അഭിധമ്മദുകമാതികത്ഥവണ്ണനാ

ദുകമാതികായ പന ഹേട്ഠാ അനാഗതപദത്ഥവണ്ണനംയേവ കരിസ്സാമ. ഹേതുഗോച്ഛകേ താവ ഹേതൂ ധമ്മാതി ഏത്ഥ ഹേതുഹേതു പച്ചയഹേതു ഉത്തമഹേതു സാധാരണഹേതൂതി ചതുബ്ബിധാ ഹേതൂ. തത്ഥ അലോഭാദയോ ഛ ധമ്മാ ഹേതുഹേതൂ നാമ, ഉപാദാരൂപാദീനം മഹാഭൂതാദയോ പച്ചയഹേതൂ നാമ, വിപാകുപ്പത്തിയം കുസലാകുസലം, ഇട്ഠാനിട്ഠാരമ്മണഞ്ച ഉത്തമഹേതൂ നാമ, സങ്ഖാരാദീനം അവിജ്ജാദയോ സാധാരണഹേതൂ നാമ. ഇധ പന ഹേതുഹേതു അധിപ്പേതോ. ഹേതൂ ധമ്മാതി മൂലട്ഠേന ഹേതുസങ്ഖാതാ ധമ്മാ, ‘‘ഹേതുധമ്മാ’’തിപി പാഠോ, സോയേവത്ഥോ. ന ഹേതൂതി തേസഞ്ഞേവ പടിക്ഖേപവചനം.

തത്ഥ അലോഭോ അദോസോ അമോഹോതി കുസലാബ്യാകതാ തയോ, ലോഭോ ദോസോ മോഹോതി അകുസലാ തയോ ചാതി ഇമേ ഛ ധമ്മാ ഹേതൂ നാമ. ഇമേ ഠപേത്വാ അവസേസാ ചേതസികാ, സബ്ബാനി ച ചിത്താനി, രൂപനിബ്ബാനാനി ചാതി ഇമേ ധമ്മാ ന ഹേതൂ നാമ, ഇദഞ്ച നിപ്പദേസദുകന്തി വേദിതബ്ബം. ഹേതുദുകം പഠമം.

സമ്പയോഗതോ പവത്തേന സഹ ഹേതുനാതി സഹേതുകാ. തഥേവ പവത്തോ നത്ഥി ഏതേസം ഹേതൂതി അഹേതുകാ.

തത്ഥ അഹേതുകചിത്തവജ്ജിതാനി ഏകസത്തതി ചിത്താനി സഹേതുകാ നാമ. തേസു ദ്വേ മോഹമൂലാനി മോഹേനേവ സഹേതുകാനി, അട്ഠ ലോഭമൂലാനി ലോഭമോഹേഹി ദ്വീഹി, ദ്വേ ദോസമൂലാനി ദോസമോഹേഹി, ദ്വാദസ ഞാണവിപ്പയുത്തകുസലാബ്യാകതാനി അലോഭാദോസേഹി, സേസാനി സത്തചത്താലീസ അലോഭാദീഹി തീഹിപി സഹേതുകാനീതി, മോഹമൂലേസു പന മോഹോ, ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണം, മനോധാതു, സന്തീരണത്തയം, വോട്ഠബ്ബനം, ഹസിതുപ്പാദകാനി അട്ഠാരസ ചിത്താനി, രൂപനിബ്ബാനാനി ചാതി ഇമേ ധമ്മാ അഹേതുകാ നാമ. ചേതസികേസു പന ലോഭദോസാ, വിചികിച്ഛാ ച മോഹേനേവ സഹേതുകാ, ദിട്ഠിമാനോ ലോഭമോഹേഹി ദ്വീഹി, ഇസ്സാമച്ഛരിയകുക്കുച്ചാനി ദോസമോഹേഹി, മോഹോ പന സിയാ ലോഭേന, സിയാ ദോസേനാതി ദ്വീഹി സഹേതുകോപി മോഹമൂലേസു അഹേതുകോപി, ഥിനമിദ്ധാനി സിയാ ലോഭമോഹേഹി, സിയാ ദോസമോഹേഹീതി തീഹിപി സഹേതുകാനി, അഹിരികാനോത്തപ്പഉദ്ധച്ചാനി തഥാ ച കേവലമോഹേന ച, അമോഹോ പന അലോഭാദോസേഹേവ ദ്വീഹി, അലോഭോ സിയാ അദോസാമോഹേഹി, സിയാ അദോസേനാതി ദ്വീഹി, അദോസോ സിയാ അലോഭാമോഹേഹി, സിയാ അലോഭേനാതി ദ്വീഹി, സേസാ പന ദ്വാവീസതി കുസലാബ്യാകതാ സിയാ തീഹി, സിയാ ദ്വീഹിപി ഹേതൂഹി സഹേതുകാ, ഛന്ദോ പന യഥായോഗം തീഹി, പീതിദോസവജ്ജിതേഹി പഞ്ചഹി സിയാ സഹേതുകാപി അഹേതുകാപി, സേസാ ഏകാദസ തിജാതികാ ഛഹി ഹേതൂഹി സഹേതുകാപി അഹേതുകാപി, വേദനാ ചേത്ഥ ദോമനസ്സഭൂതാ ദ്വിഹേതുകാവ, സോമനസ്സഉപേക്ഖാ യഥായോഗം ദോസവജ്ജിതേഹി പഞ്ചഹി സഹേതുകാപി അഹേതുകാപി, സുഖദുക്ഖഭൂതാ അഹേതുകാവ, ഇദഞ്ച നിപ്പദേസദുകന്തി. ദുതിയം.

ഏകുപ്പാദാദിതായ ഹേതുനാ സമ്പയുത്താതി ഹേതുസമ്പയുത്താ. ഹേതുനാ വിപ്പയുത്താതി ഹേതുവിപ്പയുത്താ. അയം ഹേതുസമ്പയുത്തദുകോ അനന്തരേ വുത്തസഹേതുകദുകേന അത്ഥതോ നിന്നാനാകരണോ. സഹേതുകദുകോ ഏവ ഹി ഭഗവതാ ദേസനാവിലാസേന, തഥാ ബുജ്ഝനകപുഗ്ഗലാനം വാ അജ്ഝാസയവസേന ഹേതുസമ്പയുത്തദുകഭാവേനാപി വുത്തോ. ഏവം ഉപരിപി സമാനത്ഥദുകാനം വചനേ കാരണം വേദിതബ്ബം. തതിയം.

ചതുത്ഥാദയോ പന യസ്മാ പഠമദുകദുതിയതതിയദുകേസു പഠമപദേന യോജേത്വാ ദ്വേ ദുകാ, പഠമദുകേ ച പച്ഛിമപദം ദുതിയദുകേന യോജേത്വാ ഏകം ദുകന്തി തയോ ദുകാ ദേസിതാ, തസ്മാ തേസം പദത്ഥോ വുത്തനയോവ.

തത്ഥ ച യഥേവ ‘‘ഹേതൂ ചേവ ധമ്മാ സഹേതുകാ ച, സഹേതുകാ ചേവ ധമ്മാ ന ച ഹേതൂ’’തി അയം ദുകോ സമ്ഭവതി, തഥാ ‘‘ഹേതൂ ചേവ ധമ്മാ അഹേതുകാ ച, അഹേതുകാ ചേവ ധമ്മാ ന ച ഹേതൂ’’തി അയമ്പി സമ്ഭവതി. ഇമിനാ നയേന ഹേതുസമ്പയുത്തദുകേന യോജനായപി ഏകോ ലബ്ഭതി. യഥാ ച ‘‘ന ഹേതൂ ഖോ പന ധമ്മാ സഹേതുകാപി, അഹേതുകാപീ’’തി അയം ലബ്ഭതി, തഥാ ‘‘ഹേതൂ ഖോ പന ധമ്മാ സഹേതുകാപി, അഹേതുകാപീ’’തി അയമ്പി. യഥാ ചേത്ഥ സഹേതുകദുകേ ദ്വേ ദുകാ, ഏവം ഹേതുസമ്പയുത്തദുകേപി ‘‘ന ഹേതൂ ഖോ പന ധമ്മാ ഹേതുസമ്പയുത്താപി, ഹേതുവിപ്പയുത്താപീ’’തി ച ‘‘ഹേതൂ ഖോ പന ധമ്മാ ഹേതുസമ്പയുത്താപി, ഹേതുവിപ്പയുത്താപീ’’തി ച ദ്വേ ദുകാ ലബ്ഭന്തീതി അപരേപി പഞ്ച ദുകാ ഹേതുഗോച്ഛകേ യോജേതും സക്കാ. തേ പന ഭഗവതാ വുത്താനുസാരേനേവ സക്കാ ഞാതുന്തി ഛസു ഏവ സങ്ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ യേ താവ ഏകസ്മിം ചിത്തേ ദ്വേ തയോ ഹേതൂ ഏകതോ ഉപ്പജ്ജന്തി, തേ ഹേതൂ ചേവ അഞ്ഞോഞ്ഞാപേക്ഖായ സഹേതുകാ ച നാമ. സഹേതുകചിത്തേസു പന ഹേതും ഠപേത്വാ സേസാ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ സഹേതുകാ ചേവ ന ച ഹേതൂ നാമ. ഇമസ്മിം ദുകേ സബ്ബേ അഹേതുകധമ്മാ ന വത്തബ്ബാ. ചേതസികേസു പന ഹേതുവജ്ജിതാ അകുസലാ ചേവ കുസലാബ്യാകതാ ച, ഛന്ദോ ച സഹേതുകോ ചേവ ന ഹേതു ഏവ, സേസാ തിജാതികാ, തഥാ നവത്തബ്ബാ ച, മോഹോ പന ഹേതു ചേവ സഹേതുകോ ച നവത്തബ്ബോ ച. ചതുത്ഥം.

അനന്തരദുകോപി ഇമിനാ ദുകേന സബ്ബഥാപി സദിസോവാതി. പഞ്ചമം.

സഹേതുകചിത്തേസു ഹേതുവജ്ജിതാ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ നഹേതൂ സഹേതൂ നാമ, അഹേതുകചിത്തരൂപനിബ്ബാനാനി നഹേതൂ അഹേതുകാ നാമ. ഇമസ്മിം പന ദുകേ ഛ ഹേതൂ ന വത്തബ്ബാ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി. ഛട്ഠം.

ഹേതുഗോച്ഛകം നിട്ഠിതം.

സത്തസു ചൂളന്തരദുകേസു അത്തനോ നിപ്ഫാദകേന സഹ പച്ചയേനാതി സപ്പച്ചയാ, ചിത്തചേതസികരൂപാനി. നത്ഥി ഏതേസം ഉപ്പാദേ വാ ഠിതിയം വാ പച്ചയോ അഹുത്വാ ഭവനസ്സേവാഭാവാതി അപ്പച്ചയാ, നിബ്ബാനമേവ. ദേസനായ പനേത്ഥ പരമതായ സോതപതിതവസേന ബഹുവചനനിദ്ദേസോ കതോ. ഏവം സനിദസ്സനാദീസുപി. ഇദഞ്ച ഇതോ പരാനി ഛ ച നിപ്പദേസദുകാനീതി വേദിതബ്ബാനി. തതോ പരഞ്ച യത്ഥ ‘‘ഇമേ ന വത്തബ്ബാ’’തി ന വക്ഖാമ, തം നിപ്പദേസന്തി ഗഹേതബ്ബം. സപ്പച്ചയദുകം.

പച്ചയേഹി സമാഗന്ത്വാ കതാതി സങ്ഖതാ. ന സങ്ഖതാതി അസങ്ഖതാ. ഇദഞ്ച സബ്ബഥാ സപ്പച്ചയദുകസദിസമേവ. സപ്പച്ചയസങ്ഖതഉഭയദുകം സബ്ബഥാ സദിസമേവ. സങ്ഖതദുകം.

രൂപായതനം സനിദസ്സനം നാമ. സേസരൂപചിത്തചേതസികനിബ്ബാനാനി അനിദസ്സനാ നാമ. സനിദസ്സനദുകം.

പസാദവിസയരൂപാനി ദ്വാദസ സപ്പടിഘാ നാമ. സേസരൂപചിത്തചേതസികനിബ്ബാനാനി അപ്പടിഘാ നാമ. സപ്പടിഘദുകം.

അവിനിബ്ഭോഗവസേന രൂപം ഏതേസം അത്ഥീതി രൂപിനോ, രുപ്പനലക്ഖണം വാ രൂപം, തം ഏതേസം അത്ഥീതി രൂപിനോ, ഭൂതോപാദായരൂപമേവ. ന രൂപിനോ അരൂപിനോ, ചിത്തചേതസികനിബ്ബാനാനി. രൂപിദുകം.

ലോകോ വുച്ചതി ലുജ്ജനപലുജ്ജനട്ഠേന വട്ടം, തസ്മിം പരിയാപന്നഭാവേന ലോകേ നിയുത്താതി ലോകിയാ, പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ. തതോ ലോകതോ തത്ഥ അപരിയാപന്നഭാവേന ഉത്തിണ്ണാതി ലോകുത്തരാ, അരിയമഗ്ഗഫലനിബ്ബാനാനി. ചേതസികേസു പനേത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം അസേഖത്തികേ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം. ലോകിയദുകം.

കേനചി വിഞ്ഞേയ്യാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീസു കേനചി ഏകേന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന വാ സോതവിഞ്ഞാണാദിനാ വാ വിജാനിതബ്ബാ. കേനചി ന വിഞ്ഞേയ്യാതി തേനേവ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന വാ സോതവിഞ്ഞാണാദിനാ വാ ന കേനചി വിജാനിതബ്ബാനി. ഏവം ഹി സതി ദ്വിന്നമ്പി പദാനം അത്ഥനാനത്തതോ ദുകോ ഹോതി. പദഭാജനീയസ്മിമ്പി ‘‘യേ തേ ധമ്മാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ സോതവിഞ്ഞേയ്യാ’’തി (ധ. സ. ൧൧൦൧) ഏത്തകം ഏകദുകന്തി അഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘യേ തേ ധമ്മാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ സോതവിഞ്ഞേയ്യാ, യേ വാ പന തേ ധമ്മാ സോതവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ’’തി (ധ. സ. ൧൧൦൧) അയമേകോ ദുകോതി വേദിതബ്ബോ. തസ്സ പന രൂപം ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യം, സദ്ദോ ന ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യോതി അയമത്ഥോ. ഏവം സേസേസുപി ദുകപരിച്ഛേദോ ഞാതബ്ബോ. തത്ഥ രൂപായതനം ചക്ഖുനാ വാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന വാ വിഞ്ഞേയ്യം നാമ. സേസരൂപാരൂപധമ്മാ തേനേവ ചക്ഖുനാ വാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന വാ കേനചി നവിഞ്ഞേയ്യാ. ഏവം സോതഘാനജിവ്ഹാകായതബ്ബിഞ്ഞാണമൂലികാസുപി ചതൂസു യോജനാസു വിഭാഗോ യഥാനുരൂപം ഞാതബ്ബോ. രൂപാദയോ പന പഞ്ചവിസയാ മനോധാതുത്തയേന കേനചി വിഞ്ഞേയ്യാ. സേസരൂപാരൂപധമ്മാ തേനേവ മനോധാതുത്തയേന കേനചി നവിഞ്ഞേയ്യാ. കിഞ്ചാപി സാമഞ്ഞതോ മനോവിഞ്ഞാണേന അവിഞ്ഞേയ്യസ്സ അഭാവതോ പാളിയം മനോവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞേയ്യവസേന ദുകോ ന വുത്തോ, തഥാപി വിസേസതോ വത്തബ്ബോവ. തഥാ ഹി ഛബ്ബിധാപി കാമാവചരധമ്മാ കാമാവചരവിപാകാദിനാ മനോവിഞ്ഞാണേന കേനചി വിഞ്ഞേയ്യാ, രൂപാരൂപാവചരലോകുത്തരപഞ്ഞത്തിയോ തേനേവ കേനചി നവിഞ്ഞേയ്യാ. തഥാ കാമരൂപാരൂപാവചരപഞ്ഞത്തിയോ അകുസലാദിനാ കേനചി വിഞ്ഞേയ്യാ, ലോകുത്തരാ തേനേവ കേനചി നവിഞ്ഞേയ്യാ. തഥാ നിബ്ബാനം ലോകുത്തരേന കേനചി വിഞ്ഞേയ്യം, സേസലോകിയലോകുത്തരാ തേനേവ കേനചി നവിഞ്ഞേയ്യാതി ഇമിനാ നയേന രൂപാരൂപാവചരാദിഭേദേന മനോവിഞ്ഞാണേന കേനചി വിഞ്ഞേയ്യാവിഞ്ഞേയ്യധമ്മാ യഥായോഗം യോജേതബ്ബാ. ഏവം സബ്ബേ ധമ്മാ കേനചി വിഞ്ഞേയ്യാ, കേനചി ന വിഞ്ഞേയ്യാ നാമ. ഇമസ്മിഞ്ച ദുകേ പഞ്ഞത്തിയോപി ലബ്ഭന്തീതി വേദിതബ്ബാതി. കേനചിവിഞ്ഞേയ്യദുകം.

ചൂളന്തരദുകാ നിട്ഠിതാ.

ആസവഗോച്ഛകേ ആസമന്തതോ സവന്തീതി ആസവാ, ചക്ഖുതോപി…പേ… മനതോപി സവന്തി, പവത്തന്തീതി വുത്തം ഹോതി. ധമ്മതോ യാവഗോത്രഭും, ഓകാസതോ യാവഭവഗ്ഗാ സവന്തീതി വാ ആസവാ, ഏതേ ധമ്മേ, ഏതഞ്ച ഓകാസം അന്തോകരിത്വാ പവത്തന്തീതി അത്ഥോ. അന്തോകരണത്ഥോ ഹി അയം ആ-കാരോ. ചിരപാരിവാസിയട്ഠേന മദിരാദിആസവാ വിയാതിപി ആസവാ. യദി ച ചിരപാരിവാസിയട്ഠേന ആസവാ, ഏതേ ഏവ ഭവിതും അരഹന്തി. അനാദിത്താ ആയതം വാ സംസാരദുക്ഖം സവന്തി പസവന്തീതിപി ആസവാ. തതോ അഞ്ഞേ നോ ആസവാ നാമ.

തത്ഥ കാമാസവോ ഭവാസവോ ദിട്ഠാസവോ അവിജ്ജാസവോതി ഇമേ ചത്താരോ ആസവാ നാമ. തത്ഥ അട്ഠസു ലോഭസഹഗതചിത്തേസു ഉപ്പന്നോ സബ്ബോപി ലോഭോ കാമാസവോ നാമ. അട്ഠസാലിനിയം പന ‘‘പഞ്ചകാമഗുണികോ രാഗോ കാമാസവോ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൧൧൦൨) ച, ‘‘ദിട്ഠിസഹജാതോ രാഗോ കാമാസവോ ന ഹോതി, ദിട്ഠിരാഗോ നാമ ഹോതീ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൧൧൦൫) ച, ‘‘യോ ബ്രഹ്മാനം വിമാനകപ്പരുക്ഖാഭരണേസു ഛന്ദരാഗോ ഉപ്പജ്ജതി, സോ കാമാസവോ ന ഹോതി പഞ്ചകാമഗുണികസ്സ രാഗസ്സ ഇധേവ പഹീനത്താ’’തി ച വുത്തം. പാളിയം പന ‘‘കാമാസവോ അട്ഠസു ലോഭസഹഗതേസു ചിത്തുപ്പാദേസു ഉപ്പജ്ജതീ’’തി (ധ. സ. ൧൪൬൫) ച, ‘‘കാമാസവം പടിച്ച ദിട്ഠാസവോ അവിജ്ജാസവോ’’തി (പട്ഠാ. ൩.൩.൧) ച വുത്തത്താ ഭവാസവം ഠപേത്വാ അവസേസോ സബ്ബോപി ലോഭോ കാമാസവോതി പഞ്ഞായതി ദിട്ഠിസമ്പയുത്തരാഗസ്സ, ബ്രഹ്മാനം വത്ഥാഭരണാദീസു രാഗസ്സ ച ഭവാസവത്താഭാവാ. ദിട്ഠിവിപ്പയുത്തരാഗോ ഏവ ഹി രൂപാരൂപഭവപത്ഥനാവസേന പവത്തിയം ഭവാസവോ ഹോതി ‘‘രൂപധാതുയാ അരൂപധാതുയാ ഏത്ഥ ഭവരാഗാനുസയോ അനുസേതീ’’തിആദിവചനതോ (യമ. ൨.അനുസയയമക.൨), ന ച കാമാസവഭവാസവവിനിമുത്തോ ലോഭോ അത്ഥി. യദി സിയാ, ‘‘ലോഭോ സിയാ ആസവോ, സിയാ നോ ആസവോ’’തി പാളിയം വത്തബ്ബോ ഭവേയ്യ, ‘‘ദിട്ഠിവിപ്പയുത്തലോഭേന സമ്പയുത്തോ അവിജ്ജാസവോ സിയാ ആസവസമ്പയുത്തോ, സിയാ ആസവവിപ്പയുത്തോ’’തി ച വത്തബ്ബോ സിയാ. പദഭാജനീയേ ച കാമാസവനിദ്ദേസേ ആഗതസ്സ ‘‘കാമേസു കാമച്ഛന്ദോ’’തി (ധ. സ. ൧൧൦൩) ഇമസ്സ പദസ്സ അട്ഠസാലിനിയം ‘‘പഞ്ചകാമഗുണേസു കാമച്ഛന്ദോ’’തി (ധ. സ. അ. ൧൧൦൩) അത്ഥോ വുത്തോ, തസ്സ പന പദസ്സ വത്ഥുകാമേസു കിലേസകാമോതിപി അത്ഥയോജനാ സക്കാ കാതും തേഭുമകസ്സ ധമ്മസ്സ വത്ഥുകാമത്താ, തത്ഥ സബ്ബത്ഥ രാഗസ്സ ച കിലേസകാമത്താ. വുത്തം ഹേതം ധമ്മസേനാപതിനാ മഹാനിദ്ദേസേ –

‘‘കതമേ വത്ഥുകാമാ? മനാപികാ രൂപാ…പേ… സബ്ബേപി കാമാവചരാ ധമ്മാ, സബ്ബേപി രൂപാവചരാ ധമ്മാ, സബ്ബേപി അരൂപാവചരാ ധമ്മാ…പേ… ഇമേ വുച്ചന്തി വത്ഥുകാമാ.

‘‘കതമേ കിലേസകാമാ? ഛന്ദോ കാമോ രാഗോ കാമോ…പേ… യോ കാമേസു കാമച്ഛന്ദോ കാമരാഗോ കാമനന്ദീ കാമതണ്ഹാ കാമസ്നേഹോ കാമപരിളാഹോ കാമമുച്ഛാ കാമജ്ഝോസാനം കാമോഘോ കാമയോഗോ കാമുപാദാനം കാമച്ഛന്ദനീവരണം…പേ… ഇമേ വുച്ചന്തി കിലേസകാമാ’’തി (മഹാനി. ൧).

അപിചേത്ഥ ‘‘കാമോഘോ കാമയോഗോ’’തിആദിനാ കിലേസകാമസ്സ കാമോഘാദിഭാവം വദതാ ധമ്മസേനാപതിനാ വത്ഥുകാമത്തവിസയസ്സ രാഗസ്സ ആസവാദിഭാവോ അനുഞ്ഞാതോ, ന പഞ്ചകആമഗുണികസ്സേവ രാഗസ്സ. ന ച ഓഘാസവേസു കോചി വിസേസോ അത്ഥി. അട്ഠസാലിനിയമ്പി ഹി ഉപാദാനഗോച്ഛകസ്സ പദഭാജനീയേ ‘‘കാമേസു കാമച്ഛന്ദോ’’തി (ധ. സ. ൧൨൨൦) ഇമസ്സ ‘‘വത്ഥുകാമേസു കാമച്ഛന്ദോ’’തി (ധ. സ. അ. ൧൨൨൦) അയമേവത്ഥോ വുത്തോ. തതോ അഞ്ഞേസു ഹേതുഗന്ഥകിലേസഗോച്ഛകേസു ലോഭസ്സേവ അനവസേസപരിയാദാനം വുത്തം, ന ഇതരഗോച്ഛകേസു. തേസു ച ലോഭസ്സ പാളിഅനുസാരതോ ഓലോകിയമാനേ കിലേസകാമമത്തകോ. അനവസേസലോഭപരിയാദാനം പഞ്ഞായതി. വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബം.

ചതൂസു പന ദിട്ഠിഗതവിപ്പയുത്തചിത്തേസു ഉപ്പന്നോ രൂപാരൂപഭവേസു ഛന്ദരാഗഭാവേന, കാമജ്ഝോസാനനികന്തിഭാവേന ച പവത്തോ ലോഭോ ഭവാസവോ നാമ. അട്ഠസാലിനിയം പന ‘‘സസ്സതദിട്ഠിസഹജാതോ രാഗോ ഭവാസവോ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൧൧൦൨) വുത്തം. പാളിയം പന ‘‘ഭവാസവോ ചതൂസു ദിട്ഠിഗതവിപ്പയുത്തലോഭസഹഗതേസൂ’’തി (ധ. സ. ൧൪൬൫) നിയമിതത്താ ന സക്കാ ഗഹേതും, അധിപ്പായോ പന ഗവേസിതബ്ബോ. ദ്വാസട്ഠിപഭേദാ സബ്ബാപി ദിട്ഠി ദിട്ഠാസവോ നാമ. അട്ഠവത്ഥുകോ സബ്ബോപി മോഹോ അവിജ്ജാസവോ നാമ. തേസു ദിട്ഠാസവോ പഠമേന മഗ്ഗേന പഹീയതി, കാമാസവോ ചതൂഹിപീതി വത്തും യുത്തം, ‘‘തതിയേനാ’’തി പന വുത്തം. ഭവാസവോ, അവിജ്ജാസവോ ച ചതുത്ഥേന പഹീയതി. ഇമേസഞ്ച കാമാസവഭവാസവാനം ലോഭസഭാവത്താ സഭാവതോ തയോ ധമ്മാ വിഭാഗതോ ചത്താരോ ആസവാ നാമ ജാതാ. ഇമേ ഠപേത്വാ സേസാ ലോകിയലോകുത്തരാ സബ്ബേ ധമ്മാ നോ ആസവാ നാമ. ആസവദുകം പഠമം.

അത്താനം ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തേഹി സഹ ആസവേഹീതി സാസവാ, സബ്ബേ ലോകിയധമ്മാ. ഏവം പവത്തമാനാ നത്ഥി ഏതേസം ആസവാതി അനാസവാ, നവ ലോകുത്തരധമ്മാവ. ചേതസികാ പനേത്ഥ ലോകിയദുകേ വുത്തസദിസാവ. സാസവദുകം ദുതിയം.

തതിയാദീനം ചതുന്നം ദുകാനം പദത്ഥോ വുത്തനയോവ. സേസമേത്ഥ ഹേതുഗോച്ഛകേ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം. അയം പന വിസേസോ – യഥാ തത്ഥ ‘‘ന ഹേതൂ ഖോ പന ധമ്മാ സഹേതുകാപി, അഹേതുകാപീ’’തി അയം ഓസാനദുകോ പഠമദുകേ ദുതിയപദം ദുതിയദുകേന യോജേത്വാ വുത്തോ, ഏവമിധ ‘‘നോ ആസവാ ഖോ പന ധമ്മാ സാസവാപി, അനാസവാപീ’’തി ന വുത്തോ. അയഞ്ച തത്ഥ തത്ഥ വുത്തനയേന ഇഹ സങ്ഗഹിതോതി വേദിതബ്ബോ. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം സഞ്ഞോജനഗോച്ഛകാദീസുപി യഥാനുരൂപം ഞാതബ്ബം.

തത്ഥ ദ്വാദസ അകുസലചിത്തുപ്പാദാ ആസവസമ്പയുത്താ നാമ. ദോസമോഹമൂലചിത്തേസു മോഹോ, കുസലാബ്യാകതചിത്തരൂപനിബ്ബാനാനി ച ആസവവിപ്പയുത്താ നാമ. ചേതസികേസു പന മോഹം ഠപേത്വാ സേസാ അകുസലാ ആസവസമ്പയുത്താവ, മോഹോ പന തിജാതികോ ച ദ്വിധാപി ഹോതി, സേസാ ആസവവിപ്പയുത്താ ഏവാതി. തതിയം.

ചത്താരോ ആസവാ ആസവാ ചേവ സാസവാ ച നാമ. തദവസേസാ ലോകിയധമ്മാ സാസവാ ചേവ നോ ച ആസവാ നാമ. ഇധ പന ലോകുത്തരാ ന വത്തബ്ബാ. ചേതസികേസു പന ആസവാതി വുത്തേഹി സേസാ അകുസലാ, കരുണാമുദിതാ ച സാസവാ ചേവ നോ ച ആസവാ ഏവ, സേസാ തഥാ ച ന വത്തബ്ബാ ച. ചതുത്ഥം.

യേ പന ലോഭമൂലേസു ലോഭമോഹാ, ലോഭദിട്ഠിമോഹോ ചാതി ദ്വേ തയോ ഏകതോ കത്വാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തേ ആസവാ ചേവ ആസവസമ്പയുത്താ ച നാമ. ദ്വാദസ അകുസലചിത്താനി ചേവ ആസവവജ്ജിതാ തംസമ്പയുത്താ ച ആസവസമ്പയുത്താ ചേവ നോ ച ആസവാ നാമ. ഇധ പന ആസവവിപ്പയുത്താ ന വത്തബ്ബാ. ചേതസികേസു പന ആസവവജ്ജിതാ അകുസലാ ആസവസമ്പയുത്താ ചേവ നോ ച ആസവാ ഏവ, മോഹോ സിയാ ആസവോ ചേവ ആസവസമ്പയുത്തോ ച, സിയാ ന വത്തബ്ബോ, തിജാതികാ സിയാ ആസവസമ്പയുത്താ ചേവ നോ ച ആസവാ, സിയാ ന വത്തബ്ബാ, കുസലാബ്യാകതാ ന വത്തബ്ബാവ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. പഞ്ചമം.

ലോകുത്തരവജ്ജിതാ ആസവവിപ്പയുത്താ സാസവാ നാമ. ലോകുത്തരാ ആസവവിപ്പയുത്താ അനാസവാ നാമ. ഇധ പന ആസവസമ്പയുത്താ ന വത്തബ്ബാവ. ചേതസികേസു പന കരുണാമുദിതാ ആസവവിപ്പയുത്താ സാസവാ ഏവ, മോഹോ തഥാ ച ന വത്തബ്ബോ ച, സേസകുസലാബ്യാകതാ ദ്വിധാപി ഹോന്തി, തിജാതികാ ദ്വിധാപി ന വത്തബ്ബാവ, മോഹവജ്ജിതാ പന അകുസലാ ന വത്തബ്ബാവ. ഛട്ഠം.

ആസവഗോച്ഛകം നിട്ഠിതം.

സംയോജനഗോച്ഛകേ യസ്സ സംവിജ്ജന്തി, തം പുഗ്ഗലം വട്ടസ്മിം സംയോജേന്തി ബന്ധന്തീതി സംയോജനാ. തതോ അഞ്ഞേ നോ സംയോജനാ.

തത്ഥ കാമരാഗസംയോജനം ഭവരാഗപടിഘമാനദിട്ഠിവിചികിച്ഛാസീലബ്ബതപരാമാസഇസ്സാമച്ഛരിയഅവിജ്ജാസംയോജനന്തി ഇമേ ദസ ധമ്മാ സംയോജനാ നാമ. തേസു കാമഭവദിട്ഠിഅവിജ്ജാസംയോജനാനി ആസവഗോച്ഛകേ വുത്തനയാനേവ. ‘‘അനത്ഥം മേ അചരി, ചരതി, ചരിസ്സതി, പിയസ്സ മേ അനത്ഥം അചരി, ചരതി, ചരിസ്സതി, അപ്പിയസ്സ മേ അത്ഥം അചരി, ചരതി, ചരിസ്സതീ’’തി (ധ. സ. ൧൦൬൬) ഏവം വുത്തേഹി നവഹി ആകാരേഹി സത്തേസു, അട്ഠാനകോപവസേന സങ്ഖാരേസു ച ഉപ്പജ്ജമാനോ സബ്ബോപി ദോസോ പടിഘസംയോജനം നാമ.

‘‘സേയ്യോഹമസ്മി, സദിസോഹമസ്മി, ഹീനോഹമസ്മീ’’തി ഏവം തീഹി ആകാരേഹി പവത്തോ സബ്ബോ മാനോ മാനസംയോജനം നാമ. തത്ഥ സേയ്യസ്സേവ സതോ പുഗ്ഗലസ്സ ‘‘സേയ്യോഹമസ്മി, സദിസോ, ഹീനോ’’തി ച തിധാ മാനോ ഉപ്പജ്ജതി, തഥാ സദിസഹീനാനമ്പി. തത്ഥ സേയ്യസ്സ സേയ്യമാനോവ യാഥാവമാനോ. തഥാ സദിസസ്സ സദിസമാനോ, ഹീനസ്സ ഹീനമാനോ ച. തിണ്ണമ്പി ഇതരേ ദ്വേ ദ്വേ മാനാ അയാഥാവമാനാതി ഞാതബ്ബാ.

സത്ഥുധമ്മസങ്ഘസിക്ഖാസു, പുബ്ബന്താപരന്തതദുഭയപടിച്ചസമുപ്പന്നേസു ച കങ്ഖതാവസേന പവത്താ സബ്ബാപി വിചികിച്ഛാ വിചികിച്ഛാസംയോജനം നാമ.

ഗോസീലഗോവതാദീഹി സുദ്ധീതി ഗഹണാകാരപ്പവത്താ ദിട്ഠി ഏവ സീലബ്ബതപരാമാസസംയോജനം നാമ.

തദവസേസാ ദിട്ഠി ദിട്ഠിസംയോജനന്തി ഗഹേതബ്ബം.

പരലാഭസക്കാരഗരുകാരമാനനവന്ദനപൂജനാദീസു അസഹനാകാരേന പവത്താ ഇസ്സാ ഇസ്സാസംയോജനം നാമ. ആവാസമച്ഛരിയം കുലലാഭവണ്ണധമ്മമച്ഛരിയന്തി പഞ്ചവിധം മച്ഛരിയം മച്ഛരിയസംയോജനം നാമ. സകലാരാമേപി ഹി പരിവേണോവരകാദീസു വാ വസന്തോ തത്ഥ അഞ്ഞസ്സ വത്തസമ്പന്നസ്സ പേസലസ്സ ഭിക്ഖുനോ ആഗമനം ന ഇച്ഛതി, ആഗതസ്സാപി ഖിപ്പം ഗമനഞ്ഞേവ ഇച്ഛതി, ഇദം ആവാസമച്ഛരിയം നാമ. ഭണ്ഡനകാരകാദീനം പന തത്ഥ വാസം അനിച്ഛതോ ആവാസമച്ഛരിയം നാമ ന ഹോതി.

അത്തനോ പന ഉപട്ഠാകകുലേ വാ ഞാതികുലേ വാ അഞ്ഞസ്സ പേസലസ്സ ഉപസങ്കമനം അനിച്ഛതോ കുലമച്ഛരിയം ഹോതി, പാപപുഗ്ഗലസ്സ അനിച്ഛതോ പന ന ഹോതി. സോ ഹി തേസം പസാദഭേദായ പടിപജ്ജതീതി.

അത്തനാ ലഭനട്ഠാനേ ചതുപച്ചയം ലഭന്തേ സീലവന്തേ ദിസ്വാ ‘‘മാ ലഭന്തൂ’’തി ചിന്തേന്തസ്സ ലാഭമച്ഛരിയം ഹോതി. യോ പന സദ്ധാദേയ്യം വിനിപാതേതി, പൂതിഭാവമ്പി ഗച്ഛന്തം അഞ്ഞസ്സ ന ദേതി, തം ലഭന്തം ദിസ്വാ ‘‘സചേ ഇമം അഞ്ഞോ സീലവാ ലഭേയ്യ, പരിഭോഗം ഗച്ഛേയ്യാ’’തി ചിന്തേന്തസ്സ മച്ഛരിയം നാമ നത്ഥി.

വണ്ണോ നാമ അത്തനാ സദിസോ സരീരവണ്ണോപി ഗുണവണ്ണോപി. തത്ഥ ‘‘രൂപവാ പാസാദികോ’’തി പരസ്സ സരീരവണ്ണം, ‘‘സീലവാ, ധുതവാ’’തിആദിനാ ഗുണവണ്ണഞ്ച അത്തനോ വണ്ണഭണനട്ഠാനേ വുച്ചമാനം അസഹന്തസ്സ ദുവിധം വണ്ണമച്ഛരിയം നാമ ഹോതി, അപേസലം പന വിപന്നം പസംസിത്വാ പരിസാസു ഉപത്ഥമ്ഭേന്തം ദിസ്വാ പാപഗരഹിതായ അസഹന്തസ്സ ന ഹോതി.

ധമ്മോതി പരിയത്തിയേവ, ന പടിവേധോ അരിയാനം തത്ഥ മച്ഛരിയാഭാവാ. പരിയത്തിം പന ഗുള്ഹഗന്ഥം അഞ്ഞേസം അകഥേതുകാമസ്സ ധമ്മമച്ഛരിയം നാമ ഹോതി, ധമ്മാനുഗ്ഗഹേന പന ലോലസ്സ, കാലേന സമണോ, കാലേന നിഗണ്ഠാദി ച ഹുത്വാ വിചരന്തസ്സ പവേണിആഗതം തന്തിം ‘‘സണ്ഹസുഖുമം ധമ്മന്തരം ഭിന്ദിത്വാ ആലുളിസ്സതി, അമ്ഹാകം സമയം ഭിന്ദിസ്സതീ’’തി ച ന ദേന്തസ്സ, പുഗ്ഗലാനുഗ്ഗഹേന വാ പകതിയാ സഠസ്സ മായാവിനോ ‘‘സണ്ഹസുഖുമധമ്മം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ അഞ്ഞം ബ്യാകരിത്വാ നസ്സിസ്സതീ’’തി ന ദേന്തസ്സ ച ധമ്മമച്ഛരിയം ന ഹോതി. യഥാ ച ഭിക്ഖൂനം, ഏവം ഗഹട്ഠാനമ്പി പഞ്ചവിധം മച്ഛരിയം യഥാനുരൂപം ഞാതബ്ബം. സങ്ഖേപതോ പന ഗഹട്ഠപബ്ബജിതാനം അത്തസമ്പത്തിനിഗൂഹനലക്ഖണം മച്ഛരിയം നാമാതി ഗഹേതബ്ബം.

ഇമേസു ച സംയോജനേസു ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാസീലബ്ബതപരാമാസഇസ്സാമച്ഛരിയാനി സോതാപത്തിമഗ്ഗേന പഹീയന്തി, പടിഘോ അനാഗാമിമഗ്ഗേന, കാമരാഗോ ചതൂഹിപീതി വത്തബ്ബം, ‘‘തതിയേനാ’’തി പന വുത്തം. മാനഭവരാഗഅവിജ്ജാ അരഹത്തമഗ്ഗേന. തത്ഥ ച അയാഥാവമാനോ പഠമമഗ്ഗേന പഹീയതീതി ദട്ഠബ്ബോ, ഇമേസം കാമരാഗഭവരാഗാനം ലോഭസഭാവത്താ ദിട്ഠിസീലബ്ബതപരാമാസാനം മിച്ഛാദിട്ഠിസഭാവത്താ സഭാവതോ അട്ഠേവ ധമ്മാ ദസ സംയോജനാ നാമ ജാതാ. ഇമേ ദസ ഠപേത്വാ സേസാ ലോകിയലോകുത്തരധമ്മാ നോ സംയോജനാ നാമ. സേസം ആസവദുകസദിസം. സംയോജനദുകം പഠമം.

ആരമ്മണഭാവം ഉപഗന്ത്വാ സംയോജനസംവഡ്ഢനേന സംയോജനാനം ഹിതാതി സംയോജനിയാ, സാസവധമ്മാ ഏവ. തഥാ നീവരണിയാതി ഏത്ഥാപി. ന സംയോജനിയാ അസംയോജനിയാ, അനാസവാ. സേസം സാസവദുകസദിസമേവ. ദുതിയം.

തതിയാദയോപി ആസവഗോച്ഛകേ തതിയാദിസദിസാ ഏവ, വിസേസമത്തമേവേത്ഥ വക്ഖാമ. തത്ഥ ഹി ദ്വാദസാകുസലചിത്താനി സംയോജനസമ്പയുത്താ നാമ, ഉദ്ധച്ചസഹഗതോ മോഹോ, സേസചിത്തരൂപനിബ്ബാനാനി സംയോജനവിപ്പയുത്താ നാമ. സേസം സമമേവ. തതിയം.

ദസ സംയോജനാനി സംയോജനാ ചേവ സംയോജനിയാ ച നാമ. തദവസേസലോകിയധമ്മാ സംയോജനിയാ ചേവ നോ ച സംയോജനാ നാമ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. ചതുത്ഥം.

യേ പന ഉദ്ധച്ചവിരഹിതേസു ഏകാദസസു അകുസലചിത്തേസു വിചികിച്ഛാമോഹാ ദോസമോഹാ ദോസഇസ്സാമോഹാ ദോസമച്ഛരിയമോഹാ ലോഭമാനമോഹാ ലോഭദിട്ഠിമോഹാ ചാതി ദ്വേ തയോ ഏകതോ ഉപ്പജ്ജന്തി, തേ സംയോജനാ ചേവ സംയോജനസമ്പയുത്താ ച നാമ. ദ്വാദസാകുസലചിത്താനി ചേവ സംയോജനവജ്ജിതതംസമ്പയുത്താ ച സംയോജനസമ്പയുത്താ ചേവ നോ ച സംയോജനാ നാമ. സേസമിധ അനന്തരദുകഞ്ച ആസവഗോച്ഛകേ പഞ്ചമഛട്ഠദുകസദിസമേവ. കേവലം ആസവപദട്ഠാനേ സംയോജനപദമേവ വിസേസോ. പഞ്ചമഛട്ഠദുകാനി.

സംയോജനഗോച്ഛകം നിട്ഠിതം.

ഗന്ഥഗോച്ഛകേ യസ്സ സംവിജ്ജന്തി, തം ചുതിപടിസന്ധിവസേന വട്ടസ്മിം ഗന്ഥേന്തി ഘടേന്തീതി ഗന്ഥാ. തതോ അഞ്ഞേ നോ ഗന്ഥാ.

തത്ഥ അഭിജ്ഝാകായഗന്ഥോ, ബ്യാപാദോ, സീലബ്ബതപരാമാസോ, ഇദംസച്ചാഭിനിവേസോ കായഗന്ഥോതി ഇമേ ചത്താരോ ധമ്മാ ഗന്ഥാ നാമ. തത്ഥ അഭിജ്ഝാ ഏവ നാമകായം വുത്തനയേന ഗന്ഥേതീതി അഭിജ്ഝാകായഗന്ഥോ. ഏവം സേസേസുപി. സബ്ബഞ്ഞുഭാസിതമ്പി പടിക്ഖിപിത്വാ ‘‘സസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം, മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി ഇമിനാ ആകാരേന അഭിനിവിസനതോ സീലബ്ബതപരാമാസവിരഹിതാ സബ്ബാപി ദിട്ഠി ഇദംസച്ചാഭിനിവേസോ നാമ. സേസാ വുത്തത്ഥാവ. ഇമേസു ച പച്ഛിമാ ദ്വേ ഗന്ഥാ പഠമേന മഗ്ഗേന പഹീയന്തി, ബ്യാപാദോ തതിയേന, അഭിജ്ഝാ ചതൂഹിപി. ഇമേ ച സഭാവതോ തയോ ധമ്മാ ചത്താരോ ഗന്ഥാ നാമ ജാതാ. ഇമേ പന ഠപേത്വാ സേസാ സബ്ബേ ധമ്മാ നോ ഗന്ഥാ നാമ. ഗന്ഥദുകം പഠമം.

ആരമ്മണകരണവസേന ഗന്ഥേഹി ഗന്ഥിതബ്ബാതി ഗന്ഥനിയാ. ന ഗന്ഥനിയാ അഗന്ഥനിയാ. സേസം സാസവദുകസദിസമേവ. ദുതിയം.

മോഹമൂലവജ്ജിതാനി ദസ അകുസലചിത്താനി, ദിട്ഠിവിപ്പയുത്തചിത്തേസു ലോഭം, ദോസമൂലേസു ച ദോസം ഠപേത്വാ തംസമ്പയുത്താ ച ഗന്ഥസമ്പയുത്താ നാമ. യഥാവുത്തോ ലോഭോ, ദോസോ, മോഹമൂലാനി, കുസലാബ്യാകതാനി ചിത്താനി, രൂപനിബ്ബാനാനി ച ഗന്ഥവിപ്പയുത്താ നാമ. ചേതസികേസു പന ദിട്ഠിമാനഇസ്സാമച്ഛരിയകുക്കുച്ചഥിനമിദ്ധാനി ഗന്ഥസമ്പയുത്താ ഏവ. ദോസവിചികിച്ഛാ, കുസലാബ്യാകതാ ച ഗന്ഥവിപ്പയുത്താ ഏവ, സേസാ ദ്വിധാപി ഹോന്തി. തതിയം.

ചത്താരോ ഗന്ഥാ ഗന്ഥാ ചേവ ഗന്ഥനിയാ ച നാമ. തദവസേസാ ലോകിയാ ഗന്ഥനിയാ ചേവ നോ ച ഗന്ഥാ നാമ. തഥാ ചേതസികേസു ഗന്ഥവജ്ജിതാ അകുസലാ, അപ്പമഞ്ഞാ ച, സേസാ ചേതസികാ പന തഥാ ച ന വത്തബ്ബാ ച, ഇധ പന ലോകുത്തരാ ന വത്തബ്ബാ. ചതുത്ഥം.

ദിട്ഠി ഗന്ഥാചേവ ഗന്ഥസമ്പയുത്താ ച നാമ. ലോഭോ തഥാ ച ന വത്തബ്ബോ ച, ഗന്ഥസമ്പയുത്തേസു ഗന്ഥേ ഠപേത്വാ സേസാ ഗന്ഥസമ്പയുത്താ ചേവ നോ ച ഗന്ഥാ നാമ. ഇധ പന ഗന്ഥവിപ്പയുത്താ ന വത്തബ്ബാ. ചേതസികേസു പന മാനഇസ്സാമച്ഛരിയകുക്കുച്ചഥിനമിദ്ധാനി ഗന്ഥസമ്പയുത്താ ചേവ നോ ച ഗന്ഥാ ഏവ, മോഹാഹിരികാനോത്തപ്പഉദ്ധച്ചാനി തിജാതികാ ച സിയാ, തഥാ നവത്തബ്ബാ ച, സേസാ ന വത്തബ്ബാ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. പഞ്ചമം.

ലോകുത്തരവജ്ജിതാ ഗന്ഥവിപ്പയുത്താ ഗന്ഥനിയാ നാമ. ലോകുത്തരാ പന ഗന്ഥവിപ്പയുത്താ അഗന്ഥനിയാ നാമ. ഇധ പന ഗന്ഥസമ്പയുത്താ ന വത്തബ്ബാ. ചേതസികേസു പന ദോസോ വിചികിച്ഛാ കരുണാ മുദിതാ ഗന്ഥവിപ്പയുത്താ ഗന്ഥനിയാ ഏവ, മോഹാഹിരികാനോത്തപ്പഉദ്ധച്ചലോഭാ തഥാ ന വത്തബ്ബാ ച, സേസാ കുസലാബ്യാകതാ ദ്വിധാപി ഹോന്തി, തിജാതികാ പന ദ്വിധാപി ന വത്തബ്ബാ ച, സേസാ അകുസലാപി ന വത്തബ്ബാ ച. ഛട്ഠം.

ഗന്ഥഗോച്ഛകം നിട്ഠിതം.

ഓഘയോഗഗോച്ഛകാനി സബ്ബഥാ ആസവഗോച്ഛകസദിസാനി. പദത്ഥമത്തമേവ, ഹേത്ഥ നാമമത്തഞ്ച വിസേസോ. തത്ഥ യസ്സ സംവിജ്ജന്തി, തം വട്ടസ്മിം ഓഹനന്തി ഓസീദാപേന്തീതി ഓഘാ. ആരമ്മണം കത്വാ അതിക്കമനീയതോ ഓഘേഹി അതിക്കമിതബ്ബാതി ഓഘനിയാ. തഥാ യോഗനിയാതി ഏത്ഥാപി. വട്ടസ്മിം യോജേന്തീതി യോഗാ. സേസം താദിസമേവ.

ഓഘയോഗഗോച്ഛകാനി നിട്ഠിതാനി.

നീവരണഗോച്ഛകേ ചിത്തം നീവരന്തി പരിയോനന്ധന്തീതി നീവരണാ. തത്ഥ കാമച്ഛന്ദനീവരണം ബ്യാപാദനീവരണം ഥിനമിദ്ധനീവരണം ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചനീവരണം വിചികിച്ഛാനീവരണം അവിജ്ജാനീവരണന്തി ഇമേ ഛ നീവരണാ നാമ. തത്ഥ ഥിനന്തി സപ്പിപിണ്ഡോ വിയ അവിപ്ഫാരികതായ ചിത്തസ്സ ഘനഭാവോ, ഥദ്ധതാതി അത്ഥോ. മേധതീതി മിദ്ധം, അകമ്മഞ്ഞഭാവോ, പചലായികഭാവകരോതി അത്ഥോ. ഇദഞ്ച സേഖപുഥുജ്ജനാനം നിദ്ദായ പുബ്ബഭാഗേ, അപരഭാഗേ ച പചലായനഹേതുകം ഉപ്പജ്ജതി, ന നിദ്ദോക്കമനകാലേ. ഖീണാസവാനമ്പി ഹി കരജകായസ്സ ദുബ്ബലഭാവേന അസമ്മിസ്സഭവങ്ഗസന്തതിവസേന നിദ്ദോക്കമനം ഹോതി, തം പന തേസം ഥിനമിദ്ധഹേതുകം ന ഹോതി, ഇതരേസമേവ ഹോതി.

കേചി പന രൂപമേവ ‘‘മിദ്ധ’’ന്തി വദന്തി, തം ന യുത്തം, ‘‘ഥിനമിദ്ധനീവരണം അവിജ്ജാനീവരണേന നീവരണഞ്ചേവ നീവരണസമ്പയുത്തഞ്ചാ’’തി അരൂപധമ്മേഹി സമ്പയോഗവചനതോ അരൂപമേവ. അകുസലഞ്ച ‘‘ഥിനമിദ്ധനീവരണസ്സ പഹീനത്താ’’തിആദിപഹാനവചനതോ. അകുസലാ ഏവ ഹി പഹാതബ്ബാ, തസ്മാ ആരുപ്പേപി ചേതം ഉപ്പജ്ജതി. ‘‘നീവരണം ധമ്മം പടിച്ച നീവരണോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ന പുരേജാതപച്ചയാ’’തി (പട്ഠാ. ൩.൮.൮) ഏതസ്സ വിഭങ്ഗേ ‘‘ആരുപ്പേ കാമച്ഛന്ദനീവരണം പടിച്ച ഥിനമിദ്ധഉദ്ധച്ചഅവിജ്ജാനീവരണ’’ന്തി (പട്ഠാ. ൩.൮.൮) സബ്ബം വിത്ഥാരേതബ്ബം. ‘‘സോപ്പം പചലായികാ’’തി (ധ. സ. ൧൧൬൩) പദഭാജനീയേ പനസ്സ ഫലൂപചാരേന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ഥിനം മിദ്ധഞ്ചാതി ഇദം ദ്വയം നീവരണട്ഠാനേ ഏകനീവരണം വുത്തം, തഥാ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചഞ്ചാതി ഇദം ദ്വയം. തത്ഥ കുക്കുച്ചന്തി ‘‘അകതം വത മേ കല്യാണം, കതം പാപ’’ന്തിആദിനാ ഉപ്പജ്ജമാനോ വിപ്പടിസാരോ. തേനേവസ്സ പദഭാജനീയേ ‘‘ചേതസോ വിപ്പടിസാരോ മനോവിലേഖോ’’തി ച വുത്തം. ‘‘അകപ്പിയേ കപ്പിയസഞ്ഞിതാ’’തിആദി പന കുക്കുച്ചമൂലദസ്സനത്ഥം. ഏവംസഞ്ഞിതായ ഹി കതേ വീതിക്കമേ പച്ഛാ ‘‘ദുട്ഠു മയാ കത’’ന്തി സുദിന്നാദീനം വിയ വിപ്പടിസാരോ ഉപ്പജ്ജതി. യം പന വിനയേ ‘‘അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ…പേ… കുക്കുച്ചായന്തോ ന പടിഗ്ഗഹേസീ’’തി (പാചി. ൨൦൪) കുക്കുച്ചം ആഗതം, തം നീവരണകുക്കുച്ചം. ന ഹി അരഹതോ നീവരണം അത്ഥി, നീവരണവതിരൂപകം പന ‘‘കപ്പതി, ന കപ്പതീ’’തി വീമംസനസങ്ഖാതം വിനയകുക്കുച്ചം നാമേതന്തി വേദിതബ്ബം. സേസനീവരണാനി വുത്തത്ഥാനി ഏവ. ഇമേസു ച കുക്കുച്ചവിചികിച്ഛാ പഠമേന മഗ്ഗേന പഹീയന്തി, ബ്യാപാദോ തതിയേന, ഥിനമിദ്ധുദ്ധച്ചാവിജ്ജാ ചതുത്ഥേന, കാമച്ഛന്ദോ ചതൂഹിപീതി വത്തബ്ബം, ‘‘തതിയേനാ’’തി പന വുത്തം. ഇമേ ച സഭാവതോ അട്ഠ ധമ്മാ ഛ നീവരണാ നാമ ജാതാ, ഇമേ പന ഠപേത്വാ സേസാ നോ നീവരണാ നാമ. നീവരണദുകം പഠമം.

ദുതിയം സാസവദുകസദിസമേവ. ദ്വാദസ അകുസലചിത്താനി നീവരണസമ്പയുത്താ നാമ. സേസചിത്തരൂപനിബ്ബാനാനി നീവരണവിപ്പയുത്താ നാമ. ചേതസികേസു അകുസലാ നീവരണസമ്പയുത്താവ, കുസലാബ്യാകതാ നീവരണവിപ്പയുത്താവ, സേസാ ദ്വിധാപി ഹോന്തി. തതിയം.

ഛ നീവരണാ നീവരണാ ചേവ നീവരണിയാ ച നാമ. സേസാ ലോകിയാ നീവരണിയാ ചേവ നോ ച നീവരണാ നാമ. ലോകുത്തരാ ന വത്തബ്ബാ. സേസം ആസവഗോച്ഛകേ ചതുത്ഥസദിസമേവ. ചതുത്ഥം.

ഛ നീവരണാ നീവരണാ ചേവ നീവരണസമ്പയുത്താ ച നാമ. തദഞ്ഞേ നീവരണസമ്പയുത്താ പന നീവരണസമ്പയുത്താ ചേവ നോ ച നീവരണാ നാമ. തഥാ ചേതസികേസു നീവരണവിരഹിതാ അകുസലാ, തിജാതികാ പന തഥാ ച ന വത്തബ്ബാ ച, കുസലാബ്യാകതാ ന വത്തബ്ബാവ. ഇധ പന നീവരണവിപ്പയുത്താ സബ്ബേ ന വത്തബ്ബാ. പഞ്ചമം.

ലോകുത്തരവജ്ജിതാ നീവരണവിപ്പയുത്താ നീവരണിയാ നാമ. ലോകുത്തരാ നീവരണവിപ്പയുത്താ അനീവരണിയാ നാമ. ഇധ പന നീവരണസമ്പയുത്താ ന വത്തബ്ബാ. ചേതസികേസു പന കരുണാമുദിതാ നീവരണവിപ്പയുത്താ നീവരണിയാവ, കുസലാബ്യാകതാ ദ്വിധാപി ഹോന്തി, തിജാതികാ തഥാ ച ന വത്തബ്ബാ ച, അകുസലാ പന ന വത്തബ്ബാവ. ഛട്ഠം.

നീവരണഗോച്ഛകം നിട്ഠിതം.

പരാമാസഗോച്ഛകേ ധമ്മാനം യഥാഭൂതം അനിച്ചാദിആകാരം അതിക്കമിത്വാ ‘‘നിച്ച’’ന്തിആദിവസേന പവത്തമാനാ പരതോ ആമസന്തീതി പരാമാസാ. മിച്ഛാദിട്ഠി. ബഹുവചനനിദ്ദേസേ കാരണം വുത്തമേവ. തദഞ്ഞേ സബ്ബേ ധമ്മാ നോ പരാമാസാ നാമ. പരാമാസദുകം പഠമം.

പരാമാസേഹി ആരമ്മണകരണവസേന പരാമട്ഠത്താ പരാമട്ഠാ. സേസം ആസവദുകസദിസമേവ. ദുതിയം.

ദിട്ഠിസമ്പയുത്തചിത്തേസു ദിട്ഠിവിരഹിതാ ധമ്മാ പരാമാസസമ്പയുത്താ നാമ. സേസചിത്തരൂപനിബ്ബാനാനി പരാമാസവിപ്പയുത്താ നാമ. ഇധ പന ദിട്ഠി ന വത്തബ്ബാ, സേസചേതസികേസു പന മാനദോസഇസ്സാമച്ഛരിയകുക്കുച്ചവിചികിച്ഛാ, കുസലാബ്യാകതാ ച പരാമാസവിപ്പയുത്താ ഏവ, സേസാ ദ്വിധാപി ഹോന്തി. തതിയം.

ദിട്ഠി ഏവ പരാമാസാ ചേവ പരാമട്ഠാ ച നാമ. സേസലോകിയാ പരാമട്ഠാ ചേവ നോ ച പരാമാസാ നാമ. ഇധ പന ലോകുത്തരാ ന വത്തബ്ബാ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. ചതുത്ഥം.

ഇമസ്മിം പന ഗോച്ഛകേ ‘‘പരാമാസാ ചേവ ധമ്മാ പരാമാസസമ്പയുത്താ ചാ’’തി അയം ദുകോ ന ലബ്ഭതി. ന ഹി ദിട്ഠി ദിട്ഠിയാ സമ്പയുജ്ജതി. പച്ഛിമദുകേ ലോകുത്തരവജ്ജിതാ പരാമാസവിപ്പയുത്താ പരാമട്ഠാ നാമ. ലോകുത്തരാ പരാമാസവിപ്പയുത്താ അപരാമട്ഠാ നാമ. ഇധ പന പരാമാസോ, തംസമ്പയുത്താ ച ന വത്തബ്ബാ. സേസം വുത്തനയമേവ.

പരാമാസഗോച്ഛകം നിട്ഠിതം.

മഹന്തരദുകേസു ആരമ്മണം അഗ്ഗഹേത്വാ അപ്പവത്തിതോ സഹ ആരമ്മണേനാതി സാരമ്മണാ, ചിത്തചേതസികാ. നത്ഥി ആരമ്മണമേതേസന്തി അനാരമ്മണാ, രൂപനിബ്ബാനാനി. സാരമ്മണദുകം.

ചിന്തനട്ഠേന ചിത്തം, ചിത്തതായ വാ ചിത്തം. തം ഹി വത്ഥുദ്വാരാരമ്മണകിച്ചാദിഭേദതോ, അതീതാദിഭേദതോ ച അത്തനോ വിചിത്തതായ ചിത്തന്തി വുച്ചതി ചിത്തകരണതായ വാ. ലോകസ്മിം ഹി ചിത്തകമ്മതോ ഉത്തരിതരം ചിത്തം നാമ നത്ഥി, തസ്മിമ്പി ചരണം നാമ ചിത്തം അതിചിത്തം ഹോതി. യം വാ പനഞ്ഞമ്പി ലോകേ സിപ്പജാതം, സബ്ബം തം ചിത്തേനേവ കരീയതി. ഏവം തസ്സ തസ്സ ചിത്തസ്സ നിപ്ഫാദകം ചിത്തമ്പി തഥേവ ചിത്തം ഹോതി. യഥാ ചിന്തിതസ്സ വാ അനവസേസസ്സ അനിപ്ഫജ്ജനതോ തതോപി ചിത്തമേവ ചിത്തതരം, തഥാ യദേതം ദേവമനുസ്സനിരയതിരച്ഛാനഭേദാസു ഗതീസു കുസലാകുസലകമ്മനാനത്തം, തേന താസു ഗതീസു അപദദ്വിപദാദിഉച്ചത്തനീചത്താദിനാനത്തം, തസ്മിം തസ്മിം അത്തഭാവേ ദീഘരസ്സഥൂലാഥൂലസുവണ്ണദുബ്ബണ്ണാദിലാഭാലാഭാദി ചാതി ഏവമാദി അജ്ഝത്തം ചിത്തം, ബഹിദ്ധാ ച പഥവീപബ്ബതതിണരുക്ഖലതാദിദേവബ്രഹ്മവിമാനകപ്പരുക്ഖാദിഭൂതം കമ്മപച്ചയം ചിത്തം, തമ്പി ചിത്തേനേവ കതം, തതോ ചിത്തമേവ ചിത്തതരം ചിന്തിതനിയാമേന സബ്ബാകാരസ്സ അസമ്ഭവതോ. ഏവം ചിന്തനട്ഠേന, ചിത്തവിചിത്തട്ഠേന, ചിത്തകരണട്ഠേന ച ‘‘ചിത്ത’’ന്തി വിഞ്ഞാണം വേദിതബ്ബം, തദേവ വിഞ്ഞാണം ചിത്തം നാമ. ചേതസികരൂപനിബ്ബാനാനി നോ ചിത്താ നാമ. ചിത്തദുകം.

അവിപ്പയോഗവസേന ചേതസി നിയുത്താ ചേതസികാ, ഫസ്സാദയോ ദ്വിപഞ്ഞാസ ധമ്മാ. ചിത്തരൂപനിബ്ബാനാനി അചേതസികാ നാമ. ചേതസികദുകം.

ചേതസികാ ഏവ ചിത്തസമ്പയുത്താ നാമ. രൂപനിബ്ബാനാനി ചിത്തവിപ്പയുത്താ നാമ, ഇധ പന ചിത്തം ന വത്തബ്ബം. ചിത്തസമ്പയുത്തദുകം.

നിരന്തരഭാവൂപഗമനതായ ഉപ്പാദതോ യാവ ഭങ്ഗാചിത്തേന സംസട്ഠാതി ചിത്തസംസട്ഠാ. ഏകതോ വത്തമാനാപി നിരന്തരഭാവം അനുപഗമനതായ ചിത്തേന വിസംസട്ഠാതി ചിത്തവിസംസട്ഠാ. സേസം അനന്തരദുകസദിസമേവ. ചിത്തസംസട്ഠദുകം.

സമുട്ഠഹന്തി ഏതേനാതി സമുട്ഠാനം, ചിത്തം സമുട്ഠാനം ഏതേസന്തി ചിത്തസമുട്ഠാനാ, ചേതസികാനി ചേവ ചിത്തജരൂപകലാപാ ച. ചിത്തം, പന അചിത്തജരൂപകലാപാ, നിബ്ബാനഞ്ച നോ ചിത്തസമുട്ഠാനാ നാമ. ചിത്തസമുട്ഠാനദുകം.

സഹ ഭവന്തീതി സഹഭുനോ, ചിത്തേന സഹഭുനോ ചിത്തസഹഭുനോ, ചേതസികാനി ചേവ കായവചീവിഞ്ഞത്തിയോ ച. ചിത്തം, പന വിഞ്ഞത്തിവജ്ജിതരൂപനിബ്ബാനാനി ച നോ ചിത്തസഹഭുനോ നാമ. ചിത്തസഹഭുദുകം.

അനുപരിവത്തന്തീതി അനുപരിവത്തിനോ, കിം അനുപരിവത്തന്തി? ചിത്തം, ചിത്തസ്സ അനുപരിവത്തിനോ ചിത്താനുപരിവത്തിനോ. സേസം അനന്തരദുകസദിസമേവ. ചിത്താനുപരിവത്തിദുകം.

ഇതോ പരേ പന തയോ ദുകാ ചേതസികദുകസദിസാവ, കേവലം പദത്ഥമത്തമേവ വിസേസോ. തത്ഥ ചിത്തസംസട്ഠാ ച തേ ചിത്തസമുട്ഠാനാ ഏവ ചാതി ചിത്തസംസട്ഠസമുട്ഠാനാ. ചിത്തസംസട്ഠാ ച തേ ചിത്തസമുട്ഠാനാ ച ചിത്തസഹഭുനോ ഏവ ചാതി ചിത്തസംസട്ഠസമുട്ഠാനസഹഭുനോ, ചിത്തസംസട്ഠാ ച തേ ചിത്തസമുട്ഠാനാ ച ചിത്താനുപരിവത്തിനോ ഏവ ചാതി ചിത്തസംസട്ഠസമുട്ഠാനാനുപരിവത്തിനോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

തദനന്തരേ പന അജ്ഝത്തികദുകേ അജ്ഝത്തജ്ഝത്തം അജ്ഝത്തത്തികേ വുത്തവസേന അജ്ഝത്താവ അജ്ഝത്തികാ. പസാദരൂപചിത്തസങ്ഖാതാനി ഛ അജ്ഝത്തികാനി ആയതനാനി. തതോ ബഹിഭൂതാ ബാഹിരാ. സേസരൂപചേതസികനിബ്ബാനപഞ്ഞത്തിസങ്ഖാതാനി ഛ ബാഹിരായതനാനി, ഇധ പന പഞ്ഞത്തിയോപി ലബ്ഭന്തി. അജ്ഝത്തികദുകം.

ഉപാദിയന്തേവ ഭൂതാനി, ന ഭൂതാ വിയ ഉപാദിയന്തീതി ഉപാദാ, ചതുവീസതി ഉപാദാരൂപാനി ഏവ. ന ഉപാദിയന്തീതി നോ ഉപാദാ, ചതുമഹാഭൂതചിത്തചേതസികനിബ്ബാനാനി. ഉപാദാദുകം.

ദ്വത്തിംസ ലോകിയവിപാകചിത്താനി, കമ്മജരൂപഞ്ച ഉപാദിന്നാ നാമ. സേസലോകിയലോകുത്തരാനി, നിബ്ബാനഞ്ച അനുപാദിന്നാ നാമ. സേസം ഉപാദിന്നുപാദാനിയത്തികേ വുത്താനുസാരേന ഞാതബ്ബം. ഉപാദിന്നദുകം.

മഹന്തരദുകാ നിട്ഠിതാ.

ഉപാദാനഗോച്ഛകേഭുസം ആദിയന്തീതി ഉപാദാനാ, ദള്ഹഗ്ഗാഹം ഗണ്ഹന്തീതി അത്ഥോ. ദള്ഹത്ഥോ ഹി ഏത്ഥ ഉപ-സദ്ദോ ‘‘ഉപായാസോ’’തിആദീസു വിയ. തതോ അഞ്ഞേ നോ ഉപാദാനാ. തത്ഥ കാമുപാദാനം ദിട്ഠുപാദാനം സീലബ്ബതുപാദാനം അത്തവാദുപാദാനന്തി ഇമേ ഉപാദാനാ നാമ. തത്ഥ വത്ഥുകാമേസു ഉപ്പന്നോ കിലേസകാമോവ വുത്തനയേന ഉപാദാനന്തി കാമുപാദാനം. ഏവം സേസേസുപി. തത്ഥ വീസതിവത്ഥുകാ സക്കായദിട്ഠി അത്തവാദുപാദാനം നാമ. സേസാനി പുബ്ബേ വുത്താനേവ. പച്ഛിമാനി പനേത്ഥ തീണി ഉപാദാനാനി തഥാപവത്തദിട്ഠി ഏവ. താനി ച പഠമേന മഗ്ഗേന പഹീയന്തി, കാമുപാദാനം ചതൂഹിപി. ഇമേ ച സഭാവതോ ദ്വേ ധമ്മാ വിഭാഗതോ ചതുരുപാദാനാ നാമ ജാതാ. ഇമേ പന ഠപേത്വാ സേസാ സബ്ബേ ധമ്മാ നോ ഉപാദാനാ നാമ. ഉപാദാനദുകം പഠമം.

ഉപാദാനിയദുകോ സംയോജനിയദുകസദിസോവ. ദുതിയം.

അട്ഠലോഭസഹഗതചിത്താനി, തംസമ്പയുത്തേസു ദിട്ഠിവിപ്പയുത്തലോഭം ഠപേത്വാ സേസാ ച ഉപാദാനസമ്പയുത്താ നാമ. ദിട്ഠിവിപ്പയുത്തലോഭദോസമോഹമൂലാനി, കുസലാബ്യാകതാനി ച ചിത്താനി, രൂപനിബ്ബാനാനി ച ഉപാദാനവിപ്പയുത്താ നാമ. ചേതസികേസു പന ദിട്ഠിമാനാ ഉപാദാനസമ്പയുത്താവ, ദോസഇസ്സാമച്ഛരിയകുക്കുച്ചവിചികിച്ഛാ, കുസലാബ്യാകതാ ച ഉപാദാനവിപ്പയുത്താ ഏവ. സേസാ ദുവിധാപി ഹോന്തി. തതിയം.

ചത്താരി ഉപാദാനാനി ഉപാദാനാ ചേവ ഉപാദാനിയാ ച നാമ. തദവസേസാ ലോകിയാ ഉപാദാനിയാ ചേവ നോച ഉപാദാനാ നാമ. ഇധ പന ലോകുത്തരാ ന വത്തബ്ബാ. സേസം വുത്തനയമേവ. ചതുത്ഥം.

പഞ്ചമഛട്ഠദുകാ പാഠതോ ഗന്ഥഗോച്ഛകേ പഞ്ചമഛട്ഠദുകസദിസാവ, കേവലം പഞ്ചമദുകേ ‘‘ചേതസികേസു മാനോ ഉപാദാനസമ്പയുത്തോ ചേവ നോ ച ഉപാദാനോ ഏവ, മോഹാഹിരികാനോത്തപ്പഉദ്ധച്ചഥിനമിദ്ധാനി തിജാതികാനി തഥാ ച ന വത്തബ്ബാ ചാ’’തി ഇദഞ്ച, ഛട്ഠദുകേ ‘‘ചേതസികേസു ദോസഇസ്സാമച്ഛരിയകുക്കുച്ചവിചികിച്ഛാ അപ്പമഞ്ഞാ ഉപാദാനവിപ്പയുത്താ ഉപാദാനിയാ ഏവ, മോഹാഹിരികാനോത്തപ്പഉദ്ധച്ചലോഭഥിനമിദ്ധാനി തഥാ ച ന വത്തബ്ബാനി ചാ’’തി ഏത്തകമേവ പാഠതോ വിസേസോ, അത്ഥതോ പന നാമമത്തകോവ വിസേസോ. സേസോ സുവിഞ്ഞേയ്യോവ. പഞ്ചമഛട്ഠാനി.

ഉപാദാനഗോച്ഛകം നിട്ഠിതം.

കിലേസഗോച്ഛകേ സംകിലിട്ഠത്തികേ വുത്തനയേന പദത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ലോഭോ ദോസോ മോഹോ മാനോ ദിട്ഠി വിചികിച്ഛാ ഥിനം ഉദ്ധച്ചം അഹിരികം അനോത്തപ്പന്തി ഇമേ ദസ ധമ്മാ കിലേസാ നാമ. ഇമേ ച വുത്തത്ഥാ ഏവ, ഇധ പന ലോഭോ, ഹേതുഗന്ഥനീവരണഉപാദാനഗോച്ഛകേസു ലോഭോ ച നിപ്പദേസതോ ചതുമഗ്ഗവജ്ഝോപി ഏകേനേവ കോട്ഠാസേന ഠിതോ, സേസഗോച്ഛകേസു സോ സബ്ബോപി ലോഭോ ‘‘കാമാസവോ ഭവാസവോ’’തിആദിനാ ദ്വേ ദ്വേ കോട്ഠാസാ ഹുത്വാ ഠിതോ, ഇമിനാ പന അട്ഠകഥാവചനേനാപി ഭവാസവാദിബ്യതിരിത്തോ സബ്ബോ ചതുമഗ്ഗവജ്ഝോപി രാഗോ കാമാസവാദീസു സങ്ഗഹിതോ. കാമച്ഛന്ദനീവരണം പന ഭവരാഗോപി ന പഞ്ചകാമഗുണികരാഗമത്തോവാതി പഞ്ഞായതി, ‘‘ആരുപ്പേ കാമച്ഛന്ദനീവരണം പടിച്ച ഥിനമിദ്ധനീവരണ’’ന്തിആദിപാളിതോ (പട്ഠാ. ൩.൮.൮) ചേതം ദട്ഠബ്ബം പഞ്ചകാമഗുണികരാഗസ്സ രൂപാരൂപഭൂമീസു അനുപ്പജ്ജനതോ. ഇമേസു ച കിലേസേസു ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാ പഠമേന മഗ്ഗേന പഹീയന്തി, ദോസോ തതിയേന, ലോഭാദയോ ചതൂഹിപി. ഇമേ പന ദസ ധമ്മേ ഠപേത്വാ സേസാ നോ കിലേസാ നാമ. കിലേസദുകം പഠമം.

സംകിലേസികദുകോ സാസവദുകസദിസോവ. ദുതിയം.

സംകിലിട്ഠദുകോ, കിലേസസമ്പയുത്തദുകോ ചാതി ദ്വേപി സമാനത്ഥാവ. തേ ച നീവരണഗോച്ഛകേ തതിയദുകസദിസാവ. തതിയചതുത്ഥാനി.

ദസ കിലേസാ കിലേസാ ചേവ സംകിലേസികാ ച നാമ. സേസാ ലോകിയധമ്മാ സംകിലേസികാ ചേവ നോ ച കിലേസാ നാമ. ഇധ പന ലോകുത്തരാ ന വത്തബ്ബാ. സേസം നീവരണഗോച്ഛകേ ചതുത്ഥദുകസദിസമേവ. പഞ്ചമം.

ഛട്ഠസത്തമദുകാനിപി അഞ്ഞമഞ്ഞം സമാനത്ഥാനേവ. താനി ഛട്ഠസത്തമാനി നീവരണഗോച്ഛകേ യഥാക്കമം പാഠതോ പഞ്ചമഛട്ഠദുകസദിസാനി, അത്ഥതോ പന നാമമത്തകോവ വിസേസോ. സേസോ സുവിഞ്ഞേയ്യോ. ഛട്ഠസത്തമഅട്ഠമാനി.

കിലേസഗോച്ഛകം നിട്ഠിതം.

പിട്ഠിദുകേസു ആദിതോ ചത്താരോ ദുകാ ദസ്സനേനപഹാതബ്ബത്തികേ, ദസ്സനേനപഹാതബ്ബഹേതുകേ ച വുത്തനയേന വേദിതബ്ബാ. കേവലം പന തത്ഥ പഠമത്തികേ വുത്തേസു ദസ്സനേനപഹാതബ്ബേ ധമ്മേ ഠപേത്വാ സേസാ ഇധ പഠമദുകസ്സ ദുതിയപദേ ദസ്സനേനപഹാതബ്ബേസു പവിസന്തി, ഭാവനായപഹാതബ്ബേ ഠപേത്വാ സേസാ ഇധ ദുതിയദുകേ നഭാവനായപഹാതബ്ബേസു പവിസന്തി. തത്ഥ ച ദുതിയത്തികേ വുത്തേസു ദസ്സനേനപഹാതബ്ബഹേതുകേ ഠപേത്വാ സേസാ ഇധ തതിയദുകേ നദസ്സനേനപഹാതബ്ബഹേതുകേ, ഭാവനായപഹാതബ്ബഹേതുകേ ച ഠപേത്വാ സേസാ ഇധ ചതുത്ഥദുകേ നഭാവനായപഹാതബ്ബഹേതുകേസു പവിസന്തി.

പദത്ഥോ ച ദസ്സനേന പഹാതബ്ബോ ഹേതു ഏതേസം അത്ഥീതി ദസ്സനേനപഹാതബ്ബഹേതുകാ. ഏവം ഭാവനായപഹാതബ്ബഹേതുകാതി ഏത്ഥാപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏവം ഹി സതി അഹേതുകാനം അഗ്ഗഹണം സിയാതി ഏത്തകമേവ വിസേസോ. തികദ്വയമേവ ഹി ഭഗവാ ദേസനാവിലാസേന ചത്താരോ ദുകേ കത്വാ ദേസേസി. സേസം താദിസമേവ. ചത്താരോ ദുകാ നിട്ഠിതാ.

പഞ്ചപഞ്ഞാസസവിതക്കചിത്തേസു വിതക്കവിരഹിതാ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ സവിതക്കാ നാമ. വിതക്കോ, പന സേസചിത്തരൂപനിബ്ബാനാനി ച അവിതക്കാ നാമ. പഞ്ചമം.

ഛസട്ഠിയാ സവിചാരചിത്തേസു വിചാരവിരഹിതാ ധമ്മാ സവിചാരാ നാമ. വിചാരോ, പന സേസചിത്തരൂപനിബ്ബാനാനി ച അവിചാരാ നാമ. സേസം ഇധ, അനന്തരേ വുത്തദുകേ ച വിതക്കത്തികേ വുത്താനുസാരേന ഞാതബ്ബം. ഛട്ഠം.

ഇതോ പരേസു സപ്പീതികദുകോ, പീതിസഹഗതദുകോ ച സമാനത്ഥാവ, തേ ച സുഖസഹഗതഉപേക്ഖാസഹഗതദുകാ ചാതി ചത്താരോപി ദുകാ പീതിത്തികേ വുത്തനയാവ. കേവലം പനേതേസം ദുകാനം പഠമം പദം തത്ഥ പവിസതി, പീതിത്തികേ ഇതരീതരപദദ്വയസങ്ഗഹിതാ, അസങ്ഗഹിതാ ച സബ്ബേ അത്ഥാ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേത്ഥ ദുകാനം ദുതിയപദേസു അത്ഥതോ സങ്ഗഹിതാ, ഇമേ ച നിപ്പദേസദുകാതി അയമേവ വിസേസോ. സത്തമഅട്ഠമനവമദസമാ.

തദനന്തരേസു കാമാവചരാതി ഏത്ഥ ‘‘ഹേട്ഠതോ അവീചിനിരയം പരിയന്തം കരിത്വാ ഉപരിതോ പരനിമ്മിതവസവത്തീ ദേവേ അന്തോ കരിത്വാ യം തസ്മിം അന്തരേ ഏത്ഥാവചരാ ഏത്ഥ പരിയാപന്നാ’’തി ഏവം (ധ. സ. ൧൨൮൭) പാളിയം പരിച്ഛിന്നാനം ചതുന്നം അപായാനം, മനുസ്സാനം, ഛന്നം ദേവലോകാനഞ്ച വസേന ഓകാസതോ ഏകാദസവിധോ കാമഭവോ ‘‘കാമോ’’തി വുച്ചതി ഉത്തരപദലോപേന യഥാ ‘‘രൂപൂപപത്തിയാ’’തിആദീസു രൂപഭവോ ‘‘രൂപ’’ന്തി. തസ്മിം കാമേ അവചരന്തി പവത്തന്തീതി കാമാവചരാ. യേഭുയ്യതോ ചേതം വുത്തം രൂപാരൂപേസു ചേതേസഞ്ച ഇധ പവത്തിതോ ‘‘ഥലചരാ’’തിആദീസു വിയ. കാമഭവസങ്ഖാതേ വാ കാമേ പടിസന്ധിം അവചാരേന്തീതിപി കാമാവചരാ, കുസലാകുസലാനി. ഉദ്ധച്ചസഹഗതചിത്തം പന അബ്യാകതചിത്തസദിസം. തദായത്തതായ, ആരമ്മണകരണവസേന വാ കിലേസകാമോ ഏത്ഥ അവചരതീതിപി കാമാവചരം. കാമഞ്ചേസ രൂപാരൂപാവചരധമ്മേസുപി അവചരതി, രുള്ഹിതോ പന ‘‘വദതീതി വച്ഛോ’’തിആദീസു വിയ ഇമേ ഏവ ‘‘കാമാവചരാ’’തി വുച്ചന്തി. അപിച കാമതണ്ഹാ രൂപതണ്ഹാ അരൂപതണ്ഹാതി ഏത്ഥ വുത്തകാമതണ്ഹാസങ്ഖാതോ കാമോ ഏത്ഥ അവചരതീതിപി കാമാവചരാ. ഏവം ബ്രഹ്മാനം വിമാനാഭരണാദീസു ഛന്ദരാഗസ്സാപി കാമതണ്ഹാഭാവോ സിദ്ധോ, രൂപതണ്ഹാവിസയാനമ്പി ച ബ്രഹ്മാനം കമ്മജരൂപാദീനം കാമതണ്ഹായപി വിസയതായ കാമാവചരതാ സിദ്ധാ ഹോതി. ന രൂപാരൂപാവചരാനം തദഭാവതോ തദഞ്ഞേ ന കാമാവചരാ. ഇമിനാ നയേന രൂപാവചരാദിദുകാനമ്പി പദത്ഥോ യഥാരഹം ഞാതബ്ബോ. തത്ഥ ചതുപഞ്ഞാസ കാമാവചരചിത്താനി, സബ്ബഞ്ച രൂപം കാമാവചരാ നാമ. സേസചിത്തനിബ്ബാനാനി ന കാമാവചരാ നാമ. ചേതസികേസു വത്തബ്ബം പരിയാപന്നദുകേ ഏവ ആവി ഭവിസ്സതി. ഏകാദസമം.

പന്നരസ രൂപാവചരചിത്താനി രൂപാവചരാ നാമ. സേസചിത്തരൂപനിബ്ബാനാനി ന രൂപാവചരാ നാമ. ദ്വാദസമം.

ദ്വാദസ അരൂപാവചരചിത്താനി അരൂപാവചരാ നാമ. സേസചിത്തരൂപനിബ്ബാനാനി ന അരൂപാവചരാ നാമ. തേരസമം.

തേഭൂമകവട്ടേ പരിയാപന്നാ അന്തോഗധാതി പരിയാപന്നാ, ലോകിയധമ്മാവ. തത്ഥ ന പരിയാപന്നാതി അപരിയാപന്നാ, ലോകുത്തരാ. ചേതസികേസു പന കാമാവചരാദിദുകാനം ചതുന്നമ്പി സാധാരണോ വിനിച്ഛയോ ഏവം വേദിതബ്ബോ – അകുസലചേതസികാ കാമാവചരാവ, അപ്പമഞ്ഞാ കാമരൂപാവചരാ, വിരതിയോ പന കാമാവചരപരിയാപന്നാ, വിതക്കവിചാരപീതിയോ പന കാമരൂപാവചരപരിയാപന്നാ, സേസാ ചതുഭൂമകാതി. ചുദ്ദസമം.

വട്ടമൂലം ഛിന്ദന്താ നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കത്വാ വട്ടതോ നീയന്തീതി നിയ്യാനികാ, ചത്താരി ലോകുത്തരമഗ്ഗചിത്താനി. ഇമിനാ ലക്ഖണേന ന നിയ്യന്തീതി അനിയ്യാനികാ, സേസചിത്തരൂപനിബ്ബാനാനി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. പഞ്ചദസമം.

ചുതിയാ വാ അത്തനോ വാ പവത്തിയാ അനന്തരം ഫലദാനേ നിയതത്താ നിയതാ, മിച്ഛത്തനിയതാ, സമ്മത്തനിയതാ ച. തഥാ അനിയതത്താ അനിയതാ, സേസധമ്മാ. സേസം വുത്തനയമേവ. സോളസമം.

അഞ്ഞേ ധമ്മേ ഉത്തരന്തി അതിക്കമന്തീതി ഉത്തരാ, അത്താനം ഉത്തരിതും സമത്ഥേഹി സഹ ഉത്തരേഹീതി സഉത്തരാ, ലോകിയാവ. നത്ഥി ഏതേസം ഉത്തരാതി അനുത്തരാ, ലോകുത്തരാ. സത്തരസമം.

രണന്തി കന്ദന്തി ഏതേഹീതി രണാ, യേഹി അഭിഭൂതാ സത്താ നാനപ്പകാരതോ പരിദേവന്തി, തേസം അകുസലമൂലാനം ഏതം അധിവചനം, തേഹി സമ്പയോഗവസേന, പഹാനേകട്ഠതാവസേന ച സഹ രണേഹീതി സരണാ. ഏതേനാകാരേന നത്ഥി ഏതേസം രണാതി അരണാ.

തത്ഥ ദ്വാദസ അകുസലചിത്താനി സരണാ നാമ. സരണധമ്മേസു ചേത്ഥ ലോഭദോസമോഹാ രണാ ചേവ സരണാ ച, തേസു ലോഭദോസാ മോഹേനേവ സമ്പയോഗതോ സരണാ, തഥാ വിചികിച്ഛുദ്ധച്ചസഹഗതചിത്തം, തംസമ്പയുത്താ ച. മോഹോ പന തേസു സമ്പയോഗതോ സരണോ, ദിട്ഠിസമ്പയുത്തരാഗേന, പന ഭവരാഗേന ച രണഭൂതേന പഹാനേകട്ഠതാവസേനേവ സരണോ. ലോഭദോസമോഹമൂലസമ്പയുത്തേസു പന മോഹോ ലോഭേന ചേവ ദോസേന ച, സേസാ ലോഭമോഹേന ചേവ ദോസമോഹേന ച സമ്പയോഗതോ സരണാതി വേദിതബ്ബാ. സബ്ബാനി കുസലാബ്യാകതചിത്താനി, രൂപനിബ്ബാനാനി ച അരണാ നാമ. ചേതസികേസു പന അകുസലാ സരണാവ, കുസലാബ്യാകതാ അരണാവ, തിജാതികാ പന ദ്വിധാപി ഹോന്തീതി. അട്ഠാരസമം.

പിട്ഠിദുകാ നിട്ഠിതാ.

അഭിധമ്മദുകമാതികത്ഥവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.