖന്ധോ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ, യഞ്ച രൂപം അനിദസ്സനം അപ്പടിഘം ധമ്മായതനപരിയാപന്നം, അസങ്ഖതാ ച ധാതു…പേ… അയം വുച്ചതി ധമ്മധാതു.

‘‘തത്ഥ കതമാ മനോവിഞ്ഞാണധാതു…പേ… മനോധാതുയാപി ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധസമനന്തരാ ഉപ്പജ്ജതി ചിത്തം…പേ… മനഞ്ച പടിച്ച ധമ്മേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചിത്തം…പേ… അയം വുച്ചതി മനോവിഞ്ഞാണധാതൂ’’തി (വിഭ. ൧൮൪) –

ഏവം വിഭത്താ. തത്ഥ സബ്ബധമ്മേസു വാ പന പഠമസമന്നാഹാരോതി ഏത്ഥ പഞ്ചവിഞ്ഞാണവിസയേസു സബ്ബധമ്മേസൂതി ഏവം അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. മനോധാതുയാപി ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധസമനന്തരാതി ഏത്ഥ പന പി-കാരോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ, തസ്മാ മനോധാതുയാപി സന്തീരണവോട്ഠബ്ബനാദിമനോവിഞ്ഞാണധാതുയാപീതി ഏവമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. മനഞ്ച പടിച്ചാതിആദീസു മനോദ്വാരേ ഭവങ്ഗമനഞ്ചേവ ചതുഭൂമകധമ്മാരമ്മണഞ്ച പടിച്ച സഹാവജ്ജനകജവനം നിബ്ബത്തതീതി അത്ഥോ. അയം അഭിധമ്മഭാജനീയനയോ.

പഞ്ഹാപുച്ഛകനയേ പന അട്ഠാരസന്നം ധാതൂനം കതി കുസലാ…പേ… കതി അരണാതി? സോളസ ധാതുയോ അബ്യാകതാ, ദ്വേ ധാതുയോ തിധാപി ഹോന്തി…പേ… ദസ ധാതുയോ നേവവിപാകനവിപാകധമ്മധമ്മാ, പഞ്ച ധാതുയോ വിപാകാ, മനോധാതു സിയാ വിപാകാ, സിയാ നേവവിപാകനവിപാകധമ്മധമ്മാ, ദ്വേ ധാതുയോ തിധാപി ഹോന്തി. ദസ ധാതുയോ ഉപാദിന്നുപാദാനിയാ, സദ്ദധാതുയോ അനുപാദിന്നുപാദാനിയാ, പഞ്ച ധാതുയോ സിയാ ഉപാദിന്നുപാദാനിയാ, സിയാ അനുപാദിന്നുപാദാനിയാ, ദ്വേ ധാതുയോ തിധാപി…പേ… ദസ ധാതുയോ സിയാ ഉപ്പന്നാ, സിയാ ഉപ്പാദിനോ, സദ്ദധാതു സിയാ ഉപ്പന്നാ, സിയാ അനുപ്പന്നാ, സിയാ ന വത്തബ്ബാ ഉപ്പാദിനോതി, ഛ ധാതുയോ തിധാപി. ധമ്മധാതു തിധാവ…പേ… രൂപധാതു സനിദസ്സനസപ്പടിഘാ, നവ ധാതുയോ അനിദസ്സനസപ്പടിഘാ, അട്ഠ ധാതുയോ അനിദസ്സനഅപ്പടിഘാ. സത്തരസ ധാതുയോ ന ഹേതൂ, ധമ്മധാതു ദ്വിധാവ…പേ… സോളസ ധാതുയോ അരണാ, ദ്വേ ധാതുയോ ദ്വിധാപീതി അയം പഞ്ഹാപുച്ഛകനയോ.

ഇദാനി പനേതാസം –

കമതാവത്തതോ ദട്ഠബ്ബാ, പച്ചയാനം വിഭാഗതോ;

ധാതൂനമിധ വിഞ്ഞേയ്യോ, പാളിമുത്തവിനിച്ഛയോ.

തത്ഥ കമതോ താവ ഇധാപി ദേസനാക്കമോവ യുജ്ജതി. സോ ച പനായം ഹേതുഫലാനുപുബ്ബവവത്ഥാനവസേന വുത്തോ. ചക്ഖുധാതു രൂപധാതൂതി ഇദം ഹി ദ്വയം ഹേതു, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതൂതി ഇദം ഫലം. ഏവം സബ്ബത്ഥ. അയം താവേത്ഥ കമോ.

താവത്തതോ പന യാ ഇധ സുത്തന്തഭാജനീയേ തീഹി ഛക്കേഹി വുത്താ ധാതുയോ ചേവ, തേസു തേസു സുത്താഭിധമ്മപദേസേസു ‘‘ആഭാധാതു…പേ… അനേകധാതുനാനാധാതുലോകോ’’തിആദിനാ ആഗതാ ചാതി അഞ്ഞാപി ബഹുധാതുയോ ദിസ്സന്തി, താസമ്പി വസേന പരിച്ഛേദം അവത്വാ കസ്മാ അട്ഠാരസേവ വുത്താതി? താസമ്പി തദന്തോഗധത്താ.

അപിച വിജാനനസഭാവേ വിഞ്ഞാണേ ജീവസഞ്ഞീനം തസ്സാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിഭേദേന അനേകതം, ചക്ഖുരൂപാദിപച്ചയായത്തവുത്തിതായ അനിച്ചതഞ്ച പകാസേത്വാ തസ്മിം ദീഘരത്താനുസയിതജീവസഞ്ഞാസമൂഹനനത്ഥഞ്ച അട്ഠാരസേവ വുത്താ. കിഞ്ച ഭിയ്യോ – വേനേയ്യജ്ഝാസയവസേന ച. വേനേയ്യാ ഹി അരൂപമൂള്ഹോ രൂപമൂള്ഹോ ഉഭയമൂള്ഹോതി തിവിധാ ഹോന്തി. തേസം തിണ്ണമ്പി യഥാക്കമം നാതിസങ്ഖേപവിത്ഥാരതോ അരൂപഭേദവിഭാവിനീ ഖന്ധദേസനാ, രൂപഭേദവിഭാവിനീ ആയതനദേസനാ, തദുഭയഭേദവിഭാവിനീ ധാതുദേസനാ സപ്പായാതി വേനേയ്യജ്ഝാസയവസേന അട്ഠാരസേവ വുത്താതി. വുത്തഞ്ച –

‘‘സങ്ഖേപവിത്ഥാരനയേന തഥാ തഥാ ഹി,

ധമ്മം പകാസയതി ഏസ യഥാ യഥാസ്സ;

സദ്ധമ്മതേജവിഹതം വിലയം ഖണേന,

വേനേയ്യസത്തഹദയേസു തമോ പയാതീ’’തി. (വിഭ. അട്ഠ. ൧൮൩);

അയമേത്ഥ താവത്തതാ.

ദട്ഠബ്ബതോ പനേതാ സബ്ബാപി സങ്ഖതാ ധാതുയോ പുബ്ബന്താപരന്തവിവിത്തതോ, ധുവസുഭസുഖത്തഭാവസുഞ്ഞതോ, പച്ചയായത്തവുത്തിതോ ച ദട്ഠബ്ബാ. വിസേസതോ പനേത്ഥ ഭേരിതലം വിയ ചക്ഖുധാതു ദട്ഠബ്ബാ, ദണ്ഡോ വിയ രൂപധാതു, സദ്ദോ വിയ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതു. തഥാ തിസ്സോപി ചേതാ യഥാക്കമം ആദാസതലമുഖമുഖനിമിത്താനി വിയ. തഥാ തിലയന്തചക്കതേലാനി വിയ, അധരാരണീഉത്തരാരണീഅഗ്ഗീ വിയ ച ദട്ഠബ്ബാ. ഏസ നയോ സോതധാതുആദീസുപി. മനോധാതു പന യഥാസമ്ഭവതോ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുആദീനം പുരേചരാനുചരാ വിയ ദട്ഠബ്ബാ. ധമ്മധാതുയം പന വേദനാ സല്ലസൂലമിവ, സഞ്ഞാ രിത്തമുട്ഠി വിയ, സങ്ഖാരാ വിസരുക്ഖമിവ, സുഖുമരൂപം ഖുരചക്കം വിയ, അസങ്ഖതാ ധാതു ഖേമന്തഭൂമി വിയ ച ദട്ഠബ്ബാ, മനോവിഞ്ഞാണധാതു പന മക്കടോ വിയ, അസ്സഖളുങ്കോ വിയ, യത്ഥകാമനിപാതിതോ വേഹാസക്ഖിത്തദണ്ഡോ വിയ, രങ്ഗനടോ വിയ ച ദട്ഠബ്ബാ. അയമേത്ഥ ദട്ഠബ്ബതാ.

പച്ചയാനം വിഭാഗതോ പനേത്ഥ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയാ ചക്ഖു നിസ്സയപച്ചയോ, രൂപം ആരമ്മണപച്ചയോ, കിരിയാമനോധാതു അനന്തരപച്ചയോ, തയോ അരൂപിനോ ഖന്ധാ സഹജാതപച്ചയോ. ഏവം സോതവിഞ്ഞാണാദീസുപി. മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ പന മനോധാതു അനന്തരപച്ചയോ, ധമ്മധാതു ആരമ്മണപച്ചയോ, സമ്പയുത്തനിസ്സയസഹജാതാദിപച്ചയോതി അയം പച്ചയവിഭാഗോ. ഏവം വിഞ്ഞേയ്യോ പാളിമുത്തവിനിച്ഛയോ.

ധാതുവിഭങ്ഗമാതികത്ഥവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സച്ചവിഭങ്ഗമാതികത്ഥവണ്ണനാ

സച്ചവിഭങ്ഗമാതികായ പന അത്ഥതോ താവ – ചത്താരി അരിയസച്ചാനീതി ഏത്ഥായം സച്ച-സദ്ദോ അനേകേസു അത്ഥേസു ദിസ്സതി. സേയ്യഥിദം – ‘‘സച്ചം ഭണേ ന കുജ്ഝേയ്യാ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൨൨൪) വാചാസച്ചേ. ‘‘സച്ചേ ഠിതാ സമണബ്രാഹ്മണാ’’തിആദീസു (ജാ. ൨.൨൧.൪൩൩) വിരതിസച്ചേ. ‘‘കസ്മാ നു സച്ചാനി വദന്തി നാനാ, പവാദിയാസേ കുസലാവദാനാ’’തിആദീസു (സു. നി. ൮൯൧) ദിട്ഠിസച്ചേ. ‘‘ഏകം ഹി സച്ചം, ന ദുതിയമത്ഥീ’’തിആദീസു (സു. നി. ൮൯൦) പരമത്ഥസച്ചേ, നിബ്ബാനേ ചേവ മഗ്ഗേ ച. ‘‘ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം കതി കുസലാ’’തിആദീസു (വിഭ. ൨൧൬) അരിയസച്ചേ. സ്വായമിധാപി അരിയസച്ചേ വത്തതി. കേനട്ഠേന സച്ചാനി? തഥട്ഠേന. കോയം തഥട്ഠോ നാമ? യോ പഞ്ഞാചക്ഖുനാ ഉപപരിക്ഖമാനാനം മായാവ വിപരീതോ, മരീചീവ വിസംവാദകോ, തിത്ഥിയാനം അത്ഥാ വിയ അനുപലബ്ഭമാനസഭാവോ ച ന ഹോതി, അഥ ഖോ ബാധനപ്പഭവസന്തിനിയ്യാനഭൂതേന തച്ഛാവിപരീതഭൂതഭാവേന അരിയഞാണസ്സ ഗോചരോ ഹോതി. അയം തഥട്ഠോ സച്ചട്ഠോതി വേദിതബ്ബോ. വുത്തഞ്ച –

‘‘ഇതി തച്ഛാവിപല്ലാസഭൂതഭാവം ചതൂസുപി;

ദുക്ഖാദീസ്വവിസേസേന, സച്ചട്ഠം ആഹു പണ്ഡിതാ’’തി (വിഭ. അട്ഠ. ൧൮൯; സാരത്ഥ. ടീ. മഹാവഗ്ഗ ൩.൧൪).

അരിയാനി ച താനി സച്ചാനി ചാതി അരിയസച്ചാനി. അരിയാനീതി ഉത്തമാനി, അവിസംവാദകാനീതി അത്ഥോ. അരിയേഹി ബുദ്ധാദീഹി പടിവിജ്ഝിതബ്ബാനി സച്ചാനി, അരിയസ്സ വാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സന്തകാനി സച്ചാനി തേന ഉപ്പാദിതത്താ, പകാസിതത്താ ച, അരിയഭാവകരാനി വാ സച്ചാനി തേസം അഭിസമ്ബുദ്ധത്താ അരിയഭാവസിദ്ധിതോതി അരിയസച്ചാനി. ‘‘ദുക്ഖം അരിയസച്ച’’ന്തിആദീസു പന ദു-ഇതി അയം സദ്ദോ കുച്ഛിതേ ദിസ്സതി. കുച്ഛിതം ഹി പുത്തം ‘‘ദുപുത്തോ’’തി വദന്തി. ഖം-സദ്ദോ പന തുച്ഛേ. തുച്ഛം ഹി ആകാസം ‘‘ഖ’’ന്തി വുച്ചതി. ഇദഞ്ച പഠമസച്ചം കുച്ഛിതം അനേകോപദ്ദവാധിട്ഠാനതോ, തുച്ഛം ബാലജനപരികപ്പിതധുവസുഭസുഖത്തഭാവവിരഹിതതോ, തസ്മാ കുച്ഛിതത്താ, തുച്ഛത്താ ച ‘‘ദുക്ഖ’’ന്തി വുച്ചതി. സം-ഇതി ച അയം സദ്ദോ ‘‘സമാഗമോ, സമേത’’ന്തിആദീസു സംയോഗം ദീപേതി. ഉ-ഇതി അയം സദ്ദോ ‘‘ഉപ്പന്നം ഉദിത’’ന്തിആദീസു ഉപ്പത്തിം. അയ-സദ്ദോ പന കാരണം ദീപേതി. ഇദഞ്ച ദുതിയസച്ചം അവസേസപച്ചയസമായോഗേ സതി ദുക്ഖസ്സുപ്പത്തികാരണന്തി ‘‘ദുക്ഖസമുദയോ’’തി വുച്ചതി.

തതിയസച്ചം പന യസ്മാ നി-സദ്ദോ അഭാവം, രോധ-സദ്ദോ ചാരകം ദീപേതി, തസ്മാ അഭാവോ ഏത്ഥ, ഏതസ്മിം വാ അധിഗതേ സംസാരചാരകസങ്ഖാതസ്സ ദുക്ഖനിരോധസ്സ സബ്ബഗതിസുഞ്ഞത്താ, തപ്പടിപക്ഖത്താ ചാതി ‘‘ദുക്ഖനിരോധ’’ന്തി വുച്ചതി, ദുക്ഖസ്സ വാ അനുപ്പാദനിരോധപച്ചയത്താ. ചതുത്ഥം പന യസ്മാ ഏതം ദുക്ഖനിരോധം ഗച്ഛതി, സത്തം വാ തം ഗമയതി ആരമ്മണവസേന തദഭിമുഖത്താ, പടിപദാ ച ഹോതി ദുക്ഖനിരോധപ്പത്തിയാ, തസ്മാ ‘‘ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’’തി വുച്ചതി.

അപിച ദുക്ഖാദീനം ചത്താരോ ചത്താരോ അത്ഥാ വിഭത്താ തഥാ അവിതഥാ അനഞ്ഞഥാ, യേ ദുക്ഖാദീനി അഭിസമേന്തേഹി അഭിസമേതബ്ബാ. യഥാഹ –

‘‘ദുക്ഖസ്സ പീളനട്ഠോ സങ്ഖതട്ഠോ സന്താപട്ഠോ വിപരിണാമട്ഠോ, ഇമേ ചത്താരോ ദുക്ഖസ്സ ദുക്ഖട്ഠാ തഥാ അവിതഥാ അനഞ്ഞഥാ. സമുദയസ്സ ആയൂഹനട്ഠോ നിദാനട്ഠോ സംയോഗട്ഠോ പലിബോധട്ഠോ …പേ… നിരോധസ്സ നിസ്സരണട്ഠോ വിവേകട്ഠോ അസങ്ഖതട്ഠോ അമതട്ഠോ…പേ… മഗ്ഗസ്സ നിയ്യാനട്ഠോ ഹേത്വട്ഠോ ദസ്സനട്ഠോ ആധിപതേയ്യട്ഠോ…പേ… അനഞ്ഞഥാ’’തി (പടി. മ. ൨.൮).

ഏവം വിഭത്താനം ചതുന്നം ചതുന്നം അത്ഥാനം വസേന ദുക്ഖാദീനി വേദിതബ്ബാനി. അയം താവേത്ഥ പദത്ഥോ.

ധമ്മഭേദതോ പന തണ്ഹാവജ്ജിതാ സബ്ബലോകിയധമ്മാ, സംകിലേസികവജ്ജിതാ വാ ദുക്ഖസച്ചം നാമ, തണ്ഹാ പന സബ്ബാ അകുസലാ വാ ലോകിയകുസലാ വാ ധമ്മാ സമുദയസച്ചം നാമ, നിബ്ബാനം നിരോധസച്ചം നാമ, ലോകുത്തരകുസലചിത്തസമ്പയുത്താനി അട്ഠമഗ്ഗങ്ഗാനി ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ചം നാമ. ഇമേഹി പന മഗ്ഗങ്ഗേഹി സമ്പയുത്താ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ ചേവ സാമഞ്ഞഫലാനി ചേത്ഥ അസങ്ഗഹിതാനീതി വേദിതബ്ബാനി. താനി ഹി ‘‘യദനിച്ചം തം ദുക്ഖ’’ന്തി (സം. നി. ൩.൧൫) വചനതോ സങ്ഖാരദുക്ഖസങ്ഗഹിതാനിപി. യായ പരിഞ്ഞായ ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതി തഥത്തേന ന ഹോന്തി, ദുക്ഖം അരിയസച്ചന്തി ന വുച്ചന്തി, താനി ഠപേത്വാ സബ്ബേ ലോകിയലോകുത്തരധമ്മാ സങ്ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബാ. അയം ധമ്മഭേദോ.

വിഭങ്ഗനയതോ പനേത്ഥ സുത്തന്തഭാജനീയേ ദുക്ഖസച്ചം താവ –

‘‘തത്ഥ കതമം ദുക്ഖം അരിയസച്ചം? ജാതിപി ദുക്ഖാ, ജരാപി ദുക്ഖാ, മരണമ്പി ദുക്ഖം, സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാപി ദുക്ഖാ, അപ്പിയേഹി സമ്പയോഗോ ദുക്ഖോ, പിയേഹി വിപ്പയോഗോ ദുക്ഖോ, യമ്പിച്ഛം ന ലഭതി, തമ്പി ദുക്ഖം, സംഖിത്തേന പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ദുക്ഖാ’’തി (വിഭ. ൧൯൦) –

ഉദ്ദിസിത്വാ വിഭത്തം. തത്ഥ ദുക്ഖം തിവിധം ഹോതി ദുക്ഖദുക്ഖം വിപരിണാമദുക്ഖം സങ്ഖാരദുക്ഖന്തി. തത്ഥ ദുക്ഖദുക്ഖം ദുവിധം പരിയായദുക്ഖം നിപ്പരിയായദുക്ഖന്തി. തത്ഥ കായികചേതസികദുക്ഖദോമനസ്സവേദനാ നിപ്പരിയായദുക്ഖം നാമ, തദവസേസാ പന ദുക്ഖദുക്ഖസ്സ വത്ഥുഭൂതാ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ പരിയായദുക്ഖം നാമ. സുഖസോമനസ്സവേദനാ വിപരിണാമദുക്ഖം നാമ. സബ്ബേ പന പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ, സബ്ബസങ്ഖതാ വാ സങ്ഖാരദുക്ഖം നാമ. ഇമേസം തിണ്ണം ദുക്ഖാനം വസേന യഥായോഗം തീസു ഭവേസു ജാതിആദീനം ദുക്ഖദുക്ഖതാ വേദിതബ്ബാ. കാമഭവസ്മിം ഹി ജാതി താവ സയം ന ദുക്ഖാ, അപായഗതിമനുസ്സഗതിആദീസു പന നിരയഗ്ഗിസന്താപാദിമൂലകം, ഗബ്ഭോക്കന്തികാദിമൂലകം, ജിഘച്ഛാപിപാസാദിമൂലകഞ്ച ദുക്ഖം തസ്സ സബ്ബസ്സ കായികചേതസികദുക്ഖസ്സ വത്ഥുഭാവേന പരിയായതോ ദുക്ഖന്തി. തഥാ ജരാമരണാദയോപി. കേവലം ജരാ കായദുബ്ബലതാമൂലസ്സ, പുത്തദാരാദിപരിഭവമൂലസ്സ ച, മരണം പന മാരണന്തികവേദനാഭൂതസ്സ, നിരയാദിഗതിനിമിത്തദസ്സനമൂലസ്സ ച ദുക്ഖസ്സ വത്ഥുഭാവതോ, സോകാദയോ സോകാദിമൂലസ്സ കായികചേതസികദുക്ഖസ്സ വത്ഥുഭാവത്താ ചേവ സയം ദുക്ഖത്താ ച ദുക്ഖാതി വേദിതബ്ബാ. വിപരിണാമദുക്ഖസങ്ഖാരദുക്ഖതാ ചേസം പസിദ്ധായേവ. ഏവം കാമഭവേ ജാതിആദീനം തീഹിപി ദുക്ഖേഹി ദുക്ഖതാ വേദിതബ്ബാ. രൂപാരൂപഭവേസു പന യസ്മാ സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ ന സന്തി, തസ്മാ തത്ഥ ജാതിആദീനം വിപരിണാമദുക്ഖസങ്ഖാരദുക്ഖവസേന ച ദുക്ഖതാ വേദിതബ്ബാ, ന ദുക്ഖദുക്ഖവസേനാതി അയം ദുക്ഖസച്ചേ നയോ.

സമുദയസച്ചം പന ‘‘കാമതണ്ഹാ ഭവതണ്ഹാ വിഭവതണ്ഹാ’’തി (വിഭ. ൨൦൩) തത്തകമേവ ഉദ്ദിസിത്വാ ‘‘സാ ഖോ പനേസാ തണ്ഹാ കത്ഥ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി (വിഭ. ൨൦൩) പുച്ഛിത്വാ ഛന്നം ഛന്നം ഇന്ദ്രിയവിസയവിഞ്ഞാണഫസ്സവേദനാസഞ്ഞാചേതനാതണ്ഹാവിതക്കവിചാരാനം വിസയഭൂതാനം വസേന തണ്ഹായ ‘‘ഏത്ഥേസാ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ഏവം ഉപ്പത്തിം പകാസേത്വാ വിത്ഥാരതോ വിഭത്തം.

നിരോധസച്ചം പന ‘‘തസ്സാ ഏവ തണ്ഹായ അസേസവിരാഗനിരോധോ ചാഗോ പടിനിസ്സഗ്ഗോ മുത്തി അനാലയോ’’തി (വിഭ. ൨൦൪) വത്വാ പുന ‘‘സാ ഖോ പനേസാ തണ്ഹാ കത്ഥ നിരുജ്ഝമാനാ നിരുജ്ഝതീ’’തി (വിഭ. ൨൦൪) പുച്ഛിത്വാ സമുദയസച്ചേ വുത്തഇന്ദ്രിയാദീനം വസേന പടിലോമതോ തണ്ഹായ നിരോധം പകാസേത്വാ വിത്ഥാരതോ വിഭത്തം. തത്ഥ അസേസവിരാഗനിരോധോതിആദീനി പദാനി നിബ്ബാനവേവചനാനി. നിബ്ബാനം ഹി ആഗമ്മ തണ്ഹാ അസേസാ വിരജ്ജതി, നിരുജ്ഝതി, ചജീയതി, പടിനിസ്സജ്ജീയതി, മുച്ചതി, ന അല്ലീയതി, തസ്മാ ‘‘അസേസവിരാഗനിരോധോ ചാഗോ പടിനിസ്സഗ്ഗോ മുത്തി അനാലയോ’’തി വുച്ചതി. ഏകമേവ ഹി നിബ്ബാനം, നാമാനി പനസ്സ സബ്ബസങ്ഖതാനം നാമപടിപക്ഖവസേന അനേകാനി ഹോന്തി.

നനു പാടേക്കം നിബ്ബാനം നാമ നത്ഥി, കിലേസക്ഖയമത്തമേവ നിബ്ബാനം, തേനേവ ച താസു താസു സുത്താഭിധമ്മദേസനാസു ‘‘രാഗക്ഖയോ ദോസക്ഖയോ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൪.൩൧൪) വുത്തന്തി ചേ? ന, അരഹത്തനിബ്ബാനാനം ഏകതാപജ്ജനതോ. അരഹത്തമ്പി ഹി ‘‘യോ ഖോ, ആവുസോ, രാഗക്ഖയോ ദോസക്ഖയോ മോഹക്ഖയോ, ഇദം വുച്ചതി അരഹത്ത’’ന്തി (സം. നി. ൪.൩൧൪) രാഗാദീനം പരിക്ഖയന്തേ ഉപ്പന്നത്താ ഉപചാരേന അരഹത്തം രാഗക്ഖയാദിഭാവേന വുച്ചതി, തഥാ രാഗാദീനം ഖയഹേതുത്താ നിബ്ബാനമ്പി രാഗക്ഖയാദിഭാവേന വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം. ഇതരഥാ നിബ്ബാനസ്സ ബഹുത്തം ആപജ്ജതി രാഗാദീനം ബഹുന്നം ഖയസ്സാപി ബഹുത്താ. സബ്ബകിലേസാനമ്പി ഖയസ്സ ഏകത്തേന പഠമമഗ്ഗേന ദിട്ഠിആദീനം ഖയേ സബ്ബകിലേസക്ഖയോ ആപജ്ജതി, ഓളാരികത്തഞ്ചസ്സ സിയാ തിരച്ഛാനാനമ്പി ഉപ്പന്നരാഗക്ഖയസ്സ പാകടത്തേന നിബ്ബാനപ്പത്തിതോ, ഗോത്രഭൂക്ഖണേപി ച രാഗാദിക്ഖയോ ഹോതി ഗോത്രഭുനോ നിബ്ബാനവിസയത്താ, മഗ്ഗസ്സ പന നിബ്ബാനാരമ്മണതാഅപ്പസങ്ഗോ. ന ഹി അത്തനാ ഖേപിയമാനകിലേസക്ഖയമാരബ്ഭ മഗ്ഗോ ഉപ്പജ്ജതി, അഭാവോ ചസ്സ ആപജ്ജതി രാഗാദിക്ഖയഭൂതസ്സ പന അഭാവസ്സ പക്ഖവസേന തുച്ഛരൂപത്താ, തസ്സാപി ഭാവത്താഭാവാവ വിവേകലക്ഖണം ന സിയാ, സങ്ഖതതാ ചസ്സ സിയാ. ന ഹി കദാചി ഉപലബ്ഭമാനം അസങ്ഖതം ഭവിതുമരഹതി സബ്ബേസമ്പി അഹേതുകത്താപത്തിതോ, സങ്ഖതത്തേപി ചസ്സ ന നിബ്ബാനത്തം ഉപ്പത്തിജരാഭങ്ഗസമങ്ഗിതായ ദുക്ഖത്താ, തഥാ ച അഭാവസ്സാപി അഭാവോ, അനവട്ഠാനഞ്ച ഖീണാനമ്പി രാഗാദീനം പുന ഉപ്പജ്ജനം യേസം തേസമേവ അഭാവോ അഭാവസ്സ വിനട്ഠത്താ.

അപിച കാരണന്തരേന വാ ഭാവേ ഉപ്പന്നേ രാഗാദീനം ന കാചി ഹാനി ഹോതി. ന ഹി അഞ്ഞസ്സുപ്പത്തിയം അഞ്ഞം വിഗച്ഛതി. അഭാവോ ഭാവസ്സ വിരോധി, വിരോധിസന്നിധാനേ ച ഇതരം വിഗച്ഛതീതി ചേ? കിമിദം വിഗമനം നാമ. യദി തമ്പി ഭാവരൂപം, സമാനദോസതാ ചസ്സ സിയാ അനവട്ഠാനഞ്ച, ന ച അത്ഥസിദ്ധി. യദി തുച്ഛരൂപം, കിം പഠമമേവസ്സ തുച്ഛരൂപതായ ഉപഗതായ ദൂരമ്പി ഗന്ത്വാ ഉപഗന്തബ്ബാതി സിദ്ധാ, രാഗാദിക്ഖയഭൂതസ്സ നിബ്ബാനസ്സ തുച്ഛരൂപതായ അഭാവോ, ന ച അഭാവോ ഏവ നിബ്ബാനം. അതീതാനാഗതദോസാനമഭാവേ നിബ്ബാനപ്പത്തിയാ അഭാവതോ വത്തമാനാനഞ്ച അഭാവോ നാമ. അഭാവോ നാമ ന കിലേസവിഗമമത്തോ, അപി തു അനുപ്പത്തിഭാവേന. അച്ചന്തവിഗമോ നിബ്ബാനേനാപി സമ്പാദീയതീതി ചേ? ന, തസ്സ കാരണഭാവാ. വിപസ്സനാ കാരണമിതി ചേ? ന, അത്താദിവികപ്പജനകസങ്ഖതധമ്മദസ്സനേന വിനാ അനത്താദിവികപ്പഭൂതായ വിപസ്സനായ അനുപ്പത്തിതോ. യദി ഹി ഉപ്പജ്ജേയ്യ, തായ സബ്ബേപി സത്താ വിമുത്താ ഏവ സിയും, നോ ച കദാചി ന പുച്ഛേയ്യ വിരുദ്ധധമ്മദസ്സനാഭാവാ. ന ഹി ദസ്സനം വിനാ വികപ്പോ സമ്ഭവതി, ന ച അത്താതി വികപ്പജനകരൂപാദിദസ്സനമേവ തബ്ബിരുദ്ധവികപ്പജനകം ഹോതി. ബുദ്ധാനഞ്ച പരമ്പരോപദേസേന രൂപാദീസു വിപസ്സനാവികപ്പോ ഉപ്പജ്ജതീതി ചേ? ന, തേസമ്പി വിരുദ്ധദസ്സനാഭാവേന വിപസ്സനാവികപ്പാനുപ്പത്തിതോ. ന ഹി യാദിസായ കാരണസാമഗ്ഗിയാ യാദിസം കാരിയം ഉപ്പജ്ജതി, താദിസായ ഏവ തബ്ബിരുദ്ധം ഉപ്പജ്ജതി അഹേതുകത്തപ്പസങ്ഗതോ. ന ച വിരുദ്ധദസ്സനാഭാവേന ഏകസ്സ വിപസ്സനാവികപ്പജനകസാമത്ഥിയാഭാവതോ താദിസാനം പരമ്പരായപി തബ്ഭാവോ, തദുപദേസോ ച സമ്ഭവതി. തിലക്ഖണൂപദേസനാനന്തരികതായ പന ബുദ്ധാനം നിബ്ബാനസച്ഛികിരിയാ സിദ്ധി, തേനേവസ്സ കിലേസാനമച്ചന്തപ്പഹാനസ്സ, വിപസ്സനോപദേസസാമത്ഥിയസ്സ ച സിദ്ധീതി നിബ്ബാനമേവ തദുഭയകാരണം, നാഞ്ഞന്തി ഗഹേതബ്ബം.

കസ്മാ പന നിബ്ബാനദസ്സനേന രാഗാദീനം അച്ചന്തപ്പഹാനം, തിലക്ഖണഞ്ച ഹോതി. ന ഹി അഞ്ഞസ്സ ദസ്സനേന ഇതരരാഗപ്പഹാനം, തിലക്ഖണഞാണഞ്ച യുത്തന്തി? ന, അസങ്ഖതദസ്സനേന സങ്ഖതസ്സ വാ ദോസസ്സ വാ പാകടത്താ. ദിട്ഠഅച്ചന്തസുഖാനം ഹി വട്ടസുഖേ, തന്നിസ്സയാരമ്മണാദീസു ച സുഖാഭിമാനോ, വട്ടാഭിരതി ച പഹീയതി ദിട്ഠപരതീരസ്സ നാവികസ്സ നാവായേകദേസേ സുഖാഭിമാനാഭിരതിയോ വിയ. അപിച സങ്ഖതധമ്മേസു അല്ലിനാ രാഗാദയോ അസങ്ഖതധമ്മേ സണ്ഠാതും ന സക്കോന്തി അഗ്ഗിക്ഖന്ധേ വിയ മക്ഖികാ, ഥലേ വിയ ച ജലചരാ, നിബ്ബാനദസ്സനേന പഹീനദോസസ്സ ചിത്തസ്സ യാഥാവതോ തേസു സങ്ഖതേസു തിലക്ഖണദസ്സനം സമ്ഭവതി ഭേസജ്ജാലേപേന വിഹതകാചതിമിരാദിദോസസ്സ ചക്ഖുനോ ഘടാദിരൂപദസ്സനം വിയ, ദിട്ഠദോസേസു ചസ്സ സങ്ഖാരേസു ന പുന രാഗാദീനമുപ്പത്തി ഞാതാ സുചിഭാവേ വിയ വച്ചകൂപേതി വേദിതബ്ബം.

കസ്മാ പന കേസഞ്ചി സത്താനം ഏവ നിബ്ബാനസച്ഛികിരിയാസമ്ഭവോ, ന സബ്ബേസന്തി? അനാദിബുദ്ധപരമ്പരോപദേസസാപേക്ഖത്താ, തേസഞ്ച ഉപദേസകാനം സബ്ബത്ഥ സബ്ബദാ അഭാവതോ, സോതൂനഞ്ച ഖണസമ്പത്തിയാ അച്ചന്തദുല്ലഭത്താ, ചക്കവാളാനഞ്ച അനന്തത്താ, തസ്മാ കേചി ഏവ ബുദ്ധുപ്പാദകാലേ തിലക്ഖണോപദേസലാഭേന നിബ്ബാനം സച്ഛികരോന്തി, ന സബ്ബേതി ഗഹേതബ്ബം.

കഥം പനേത്ഥ രാഗാദീനം അച്ചന്തവിഗമോ നിബ്ബാനേന സാധീയതീതി? ന താവ സോ, അതീതാനാഗതാനം തേസമിദാനി അഭാവാ, പുബ്ബേ ച തസ്സ വിജ്ജമാനത്താ, വത്തമാനാനം സരസനിരോധതോ. കഥഞ്ചസ്സ തുച്ഛരൂപസ്സ നിബ്ബാനസ്സ ഹേതുത്തേ യഥാവുത്തദോസാനമവസരോതി ചേ? ന, തസ്സ ഭാവരൂപത്താ. പുബ്ബഭാഗപടിപത്തിയാ ഹി നിബ്ബാനമാരബ്ഭ അനുസയാജനനഭാവേന ഉപ്പന്നമഗ്ഗാ ഏവ കിലേസാനമനുപ്പാദനിരോധോ തദുപ്പത്തിയാ ആയതിം ഉപ്പജ്ജനാരഹാനം അനുപ്പത്തിതോ അഗ്ഗിസന്നിധാനേ അങ്കുരാജനകഭാവേന ഉപ്പന്നസാലിക്ഖന്ധസ്സ ബീജതാഭാവരൂപതാ വിയ. ന ഹി അഭാവോ നാമ കോചി പരമത്ഥതോ അത്ഥി, യോ കാരണേന ജനീയതി തബ്ബിരുദ്ധക്ഖണുപ്പാദനഭാവോവുപ്പാദനം അനേകക്ഖണുപ്പാദനേന ഖന്ധകാരാഭാവുപ്പാദനം വിയ, തസ്മാ കിലേസാനം അനുപ്പത്തിനിരോധസങ്ഖാതസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ ഉപനിസ്സയത്താ ഉപനിസ്സയോപചാരേന നിബ്ബാനം ‘‘അസേസവിരാഗനിരോധോ’’തിആദിനാ വുത്തം. സരൂപേനേവ കസ്മാ ന വുത്തന്തി ചേ? അഭിസുഖുമത്താ, അനുപലദ്ധപുബ്ബത്താ ച, സുഖുമതാ ചസ്സ ഭഗവതോ അപ്പോസ്സുക്കതാവചനതോ, അരിയേന ചക്ഖുനാ പസ്സിതബ്ബതോ ച വേദിതബ്ബാ.

ഏത്ഥ പന പരവാദീ ആഹ – ‘‘നത്ഥേവ നിബ്ബാനം അനുപലബ്ഭനീയതോ’’തി. ന അനുപലബ്ഭനീയം തസ്സ സിദ്ധത്താ. ഉപലബ്ഭതി ഹി തം തദനുരൂപപടിപത്തിയാ അരിയേഹി. അപിച നിബ്ബാനം നത്ഥീതി ന വത്തബ്ബം സബ്ബസത്താനം വിരുദ്ധധമ്മാനം ഭാവേന അപവഗ്ഗാഭാവപ്പസങ്ഗതോ. ന ച തം യുത്തം ഉണ്ഹാദിപടിപക്ഖസ്സ സീതാദിനോ വിയ ഭവപടിപക്ഖസ്സ നിബ്ബാനസ്സപി അവസ്സംഭാവാ. വുത്തഞ്ച –

‘‘യഥാപി ഉണ്ഹേ വിജ്ജന്തേ, അപരം വിജ്ജതി സീതലം;

ഏവം തിവിധഗ്ഗി വിജ്ജന്തേ, നിബ്ബാനം ഇച്ഛിതബ്ബക’’ന്തി. (ബു. വം. ൨.൧൧) –

ആദി. അച്ചന്തനിരോധഹേതുനോ വിപസ്സനോപദേസസ്സ ദസ്സനതോ ച അത്ഥേവ നിബ്ബാനം തം വിനാ തസ്സാസമ്ഭവതോതി വുത്തോവായമത്ഥോ. തദേതം പുരിമായ കോടിയാ അഭാവതോ അപ്പഭവം, തതോവ അജരാമരണം, നിച്ചഞ്ച ഹോതീതി അണുആദീനമ്പി നിച്ചഭാവപത്തി നിബ്ബാനസ്സേവ നിച്ചത്താതി ചേ? ന, ഭിന്നാധികരണത്തേന ഹേതുലക്ഖണസ്സാനുപപത്തിതോ. അണുആദീനമ്പി അസങ്ഖതതാ ഇതി ചേ? ന, അസങ്ഖതതാസിദ്ധിതോ അസങ്ഖതാനഞ്ചാനേകത്താനുപപത്തിതോ. യദി ഹി അസങ്ഖതം നാമ ഭവേയ്യ, ഏകേനേവ ഭവിതബ്ബം ദേസകാലസഭാവഭേദസ്സ കാരണഭേദകത്താ, ഭിന്നസഭാവാനമ്പി അഹേതുകത്തേ അതിപ്പസങ്ഗതോ.

സങ്ഖതേഹി സഭാവഭിന്നസ്സ നിബ്ബാനസ്സ കഥം അഹേതുകതാതി ചേ? അസങ്ഖതസഭാവേന സങ്ഖതസഭാവേഹി ഭിന്നസ്സ കാരണാനപേക്ഖത്താ. അസങ്ഖതത്തേ ഹി സമാനേ ഭവസഭാവഭേദോ കാരണഭേദം സൂചയതി, തസ്മാ ഏകമേവ നിച്ചം ഭവിതുമരഹതി, തഞ്ച യഥാവുത്തയുത്തിതോ, സബ്ബഞ്ഞുവചനതോ ച പരമത്ഥതോ വിജ്ജമാനം നിബ്ബാനമേവ. വുത്തം ഹേതം ഭഗവതാ ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, അജാതം അഭൂതം അകതം അസങ്ഖത’’ന്തി (ഇതിവു. ൪൩). അയം ദുക്ഖനിരോധസച്ചേ നയോ.

ഇതരം പന ‘‘സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധീ’’തി ഉദ്ദിസിത്വാ വിത്ഥാരതോ വിഭത്തം. വിനിച്ഛയോ പനേത്ഥ മഗ്ഗങ്ഗവിഭങ്ഗേ ആവി ഭവിസ്സതീതി അയം സുത്തന്തഭാജനീയനയോ.

അഭിധമ്മഭാജനീയേ പന –

‘‘ചത്താരി സച്ചാനി ദുക്ഖം ദുക്ഖസമുദയോ ദുക്ഖനിരോധോ ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ. തത്ഥ തണ്ഹാ ദുക്ഖസമുദയോ. അവസേസാ സാസവധമ്മാ…പേ… ദുക്ഖം. തണ്ഹായ പഹാനം ദുക്ഖനിരോധോ. അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’’തി (വിഭ. ൨൦൬) –

വത്വാ അട്ഠ മഗ്ഗങ്ഗാനി വിത്ഥാരതോ നിദ്ദിസിത്വാ ‘‘അവസേസാ ധമ്മാ ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ സമ്പയുത്താ’’തി (വിഭ. ൨൦൬ ആദയോ) ഏവം പഠമവാരേ ചത്താരി സച്ചാനി വിഭത്താനി. താനി പുന അപരേഹിപി ‘‘തണ്ഹാ, അവസേസാ ച കിലേസാ സമുദയോ, തഥാ തണ്ഹാ, അവസേസാ ച കിലേസാ, അവസേസാ ച അകുസലാ സമുദയോ, തഥാ തണ്ഹാ, അവസേസാ ച കിലേസാ, അവസേസാ ച അകുസലാ, തീണി ച കുസലമൂലാനി, സാസവാനി സമുദയോ, തഥാ തണ്ഹാ, അവസേസാ ച കിലേസാ, അവസേസാ ച അകുസലാ, തീണി ച കുസലമൂലാനി, സാസവാനി, അവസേസാ ച സാസവകുസലധമ്മാ സമുദയോ. അവസേസാ സാസവധമ്മാ ദുക്ഖം, തസ്സ തസ്സ സമുദയസ്സ പഹാനം നിരോധോ, അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ പടിപദാ’’തി ഇമേഹി വാരേഹി വിഭത്താനി. തത്ഥ ‘‘അരിയസച്ചാനീ’’തി അവത്വാ നിപ്പദേസതോ പച്ചയസങ്ഖാതം സമുദയം ദസ്സേതും ‘‘സച്ചാനീ’’തി വുത്തം. അരിയസച്ചേസു ഹി തണ്ഹാവ സമുദയോ, ന ഇതരേ. ന ച കേവലം തണ്ഹാവ ദുക്ഖം സമുദാനേതി, അവസേസാ കുസലാകുസലാപി പച്ചയം സമുദാനേന്തിയേവാതി തേപി സമുദയതോ ദസ്സേതും ‘‘സച്ചാനി’’ത്വേവ വുത്തം. തതോ പരം യസ്മാ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോവ പടിപദാതി. സമ്പയുത്താ പന ഫസ്സാദയോ സബ്ബേപി ധമ്മാ പടിപദാ ഏവ, തസ്മാ തം നയം ദസ്സേതും സബ്ബസങ്ഗാഹികവാരേപി സബ്ബാനി വിഭത്താനി. ഏത്ഥ ഹി അരിയധനാനേവ സങ്ഗഹിതാനി. സേസം സദിസമേവാതി അയം അഭിധമ്മഭാജനീയനയോ.

പഞ്ഹാപുച്ഛകനയേ പന ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം കതി കുസലാ…പേ… കതി അരണാ? സമുദയസച്ചം അകുസലം, നിരോധസച്ചം അബ്യാകതം, ദുക്ഖസച്ചം തിധാപി. സമുദയോ സവിതക്കസവിചാരോ, നിരോധോ അവിതക്കഅവിചാരോ, മഗ്ഗോ തിധാപി, ദുക്ഖം തിധാപി, ന വത്തബ്ബം ച. തീണി സച്ചാനി അനിദസ്സനഅപ്പടിഘാനി, ദുക്ഖം തിധാപി. സമുദയോ ഹേതു, നിരോധോ ന ഹേതു, സേസാ ദ്വിധാപി. ദ്വേ സച്ചാനി ലോകിയാനി, മഗ്ഗനിരോധാ ലോകുത്തരാ. സമുദയസച്ചം സരണം, ദ്വേ സച്ചാനി അരണാനി, ദുക്ഖം ദുവിധാപി. അയം പഞ്ഹാപുച്ഛകനയോ. ഇദാനി പനേത്ഥ –

കമതോനൂനാധികതോ, ലക്ഖണാദീഹി സുഞ്ഞതോ;

ഞാണകിച്ചോപമാ ഞേയ്യോ, പാളിമുത്തവിനിച്ഛയോ.

തത്ഥ കമതോ താവ ഇധാപി ദേസനാക്കമോവ യുജ്ജതി. ഏത്ഥ ഓളാരികത്താ, സബ്ബസത്തസാധാരണത്താ ച സുവിഞ്ഞേയ്യന്തി ദുക്ഖസച്ചം പഠമം വുത്തം, തതോ തസ്സേവ ഹേതുദസ്സനത്ഥം സമുദയസച്ചം, തതോ ‘‘ഹേതുനിരോധാ ഭവനിരോധോ’’തി ഞാപനത്ഥം നിരോധസച്ചം, തദധിഗമുപായദസ്സനത്ഥം അന്തേ മഗ്ഗസച്ചം. ഭവസുഖസ്സാദഗധിതാനം സംവേഗജനനത്ഥം പഠമം ദുക്ഖമാഹ, തതോ ‘‘ഭവം നേവ അഹേതുകം ആഗച്ഛതി, ന ഇസ്സരനിമ്മാനാദിനാ ഹോതി, ഇതോ പന ഹോതീ’’തി ഞാപനത്ഥം സമുദയസച്ചം, തതോ സഹേതുകേന ദുക്ഖേന അഭിഭൂതത്താ സംവിഗ്ഗമാനസാനം തന്നിസ്സരണദസ്സനേന അസ്സാസജനനത്ഥം നിരോധം, തതോ നിരോധസമ്പാപകം മഗ്ഗന്തി അയമേത്ഥ കമോ.

അനൂനാധികതോ പന കസ്മാ ചത്താരി ഏവ സച്ചാനീതി ചേ? തതോ അഞ്ഞസ്സ അസമ്ഭവതോ, അഞ്ഞതരസ്സ ച അനപനേയ്യതോ. അപിച പവത്തിമാചിക്ഖന്തോ ഭഗവാ സഹേതുകം ആചിക്ഖതി, നിവത്തിഞ്ച സഉപായം. ഇതി പവത്തിനിവത്തിതദുഭയഹേതൂനം ഏതപരമതോ ചത്താരി ഏവ വുത്താനീതി അയമേത്ഥാനൂനാധികതോ.

ലക്ഖണാദീഹി പനേത്ഥ ലക്ഖണതോ ബാധനലക്ഖണം ദുക്ഖസച്ചം, സന്താപനരസം, പവത്തിപച്ചുപട്ഠാനം. പഭവലക്ഖണം സമുദയസച്ചം, അനുപച്ഛേദകരണരസം, പലിബോധപച്ചുപട്ഠാനം. സന്തിലക്ഖണം നിരോധസച്ചം, അച്ചുതിരസം, അനിമിത്തപച്ചുപട്ഠാനം. നിയ്യാനലക്ഖണം മഗ്ഗസച്ചം, കിലേസപഹാനകരണരസം, വുട്ഠാനപച്ചുപട്ഠാനം. അപിച പവത്തിപവത്തകനിവത്തിനിവത്തകലക്ഖണാനി പടിപാടിയാ, തഥാ സങ്ഖതതണ്ഹാഅസങ്ഖതദസ്സനലക്ഖണാനി ചാതി ഇമാനേത്ഥ ലക്ഖണാനി.

സുഞ്ഞതോ പനേതാനി യഥാക്കമം വേദകകാരകനിബ്ബുതഗമകാഭാവതോ സുഞ്ഞാനി. വുത്തഞ്ച –

‘‘ദുക്ഖമേവ ഹി, ന കോചി ദുക്ഖിതോ,

കാരകോ ന, കിരിയാവ വിജ്ജതി;

അത്ഥി നിബ്ബുതി, ന നിബ്ബുതോ പുമാ,

മഗ്ഗമത്ഥി, ഗമകോ ന വിജ്ജതീ’’തി. (വിഭ. അട്ഠ. ൧൮൯);

അഥ വാ –

ധുവസുഭസുഖത്തസുഞ്ഞം,

പുരിമദ്വയമത്തസുഞ്ഞമമതപദം;

ധുവസുഭസുഖഅത്തവിരഹിതോ,

മഗ്ഗോ ഇതി സുഞ്ഞതോ തേസു. (വിഭ. അട്ഠ. ൧൮൯);

നിരോധസുഞ്ഞാനി വാ തീണി. നിരോധോ ച സേസത്തയസുഞ്ഞോ. ഫലസുഞ്ഞോ വാ ഹേത്ഥ ഹേതു സമുദയമഗ്ഗേസു ദുക്ഖനിരോധാനം അഭാവാ പകതിവാദീനം പകതി വിയ. ഹേതുസുഞ്ഞഞ്ച ഫലം ദുക്ഖസമുദയാനം, നിരോധമഗ്ഗാനഞ്ച അസമവായാ, ന ഹേതുസമവേതം ഹേതുഫലം. ഹേതുഫലസമവായവാദീനം ദ്വിഅണുകാദീനി വിയാതി അയമേത്ഥ സുഞ്ഞതാ.

ഞാണകിച്ചതോതി ഏത്ഥ ദുവിധം സച്ചഞാണം അനുബോധഞാണം, പടിവേധഞാണഞ്ച. തത്ഥ അനുബോധഞാണം ലോകിയം, തം അനുസ്സവാദിവസേന നിരോധേ, മഗ്ഗേ ച പവത്തതി. പടിവേധഞാണം ലോകുത്തരം, തം സച്ചാവബോധപടിപക്ഖകിലേസേ ഖേപേന്തം നിരോധമാരമ്മണം കത്വാ കിച്ചതോ ചത്താരിപി സച്ചാനി പടിവിജ്ഝതി. യം പനേതം ലോകിയം, തത്ഥ ദുക്ഖഞാണം പരിയുട്ഠാനാഭിഭവനവസേന പവത്തമാനം സക്കായദിട്ഠിം നിവത്തേതി, സമുദയഞാണം ഉച്ഛേദദിട്ഠിം, നിരോധഞാണം സസ്സതദിട്ഠിം, മഗ്ഗഞാണം അകിരിയദിട്ഠിം. ദുക്ഖഞാണം വാ തേസു ധുവസുഭസുഖത്തഭാവരഹിതേസു ഖന്ധേസു ധുവസുഭസുഖത്തഭാവസഞ്ഞാസങ്ഖാതം ഫലേ വിപ്പടിപത്തിം, സമുദയഞാണം ‘‘ഇസ്സരപധാനകാലസഭാവാദീഹി ലോകോ പവത്തതീ’’തി അകാരണേ കാരണാഭിമാനപ്പവത്തം ഹേതുമ്ഹി വിപ്പടിപത്തിം, നിരോധഞാണം അരൂപലോകാദീസു അപവഗ്ഗഗ്ഗാഹഭൂതം നിരോധേ വിപ്പടിപത്തിം, മഗ്ഗഞാണം കാമസുഖല്ലികഅത്തകിലമഥാനുയോഗപ്പഭേദേ അവിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വിസുദ്ധിമഗ്ഗഗ്ഗാഹവസേന പവത്തം ഉപായേ വിപ്പടിപത്തിം നിവത്തേതി. ഇദമേത്ഥ ഞാണകിച്ചം.

ഉപമാതോ പനേത്ഥ ഭാരോ വിയ ഹി ദുക്ഖസച്ചം ദട്ഠബ്ബം, ഭാരാദാനമിവ സമുദയസച്ചം, ഭാരനിക്ഖേപനമിവ നിരോധസച്ചം, ഭാരനിക്ഖേപനുപായോ വിയ മഗ്ഗസച്ചം. അപിച രോഗതന്നിദാനതദുപസമഭേസജ്ജേഹി, ഓരിമതീരമഹോഘപാരിമതീരതംസമ്പാപകോപായേഹി ചാതി ഏവമാദീഹി യഥാക്കമം യോജേത്വാപി ഏതാനി ഉപമാതോ വേദിതബ്ബാനി. അയമേത്ഥ ഉപമാ. ഏവം ഞേയ്യോ പാളിമുത്തവിനിച്ഛയോ.

സച്ചവിഭങ്ഗമാതികത്ഥവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഇന്ദ്രിയവിഭങ്ഗമാതികത്ഥവണ്ണനാ

ഇന്ദ്രിയവിഭങ്ഗമാതികായ പന അത്ഥതോ താവ – ദ്വാവീസതി ഇന്ദ്രിയാനീതി ഏത്ഥ ഇന്ദ്രിയട്ഠസമ്ഭവതോ ഇന്ദ്രിയാനി. കോ പനേസ ഇന്ദ്രിയട്ഠോ നാമാതി? ഇന്ദലിങ്ഗട്ഠോ, ഇന്ദദേസിതട്ഠോ, ഇന്ദദിട്ഠട്ഠോ, ഇന്ദസിട്ഠട്ഠോ, ഇന്ദജുട്ഠട്ഠോ ച, സോ സബ്ബോപി ഇധ യഥായോഗം യുജ്ജതി. കുസലാകുസലം കമ്മം ഇന്ദോ നാമ കമ്മേസു കസ്സചി ഇസ്സരിയാഭാവതോ, തേനേവേത്ഥ കമ്മസഞ്ജനിതാനി താവ ഇന്ദ്രിയാനി അത്തനോ ജനകകമ്മം ഉല്ലിങ്ഗേന്തി, തേന ച സിട്ഠാനീതി ഇന്ദലിങ്ഗട്ഠേന, ഇന്ദസിട്ഠട്ഠേന ച ഇന്ദ്രിയാനി. സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ പന പരമിസ്സരിയഭാവതോ ഇന്ദോ, തതോ സബ്ബാനിപേതാനി ഇന്ദ്രിയാനി ഭഗവതാ യഥാഭൂതതോ പകാസിതാനി, അഭിസമ്ബുദ്ധാനി ചാതി ഇന്ദദേസിതട്ഠേന, ഇന്ദദിട്ഠട്ഠേന ച ഇന്ദ്രിയാനി. തേനേവ ഭഗവതാ കാനിചി ഗോചരാസേവനായ, കാനിചി ഭാവനാസേവനായ സേവിതാനീതി ഇന്ദജുട്ഠട്ഠേനപി ഇന്ദ്രിയാനി. അപിച ആധിപച്ചസങ്ഖാതേന ഇസ്സരിയട്ഠേനാപി ഏതാനി ഇന്ദ്രിയാനി.

ചക്ഖുന്ദ്രിയന്തിആദീസു ചക്ഖാദീനം പദത്ഥോ ഹേട്ഠാ പകാസിതോ. പച്ഛിമേസു പന തീസു പുബ്ബഭാഗേ അനഞ്ഞാതം അമതം പദം, ചതുസച്ചധമ്മം വാ ജാനിസ്സാമീതി ഏവം പടിപന്നസ്സ ഉപ്പജ്ജനതോ, ഇന്ദ്രിയട്ഠസമ്ഭവതോ ച അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയം. ആജാനനതോ അഞ്ഞാ ഏവ ഇന്ദ്രിയന്തി അഞ്ഞിന്ദ്രിയം. അഞ്ഞാതാവിനോ ചതൂസു സച്ചേസു നിട്ഠിതഞാണകിച്ചസ്സ ഖീണാസവസ്സ ഇന്ദ്രിയന്തി അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയം. തത്ഥ ച പസാദിന്ദ്രിയാനന്തരം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിവീഥിചിത്തപ്പവത്തിയം രൂപാദീനം നിയതഭാവസ്സ, അത്തനോ തിക്ഖമന്ദതാനുവിധാനസ്സ ച ആപാദനതോ ആധിപച്ചം വേദിതബ്ബം. മനിന്ദ്രിയാദീനം പന അത്തനോ അത്തനോ വിജാനനാദിലക്ഖണേ ആധിപച്ചം വേദിതബ്ബം. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. അയം താവേത്ഥ പദത്ഥോ.

ധമ്മഭേദതോ പനേത്ഥ ജീവിതിന്ദ്രിയം രൂപാരൂപവസേന ദ്വിധാ. സുഖിന്ദ്രിയാദീനി പഞ്ച വേദനാഭാവതോ ഏകധമ്മോ, തഥാ പഞ്ഞിന്ദ്രിയാദീനി ചത്താരി അമോഹഭാവതോ. സേസാനി പന ഇന്ദ്രിയാനി ഏകേകധമ്മാ ഏവാതി ഏവം പരമത്ഥതോ സോളസ ധമ്മാവ ദ്വാവീസതിന്ദ്രിയഭാവേന ദേസിതാനി. സേസാനി പനേത്ഥ ചേതസികരൂപനിബ്ബാനാനി അസങ്ഗഹിതാനീതി അയം ധമ്മഭേദോ.

വിഭങ്ഗനയതോ പനേത്ഥ സുത്തന്തഭാജനീയം നാമ ന ഗഹിതം. കസ്മാ? സുത്തന്തേ ഇമായ പടിപാടിയാ ദ്വാവീസതിയാ ഇന്ദ്രിയാനം അനാഗതത്താ. സുത്തന്തസ്മിം ഹി കത്ഥചി ദ്വേ ഇന്ദ്രിയാനി കഥിതാനി, കത്ഥചി തീണി, കത്ഥചി പഞ്ച, ഏവം പന നിരന്തരം ദ്വാവീസതി ആഗതാനി നാമ നത്ഥി. അഭിധമ്മഭാജനീയേപി വിസേസോ നത്ഥി.

പഞ്ഹാപുച്ഛകനയേ പന ദ്വാവീസതിയാ ഇന്ദ്രിയാനം കതി കുസലാ…പേ… കതി അരണാതി? അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയം കുസലം, ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം അകുസലം, സദ്ധാസതിപഞ്ഞാഅഞ്ഞിന്ദ്രിയാനി ചത്താരി കുസലാബ്യാകതാനി, മനജീവിതസോമനസ്സഉപേക്ഖാവീരിയസമാധിന്ദ്രിയാനി ഛ തിധാപി, സേസാനി ദസ അബ്യാകതാനി. ഛ ഇന്ദ്രിയാനി സിയാ സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ, സിയാ അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താതി, തീണി തിധാപി, ജീവിതം തിധാ ച ന വത്തബ്ബഞ്ച, ദ്വാദസിന്ദ്രിയാനി ന വത്തബ്ബാനി ഏവ. തീണി വിപാകാനി, ദ്വേ വിപാകധമ്മധമ്മാനി, രൂപിന്ദ്രിയാനി സത്ത നേവവിപാകനവിപാകധമ്മധമ്മാനി, അഞ്ഞിന്ദ്രിയം സിയാ വിപാകം, സിയാ വിപാകധമ്മധമ്മം, നവിന്ദ്രിയാനി തിധാപി. നവിന്ദ്രിയാനി ഉപാദിന്നുപാദാനിയാനി, ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം അനുപാദിന്നുപാദാനിയം, തീണി അനുപാദിന്നഅനുപാദാനിയാനി, നവ തിധാപി. ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം സവിതക്കസവിചാരം, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം തഥാ ച അവിതക്കഅവിചാരഞ്ച, നവ അവിതക്കഅവിചാരാനി, ഏകാദസ തിധാപി. സത്ത രൂപിന്ദ്രിയാനി ചേവ സുഖദുക്ഖദോമനസ്സിന്ദ്രിയാനി ചാതി ദസ പരിത്താനി, പച്ഛിമാനി തീണി അപ്പമാണാനി, സേസാനി നവ തിധാവ. തത്ഥ ച സോമനസ്സിന്ദ്രിയം രൂപാവചരവസേനേവ മഹഗ്ഗതം, തദവസേസാനി അരൂപാവചരവസേനാപീതി വേദിതബ്ബം. പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി അനിദസ്സനസപ്പടിഘാനി, സത്തരസ അനിദസ്സനഅപ്പടിഘാനേവ.

പഞ്ഞിന്ദ്രിയാദീനി ചത്താരി ഹേതൂ, സേസാ ന ഹേതൂ…പേ… ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം സരണം, മനജീവിതസോമനസ്സഉപേക്ഖാവീരിയസമാധിന്ദ്രിയാനി ദ്വിധാപി, സേസാനി പന്നരസ അരണാനേവാതി അയം പഞ്ഹാപുച്ഛകനയോ.

ഇന്ദ്രിയേസു പനേതേസു, പാളിമുത്തവിനിച്ഛയോ;

കമതോ ദാനി വിഞ്ഞേയ്യോ, തത്ഥ കോസല്ലമിച്ഛതാ.

കമതോതി അയമ്പി ദേസനാക്കമോവ. തത്ഥ അജ്ഝത്തധമ്മേ പരിഞ്ഞായ അരിയഭൂമിപടിലാഭോ ഹോതീതി അത്തഭാവപരിയാപന്നാനി ചക്ഖുന്ദ്രിയാദീനി പഠമം ദേസിതാനി. സോ മനുസ്സത്തഭാവോ യം ധമ്മം ഉപാദായ ‘‘ഇത്ഥീ’’തി വാ ‘‘പുരിസോ’’തി വാ സങ്ഖം ഗച്ഛതി, ‘‘അയം സോ’’തി നിദസ്സനത്ഥം തതോ ഇത്ഥിന്ദ്രിയം, പുരിസിന്ദ്രിയഞ്ച. സോ ദുവിധോപി ജീവിതിന്ദ്രിയപടിബദ്ധവുത്തീതി ഞാപനത്ഥം തതോ ജീവിതിന്ദ്രിയം. യാവ തസ്സ പവത്തി, താവ ഏതേസം വേദയിതാനം അനിവത്തി. യഞ്ച കിഞ്ചി വേദയിതം, സബ്ബം തം സുഖം ദുക്ഖന്തി ഞാപനത്ഥം തതോ സുഖിന്ദ്രിയാദീനി. തന്നിരോധത്ഥം പന ഏതേ ധമ്മാ ഭാവേതബ്ബാതി പടിപത്തിദസ്സനത്ഥം തതോ സദ്ധാദീനി. ‘‘ഇമായ പടിപത്തിയാ ഏസ ധമ്മോ പഠമം അത്തനി പാതുഭവതീ’’തി പടിപത്തിയാ അമോഘഭാവദസ്സനത്ഥം തതോ അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയം. തസ്സേവ ഫലത്താ, തതോ അനന്തരം ഭാവേതബ്ബത്താ ച തതോ അഞ്ഞിന്ദ്രിയം. ഇതോ പരം ഭാവനായ ഇമസ്സ അധിഗമോ, അധിഗതേ ച പന ഇമസ്മിം നത്ഥി കിഞ്ചി ഉത്തരി കരണീയന്തി ഞാപനത്ഥം അന്തേ പരമസ്സാസഭൂതം അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയം ദേസിതന്തി ഏവം കമതോ പാളിമുത്തവിനിച്ഛയനയോ വിഞ്ഞേയ്യോ.

ഇന്ദ്രിയവിഭങ്ഗമാതികത്ഥവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പച്ചയാകാരവിഭങ്ഗമാതികത്ഥവണ്ണനാ

പച്ചയാകാരവിഭങ്ഗമാതികായ പന അത്ഥതോ താവ – അവിജ്ജാപച്ചയാതിആദീസു അവിന്ദിയം കായദുച്ചരിതാദിം വിന്ദതി പടിലഭതി, വിന്ദിയം വാ കായസുചരിതാദിം ന വിന്ദതി, ധമ്മാനം വാ യഥാസഭാവം അവിദിതം കരോതി, അന്തവിരഹിതേ വാ സംസാരേ സത്തേ ജവാപേതി, അവിജ്ജമാനേസു വാ ജവതി, വിജ്ജമാനേസു വാ ന ജവതീതി അവിജ്ജാ. പടിച്ച ഫലമേതി ഏതസ്മാതി പച്ചയോ, ധമ്മാനം ഉപ്പത്തിയാ, ഠിതിയാ ച ഉപകാരകോ ധമ്മോ. അവിജ്ജാ ച സാ പച്ചയോ ചാതി അവിജ്ജാപച്ചയോ, തസ്മാ അവിജ്ജാപച്ചയാ. സങ്ഖതമഭിസങ്ഖരോന്തീതി സങ്ഖാരാ.

ഇതോ പരം സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണന്തിആദീസു വുത്തം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. അവുത്തേസു പന വിജാനാതീതി വിഞ്ഞാണം. നമതീതി നാമം, രുപ്പതീതി രൂപം, നാമഞ്ച രൂപഞ്ച നാമരൂപഞ്ച നാമരൂപന്തി ഏകദേസസരൂപേകസേസനയേന വേദിതബ്ബം. ആയേ തനോതി, ആയതഞ്ച നയതീതി ആയതനം, ഛട്ഠായതനഞ്ച സളായതനഞ്ച സളായതനന്തി ഏകസേസനയേന വേദിതബ്ബം. ഫുസതീതി ഫസ്സോ. വേദയതീതി വേദനാ. പരിതസ്സതീതി തണ്ഹാ. ഉപാദിയതീതി ഉപാദാനം. ഭവതി, ഭാവയതി ചാതി ഭവോ. ജനനം ജാതി. ജീരണം ജരാ. മരന്തി ഏതേനാതി മരണം. സോചനം സോകോ. പരിദേവനം പരിദേവോ. ദുക്ഖയതി, ഉപ്പാദട്ഠിതിവസേന ദ്വിധാ ഖണതീതിപി ദുക്ഖം. ദുമ്മനസ്സ ഭാവോ ദോമനസ്സം. ഭുസോ ആയാസോ ഉപായാസോ. സമ്ഭവന്തീതി നിബ്ബത്തന്തി. ന കേവലഞ്ച സോകാദീഹേവ, അഥ ഖോ അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ സമ്ഭവന്തീതിആദിനാ സബ്ബപദേഹിപി സമ്ഭവന്തി-സദ്ദസ്സ യോജനാ കാതബ്ബാ. ഏവം ഹി പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നവവത്ഥാനം കതം ഹോതി.

ഏവന്തി നിദ്ദിട്ഠനയനിദസ്സനം, തേന അവിജ്ജാദീഹേവ കാരണേഹി, ന ഇസ്സരനിമ്മാനാദീഹീതി ദസ്സേതി. ഏതസ്സാതി യഥാവുത്തസ്സ. കേവലസ്സാതി അസമ്മിസ്സസ്സ, സകലസ്സ വാ, ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സാതി ദുക്ഖസമൂഹസ്സ, ന സത്തസ്സ, ന സുഖസുഭാദീനം. സമുദയോതി നിബ്ബത്തി, ഹോതീതി സമ്ഭവതി. അയം താവേത്ഥ പദത്ഥോ.

ധമ്മഭേദതോ പനേത്ഥ അവിജ്ജാതി സുത്തന്തപരിയായേന ദുക്ഖാദീസു ചതൂസു, അഭിധമ്മപരിയായേന പുബ്ബന്താദീഹി സദ്ധിം അട്ഠസു വാ ഠാനേസു അഞ്ഞാണം. സങ്ഖാരാ പന പുഞ്ഞാപുഞ്ഞാനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരാ തയോ, കായവചീചിത്തസങ്ഖാരാ തയോ ചാതി ഛബ്ബിധാ. തത്ഥ അട്ഠ കാമാവചരകുസലചേതനാ, പഞ്ച രൂപാവചരകുസലചേതനാ ചേതി തേരസ ചേതനാ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ നാമ. ദ്വാദസ അകുസലചേതനാ അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ നാമ. ചതസ്സോ അരൂപാവചരകുസലചേതനാ ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരോ നാമ. ഇമേസം പന തിണ്ണം സങ്ഖാരാനം ഏവ ദ്വാരതോ പവത്തിദസ്സനത്ഥം അയം സങ്ഖാരാദിത്തികോ വുത്തോ.

അട്ഠ കാമാവചരകുസലചേതനാ ചേവ ദ്വാദസാകുസലചേതനാ ച കായദ്വാരേ പവത്തിയം കായസങ്ഖാരോ, വചീദ്വാരേ പവത്തിയം വചീസങ്ഖാരോ, ഏതാ ചേവ മനോദ്വാരേ പവത്തിയം, മനോദ്വാരേ ഏവ പവത്തനകാ രൂപാരൂപകുസലചേതനാ ച ചിത്തസങ്ഖാരോതി വുച്ചന്തി. അഭിഞ്ഞാചേതനാ, പനേത്ഥ ഉദ്ധച്ചചേതനാ ച പരതോ പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണപച്ചയഭാവേ അപനേതബ്ബാപി അവിജ്ജാപച്ചയാ സമ്ഭവതോ ഇധ ഗഹേതബ്ബാവാതി അയം തികോ പുരിമത്തികമേവ പവിസതീതി അത്ഥതോ ലോകിയകുസലാകുസലചേതനാവ അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാതി വേദിതബ്ബം. ഇദഞ്ച സുത്തന്തഭാജനീയനയേന, അഭിധമ്മഭാജനീയനയേന പന ലോകിയലോകുത്തരേ ഏകേകചിത്തക്ഖണേ ദ്വാദസങ്ഗസ്സ പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സ ഗഹണതോ സബ്ബാപി ചേതനാ സങ്ഖാരാതി വേദിതബ്ബം. ഏവം വിഞ്ഞാണനാമരൂപാദീസുപി സബ്ബചിത്തസമ്പയുത്തവസേന ച ധമ്മഭേദോ വേദിതബ്ബോ. സുത്തന്തഭാജനീയനയേനേവ പന ദസ്സയിസ്സാമ.

സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണഞ്ച ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിഛബ്ബിധം ബാത്തിംസലോകിയവിപാകവിഞ്ഞാണമേവ ഹോതി, ലോകുത്തരാനി പന വട്ടകഥായ ന യുജ്ജന്തീതി ന ഗഹിതാനി. വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപം പന സബ്ബലോകിയവിഞ്ഞാണസമ്പയുത്താ തയോ അരൂപിനോ ഖന്ധാ. രൂപം സബ്ബാനി ഭൂതുപാദായരൂപാനി. സളായതനം മനച്ഛട്ഠാനി ഇന്ദ്രിയാനി. ഫസ്സോ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദികോ ഛവിപാകഫസ്സോ, തഥാ വേദനാപി. തണ്ഹാ രൂപതണ്ഹാദിഭേദതോ ഛബ്ബിധോ ലോഭോ. ഉപാദാനം കാമുപാദാനാദിതോ ചതുബ്ബിധാ ലോഭദിട്ഠിയോവ. ഭവോ പന ദുവിധോ കമ്മഭവോ, ഉപപത്തിഭവോതി. തത്ഥ കമ്മഭവോ തേഭൂമകകുസലാകുസലചേതനാ ച തംസമ്പയുത്താ അഭിജ്ഝാദയോ ച. ഉപപത്തിഭവോ പന കമ്മാഭിനിബ്ബത്താ പഞ്ചപി ഖന്ധാ. സോ പഭേദതോ കാമരൂപാരൂപഭവാ തയോ, സഞ്ഞാ അസഞ്ഞാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞാ ഭവാ തയോ, ഏകചതുപഞ്ചവോകാരഭവാ തയോതി നവവിധോ നിദ്ദിട്ഠോ. ജാതിആദീനി പുബ്ബേ വുത്താനി. തേസു ജാതിഗ്ഗഹണേന വിഞ്ഞാണനാമരൂപസളായതനഫസ്സവേദനാവ ഗഹിതാ തദവിനാഭാവതോ. തഥാ ജരാമരണഗ്ഗഹണേനാപി തേസഞ്ഞേവ പാകഭേദത്താ. സോകാദയോ പന ജരാമരണേന ദ്വാദസമേന അങ്ഗേന ഏകസങ്ഖേപം കത്വാ വുത്താ, ന വിസും അങ്ഗഭാവേന. കിമത്ഥന്തി ചേ? ഭവചക്കസ്സ അവിച്ഛേദദസ്സനത്ഥം. സോകാദിതോ ഹി അവിജ്ജാ സിദ്ധാ ഹോതി അവിജ്ജാവിപ്പയോഗതോ, അവിജ്ജാസമുപ്പത്തിതോ ച. ജരാമരണബ്ഭാഹതസ്സ ഹി ബാലസ്സേവ തേ സമ്ഭവന്തി, തേഹി ച അവിജ്ജായ സിദ്ധായ പുന അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാതി ഏവം ഹേതുഫലപരമ്പരായ ഭവചക്കം അവിച്ഛിന്നം, അനാദികം, അപരിയന്തം, അപരിയോസാനഞ്ച ഹോതി.

യദി ഏവം, കസ്മാ അവിജ്ജാ ആദിതോ വുത്താതി? പധാനദസ്സനത്ഥം പന ആദിതോ വുത്താ. തിണ്ണം ഹി വട്ടാനം അവിജ്ജാ പധാനോ ഹേതു തസ്സാ ഭാവേ ഭാവതോ, നിരോധേന ച നിരുജ്ഝനതോ. ഏവം അവിജ്ജാദീഹി ദ്വാദസഹി അങ്ഗേഹി സുത്തന്തഭാജനീയനയേന സബ്ബേ ലോകിയധമ്മാവ പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നഭാവേന വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. അഭിധമ്മപരിയായേന പന ലോകുത്തരാപീതി അയമേത്ഥ ധമ്മഭേദോ.

വിഭങ്ഗനയതോ പനേത്ഥ പഞ്ഹാപുച്ഛകനയോ നത്ഥി, സുത്തന്തഭാജനീയനയാപി ധമ്മഭേദേ വുത്തനയേനേവ വിത്ഥാരതോ വിഭത്താതി വേദിതബ്ബോ. അഭിധമ്മഭാജനീയേ പന –

‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരോ, സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമം, നാമപച്ചയാ ഛട്ഠായതനം, ഛട്ഠായതനപച്ചയാ ഫസ്സോ, ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ, വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ, തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം, ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ, ഭവപച്ചയാ ജാതി, ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണം, ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി.