൨. പാസാദകമ്പനവഗ്ഗോ

൧. പുബ്ബസുത്തം

൮൨൩. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘പുബ്ബേവ മേ, ഭിക്ഖവേ, സമ്ബോധാ അനഭിസമ്ബുദ്ധസ്സ ബോധിസത്തസ്സേവ സതോ ഏതദഹോസി – ‘കോ നു ഖോ ഹേതു, കോ പച്ചയോ ഇദ്ധിപാദഭാവനായാ’തി? തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏതദഹോസി – ‘ഇധ ഭിക്ഖു ഛന്ദസമാധിപ്പധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി – ഇതി മേ ഛന്ദോ ന ച അതിലീനോ ഭവിസ്സതി, ന ച അതിപ്പഗ്ഗഹിതോ ഭവിസ്സതി, ന ച അജ്ഝത്തം സംഖിത്തോ ഭവിസ്സതി, ന ച ബഹിദ്ധാ വിക്ഖിത്തോ ഭവിസ്സതി. പച്ഛാപുരേസഞ്ഞീ ച വിഹരതി – യഥാ പുരേ തഥാ പച്ഛാ, യഥാ പച്ഛാ തഥാ പുരേ; യഥാ അധോ തഥാ ഉദ്ധം, യഥാ ഉദ്ധം തഥാ അധോ; യഥാ ദിവാ തഥാ രത്തിം, യഥാ രത്തിം തഥാ ദിവാ. ഇതി വിവടേന ചേതസാ അപരിയോനദ്ധേന സപ്പഭാസം ചിത്തം ഭാവേതി’’’.

‘‘വീരിയസമാധിപ്പധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി – ഇതി മേ വീരിയം ന ച അതിലീനം ഭവിസ്സതി, ന ച അതിപ്പഗ്ഗഹിതം ഭവിസ്സതി, ന ച അജ്ഝത്തം സംഖിത്തം ഭവിസ്സതി, ന ച ബഹിദ്ധാ വിക്ഖിത്തം ഭവിസ്സതി. പച്ഛാപുരേസഞ്ഞീ ച വിഹരതി – യഥാ പുരേ തഥാ പച്ഛാ, യഥാ പച്ഛാ തഥാ പുരേ; യഥാ അധോ തഥാ ഉദ്ധം, യഥാ ഉദ്ധം തഥാ അധോ; യഥാ ദിവാ തഥാ രത്തിം, യഥാ രത്തിം തഥാ ദിവാ. ഇതി വിവടേന ചേതസാ അപരിയോനദ്ധേന സപ്പഭാസം ചിത്തം ഭാവേതി.

‘‘ചിത്തസമാധിപ്പധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി – ഇതി മേ ചിത്തം ന ച അതിലീനം ഭവിസ്സതി, ന ച അതിപ്പഗ്ഗഹിതം ഭവിസ്സതി, ന ച അജ്ഝത്തം സംഖിത്തം ഭവിസ്സതി, ന ച ബഹിദ്ധാ വിക്ഖിത്തം ഭവിസ്സതി. പച്ഛാപുരേസഞ്ഞീ ച വിഹരതി – യഥാ പുരേ തഥാ പച്ഛാ, യഥാ പച്ഛാ തഥാ പുരേ; യഥാ അധോ തഥാ ഉദ്ധം, യഥാ ഉദ്ധം തഥാ അധോ; യഥാ ദിവാ തഥാ രത്തിം, യഥാ രത്തിം തഥാ ദിവാ. ഇതി വിവടേന ചേതസാ അപരിയോനദ്ധേന സപ്പഭാസം ചിത്തം ഭാവേതി.

‘‘വീമംസാസമാധിപ്പധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി – ഇതി മേ വീമംസാ ന ച അതിലീനാ ഭവിസ്സതി, ന ച അതിപ്പഗ്ഗഹിതാ ഭവിസ്സതി, ന ച അജ്ഝത്തം സംഖിത്താ ഭവിസ്സതി, ന ച ബഹിദ്ധാ വിക്ഖിത്താ ഭവിസ്സതി. പച്ഛാപുരേസഞ്ഞീ ച വിഹരതി – യഥാ പുരേ തഥാ പച്ഛാ, യഥാ പച്ഛാ തഥാ പുരേ; യഥാ അധോ തഥാ ഉദ്ധം, യഥാ ഉദ്ധം തഥാ അധോ; യഥാ ദിവാ തഥാ രത്തിം, യഥാ രത്തിം തഥാ ദിവാ. ഇതി വിവടേന ചേതസാ അപരിയോനദ്ധേന സപ്പഭാസം ചിത്തം ഭാവേതി.

‘‘ഏവം ഭാവിതേസു ഖോ, ഭിക്ഖു, ചതൂസു ഇദ്ധിപാദേസു ഏവം ബഹുലീകതേസു, അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭോതി – ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ ഹോതി, ബഹുധാപി ഹുത്വാ ഏകോ ഹോതി; ആവിഭാവം, തിരോഭാവം; തിരോകുട്ടം തിരോപാകാരം തിരോപബ്ബതം അസജ്ജമാനോ ഗച്ഛതി, സേയ്യഥാപി ആകാസേ; പഥവിയാപി ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജം കരോതി, സേയ്യഥാപി ഉദകേ; ഉദകേപി അഭിജ്ജമാനേ [അഭിജ്ജമാനോ (സീ. പീ. ക.)] ഗച്ഛതി, സേയ്യഥാപി പഥവിയം; ആകാസേപി പല്ലങ്കേന കമതി, സേയ്യഥാപി പക്ഖീ സകുണോ; ഇമേപി ചന്ദിമസൂരിയേ ഏവംമഹിദ്ധികേ ഏവംമഹാനുഭാവേ പാണിനാ പരിമസതി [പരാമസതി (സീ. സ്യാ. കം.)] പരിമജ്ജതി; യാവ ബ്രഹ്മലോകാപി കായേന വസം വത്തേതി.

‘‘ഏവം ഭാവിതേസു ഖോ, ഭിക്ഖു, ചതൂസു ഇദ്ധിപാദേസു ഏവം ബഹുലീകതേസു ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ വിസുദ്ധായ അതിക്കന്തമാനുസികായ ഉഭോ സദ്ദേ സുണാതി – ദിബ്ബേ ച മാനുസേ ച, ദൂരേ സന്തികേ ചാതി.

‘‘ഏവം ഭാവിതേസു ഖോ, ഭിക്ഖു, ചതൂസു ഇദ്ധിപാദേസു ഏവം ബഹുലീകതേസു, പരസത്താനം പരപുഗ്ഗലാനം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാതി. സരാഗം വാ ചിത്തം ‘സരാഗം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി; വീതരാഗം വാ ചിത്തം ‘വീതരാഗം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി; സദോസം വാ ചിത്തം ‘സദോസം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി; വീതദോസം വാ ചിത്തം ‘വീതദോസം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി; സമോഹം വാ ചിത്തം ‘സമോഹം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി; വീതമോഹം വാ ചിത്തം ‘വീതമോഹം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി; സംഖിത്തം വാ ചിത്തം ‘സംഖിത്തം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി; വിക്ഖിത്തം വാ ചിത്തം ‘വിക്ഖിത്തം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി; മഹഗ്ഗതം വാ ചിത്തം ‘മഹഗ്ഗതം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി; അമഹഗ്ഗതം വാ ചിത്തം ‘അമഹഗ്ഗതം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി; സഉത്തരം വാ ചിത്തം ‘സഉത്തരം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി; അനുത്തരം വാ ചിത്തം ‘അനുത്തരം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി; സമാഹിതം വാ ചിത്തം ‘സമാഹിതം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി; അസമാഹിതം വാ ചിത്തം ‘അസമാഹിതം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി; വിമുത്തം വാ ചിത്തം ‘വിമുത്തം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി; അവിമുത്തം വാ ചിത്തം ‘അവിമുത്തം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി’’.

‘‘ഏവം ഭാവിതേസു ഖോ, ഭിക്ഖു, ചതൂസു ഇദ്ധിപാദേസു ഏവം ബഹുലീകതേസു, അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി, സേയ്യഥിദം – ഏകമ്പി ജാതിം ദ്വേപി ജാതിയോ തിസ്സോപി ജാതിയോ ചതസ്സോപി ജാതിയോ പഞ്ചപി ജാതിയോ ദസപി ജാതിയോ വീസമ്പി ജാതിയോ തിംസമ്പി ജാതിയോ ചത്താലീസമ്പി ജാതിയോ പഞ്ഞാസമ്പി ജാതിയോ ജാതിസതമ്പി ജാതിസഹസ്സമ്പി ജാതിസതസഹസ്സമ്പി അനേകേപി സംവട്ടകപ്പേ അനേകേപി വിവട്ടകപ്പേ അനേകേപി സംവട്ടവിവട്ടകപ്പേ – ‘അമുത്രാസിം ഏവംനാമോ ഏവംഗോത്തോ ഏവംവണ്ണോ ഏവമാഹാരോ ഏവംസുഖദുക്ഖപ്പടിസംവേദീ ഏവമായുപരിയന്തോ, സോ തതോ ചുതോ അമുത്ര ഉദപാദിം [ഉപ്പാദിം (സീ.)]; തത്രാപാസിം ഏവംനാമോ ഏവംഗോത്തോ ഏവംവണ്ണോ ഏവമാഹാരോ ഏവംസുഖദുക്ഖപ്പടിസംവേദീ ഏവമായുപരിയന്തോ, സോ തതോ ചുതോ ഇധൂപപന്നോ’തി. ഇതി സാകാരം സഉദ്ദേസം അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി.

‘‘ഏവം ഭാവിതേസു ഖോ ഭിക്ഖു, ചതൂസു ഇദ്ധിപാദേസു ഏവം ബഹുലീകതേസു, ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സതി ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ, സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാതി – ‘ഇമേ വത, ഭോന്തോ, സത്താ കായദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ വചീദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ മനോദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ അരിയാനം ഉപവാദകാ മിച്ഛാദിട്ഠികാ മിച്ഛാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാ; തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപന്നാ. ഇമേ വാ പന, ഭോന്തോ, സത്താ കായസുചരിതേന സമന്നാഗതാ വചീസുചരിതേന സമന്നാഗതാ മനോസുചരിതേന സമന്നാഗതാ അരിയാനം അനുപവാദകാ സമ്മാദിട്ഠികാ സമ്മാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാ; തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപന്നാ’തി. ഇതി ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സതി ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ, സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാതി.

‘‘ഏവം ഭാവിതേസു ഖോ, ഭിക്ഖു, ചതൂസു ഇദ്ധിപാദേസു ഏവം ബഹുലീകതേസു, ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി. പഠമം.

൨. മഹപ്ഫലസുത്തം

൮൨൪. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, ഇദ്ധിപാദാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോന്തി മഹാനിസംസാ. കഥം ഭാവിതാ ച, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ കഥം ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോന്തി മഹാനിസംസാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഛന്ദസമാധിപ്പധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി – ‘ഇതി മേ ഛന്ദോ ന ച അതിലീനോ ഭവിസ്സതി, ന ച അതിപ്പഗ്ഗഹിതോ ഭവിസ്സതി, ന ച അജ്ഝത്തം സംഖിത്തോ ഭവിസ്സതി, ന ച ബഹിദ്ധാ വിക്ഖിത്തോ ഭവിസ്സതി’. പച്ഛാപുരേസഞ്ഞീ ച വിഹരതി – യഥാ പുരേ തഥാ പച്ഛാ, യഥാ പച്ഛാ തഥാ പുരേ; യഥാ അധോ തഥാ ഉദ്ധം, യഥാ ഉദ്ധം തഥാ അധോ; യഥാ ദിവാ തഥാ രത്തിം, യഥാ രത്തിം തഥാ ദിവാ. ഇതി വിവടേന ചേതസാ അപരിയോനദ്ധേന സപ്പഭാസം ചിത്തം ഭാവേതി.

‘‘വീരിയസമാധി…പേ… ചിത്തസമാധി…പേ… വീമംസാസമാധിപ്പധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി – ‘ഇതി മേ വീമംസാ ന ച അതിലീനാ ഭവിസ്സതി, ന ച അതിപ്പഗ്ഗഹിതാ ഭവിസ്സതി, ന ച അജ്ഝത്തം സംഖിത്താ ഭവിസ്സതി, ന ച ബഹിദ്ധാ വിക്ഖിത്താ ഭവിസ്സതി’. പച്ഛാപുരേസഞ്ഞീ ച വിഹരതി – യഥാ പുരേ തഥാ പച്ഛാ, യഥാ പച്ഛാ തഥാ പുരേ; യഥാ അധോ തഥാ ഉദ്ധം, യഥാ ഉദ്ധം തഥാ അധോ; യഥാ ദിവാ തഥാ രത്തിം, യഥാ രത്തിം തഥാ ദിവാ. ഇതി വിവടേന ചേതസാ അപരിയോനദ്ധേന സപ്പഭാസം ചിത്തം ഭാവേതി. ഏവം ഭാവിതാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ ഏവം ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോന്തി മഹാനിസംസാ.

‘‘ഏവം ഭാവിതേസു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചതൂസു ഇദ്ധിപാദേസു ഏവം ബഹുലീകതേസു അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭോതി – ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ ഹോതി…പേ… യാവ ബ്രഹ്മലോകാപി കായേന വസം വത്തേതി…പേ….

‘‘ഏവം ഭാവിതേസു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചതൂസു ഇദ്ധിപാദേസു ഏവം ബഹുലീകതേസു, ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി. ദുതിയം.

൩. ഛന്ദസമാധിസുത്തം

൮൨൫. ‘‘ഛന്ദം ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു നിസ്സായ ലഭതി സമാധിം, ലഭതി ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം – അയം വുച്ചതി ഛന്ദസമാധി. സോ അനുപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം അനുപ്പാദായ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി. ഉപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി. അനുപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപ്പാദായ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി. ഉപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഠിതിയാ അസമ്മോസായ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി. ഇമേ വുച്ചന്തി ‘പധാനസങ്ഖാരാ’തി. ഇതി അയഞ്ച ഛന്ദോ, അയഞ്ച ഛന്ദസമാധി, ഇമേ ച പധാനസങ്ഖാരാ – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ‘ഛന്ദസമാധിപ്പധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതോ ഇദ്ധിപാദോ’’’.

‘‘വീരിയം ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു നിസ്സായ ലഭതി സമാധിം, ലഭതി ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം – അയം വുച്ചതി ‘വീരിയസമാധി’. സോ അനുപ്പന്നാനം…പേ… ഉപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഠിതിയാ അസമ്മോസായ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി. ഇമേ വുച്ചന്തി ‘പധാനസങ്ഖാരാ’തി. ഇതി ഇദഞ്ച വീരിയം, അയഞ്ച വീരിയസമാധി, ഇമേ ച പധാനസങ്ഖാരാ – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ‘വീരിയസമാധിപ്പധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതോ ഇദ്ധിപാദോ’’’.

‘‘ചിത്തം ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു നിസ്സായ ലഭതി സമാധിം, ലഭതി ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം – അയം വുച്ചതി ‘ചിത്തസമാധി’. സോ അനുപ്പന്നാനം പാപകാനം…പേ… ഉപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഠിതിയാ അസമ്മോസായ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി. ഇമേ വുച്ചന്തി ‘പധാനസങ്ഖാരാ’തി. ഇതി ഇദഞ്ച ചിത്തം, അയഞ്ച ചിത്തസമാധി, ഇമേ ച പധാനസങ്ഖാരാ – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ‘ചിത്തസമാധിപ്പധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതോ ഇദ്ധിപാദോ’’’.

‘‘വീമംസം ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു നിസ്സായ ലഭതി സമാധിം, ലഭതി ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം – അയം വുച്ചതി ‘വീമംസാസമാധി’. സോ അനുപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം അനുപ്പാദായ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി…പേ… ഉപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഠിതിയാ അസമ്മോസായ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി. ഇമേ വുച്ചന്തി ‘പധാനസങ്ഖാരാ’തി. ഇതി അയഞ്ച വീമംസാ, അയഞ്ച വീമംസാസമാധി, ഇമേ ച പധാനസങ്ഖാരാ – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ‘വീമംസാസമാധിപ്പധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതോ ഇദ്ധിപാദോ’’’തി. തതിയം.

൪. മോഗ്ഗല്ലാനസുത്തം

൮൨൬. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി പുബ്ബാരാമേ മിഗാരമാതുപാസാദേ. തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ ഹേട്ഠാമിഗാരമാതുപാസാദേ വിഹരന്തി ഉദ്ധതാ ഉന്നളാ ചപലാ മുഖരാ വികിണ്ണവാചാ മുട്ഠസ്സതിനോ അസമ്പജാനാ അസമാഹിതാ ഭന്തചിത്താ [വിബ്ഭന്തചിത്താ (സീ. സ്യാ. കം.)] പാകതിന്ദ്രിയാ.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം ആമന്തേസി – ‘‘ഏതേ ഖോ, മോഗ്ഗല്ലാന, സബ്രഹ്മചാരിനോ ഹേട്ഠാമിഗാരമാതുപാസാദേ വിഹരന്തി ഉദ്ധതാ ഉന്നളാ ചപലാ മുഖരാ വികിണ്ണവാചാ മുട്ഠസ്സതിനോ അസമ്പജാനാ അസമാഹിതാ ഭന്തചിത്താ പാകതിന്ദ്രിയാ. ഗച്ഛ, മോഗ്ഗല്ലാന, തേ ഭിക്ഖൂ സംവേജേഹീ’’തി.

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ തഥാരൂപം ഇദ്ധാഭിസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖാരേസി [അഭിസങ്ഖരേസി (സ്യാ. പീ. ക.)] യഥാ പാദങ്ഗുട്ഠകേന മിഗാരമാതുപാസാദം സങ്കമ്പേസി സമ്പകമ്പേസി സമ്പചാലേസി. അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ സംവിഗ്ഗാ ലോമഹട്ഠജാതാ ഏകമന്തം അട്ഠംസു – ‘‘അച്ഛരിയം വത, ഭോ, അബ്ഭുതം വത, ഭോ! നിവാതഞ്ച വത അയഞ്ച മിഗാരമാതുപാസാദോ ഗമ്ഭീരനേമോ സുനിഖാതോ അചലോ അസമ്പകമ്പീ, അഥ ച പന സങ്കമ്പിതോ സമ്പകമ്പിതോ സമ്പചാലിതോ’’തി!

അഥ ഖോ ഭഗവാ യേന തേ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘കിം നു തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, സംവിഗ്ഗാ ലോമഹട്ഠജാതാ ഏകമന്തം ഠിതാ’’തി? ‘‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ, അബ്ഭുതം ഭന്തേ! നിവാതഞ്ച വത അയഞ്ച മിഗാരമാതുപാസാദോ ഗമ്ഭീരനേമോ സുനിഖാതോ അചലോ അസമ്പകമ്പീ, അഥ ച പന സങ്കമ്പിതോ സമ്പകമ്പിതോ സമ്പചാലിതോ’’തി! ‘‘തുമ്ഹേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സംവേജേതുകാമേന മോഗ്ഗല്ലാനേന ഭിക്ഖുനാ പാദങ്ഗുട്ഠകേന മിഗാരമാതുപാസാദോ, സങ്കമ്പിതോ സമ്പകമ്പിതോ സമ്പചാലിതോ. തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, കതമേസം ധമ്മാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ മോഗ്ഗല്ലാനോ ഭിക്ഖു ഏവംമഹിദ്ധികോ ഏവംമഹാനുഭാവോ’’തി? ‘‘ഭഗവംമൂലകാ നോ, ഭന്തേ, ധമ്മാ, ഭഗവംനേത്തികാ ഭഗവംപടിസരണാ. സാധു വത, ഭന്തേ, ഭഗവന്തംയേവ പടിഭാതു ഏതസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥോ. ഭഗവതോ സുത്വാ ഭിക്ഖൂ ധാരേസ്സന്തീ’’തി.

‘‘തേന ഹി, ഭിക്ഖവേ, സുണാഥ. ചതുന്നം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇദ്ധിപാദാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ മോഗ്ഗല്ലാനോ ഭിക്ഖു ഏവംമഹിദ്ധികോ ഏവംമഹാനുഭാവോ. കതമേസം ചതുന്നം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, മോഗ്ഗല്ലാനോ ഭിക്ഖു ഛന്ദസമാധിപ്പധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി, വീരിയസമാധി…പേ… ചിത്തസമാധി…പേ… വീമംസാസമാധിപ്പധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി – ‘ഇതി മേ വീമംസാ ന ച അതിലീനാ ഭവിസ്സതി, ന ച അതിപ്പഗ്ഗഹിതാ ഭവിസ്സതി; ന ച അജ്ഝത്തം സംഖിത്താ ഭവിസ്സതി, ന ച ബഹിദ്ധാ വിക്ഖിത്താ ഭവിസ്സതി’. പച്ഛാപുരേസഞ്ഞീ ച വിഹരതി – യഥാ പുരേ തഥാ പച്ഛാ, യഥാ പച്ഛാ തഥാ പുരേ; യഥാ അധോ തഥാ ഉദ്ധം യഥാ ഉദ്ധം തഥാ അധോ; യഥാ ദിവാ തഥാ രത്തിം, യഥാ രത്തിം തഥാ ദിവാ. ഇതി വിവടേന ചേതസാ അപരിയോനദ്ധേന സപ്പഭാസം ചിത്തം ഭാവേതി. ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതുന്നം ഇദ്ധിപാദാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ മോഗ്ഗല്ലാനോ ഭിക്ഖു ഏവംമഹിദ്ധികോ ഏവംമഹാനുഭാവോ. ഇമേസഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ചതുന്നം ഇദ്ധിപാദാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ മോഗ്ഗല്ലാനോ ഭിക്ഖു അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭോതി…പേ… യാവ ബ്രഹ്മലോകാപി കായേന വസം വത്തേതി…പേ… ഇമേസഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ചതുന്നം ഇദ്ധിപാദാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ മോഗ്ഗല്ലാനോ ഭിക്ഖു ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. ഉണ്ണാഭബ്രാഹ്മണസുത്തം

൮൨൭. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ആയസ്മാ ആനന്ദോ കോസമ്ബിയം വിഹരതി ഘോസിതാരാമേ. അഥ ഖോ ഉണ്ണാഭോ ബ്രാഹ്മണോ യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ ആനന്ദേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ഉണ്ണാഭോ ബ്രാഹ്മണോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘കിമത്ഥിയം നു ഖോ, ഭോ ആനന്ദ, സമണേ ഗോതമേ ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീ’’തി? ‘‘ഛന്ദപ്പഹാനത്ഥം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീ’’തി.

‘‘അത്ഥി പന, ഭോ ആനന്ദ, മഗ്ഗോ അത്ഥി പടിപദാ ഏതസ്സ ഛന്ദസ്സ പഹാനായാ’’തി? ‘‘അത്ഥി ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, മഗ്ഗോ അത്ഥി പടിപദാ ഏതസ്സ ഛന്ദസ്സ പഹാനായാ’’തി.

‘‘കതമോ പന, ഭോ ആനന്ദ, മഗ്ഗോ കതമാ പടിപദാ ഏതസ്സ ഛന്ദസ്സ പഹാനായാ’’തി? ‘‘ഇധ, ബ്രാഹ്മണ, ഭിക്ഖു ഛന്ദസമാധിപ്പധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി, വീരിയസമാധി…പേ… ചിത്തസമാധി…പേ… വീമംസാസമാധിപ്പധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി – അയം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, മഗ്ഗോ അയം പടിപദാ ഏതസ്സ ഛന്ദസ്സ പഹാനായാ’’തി.

‘‘ഏവം സന്തേ, ഭോ ആനന്ദ, സന്തകം ഹോതി നോ അസന്തകം. ഛന്ദേനേവ ഛന്ദം പജഹിസ്സതീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി’’. ‘‘തേന ഹി, ബ്രാഹ്മണ, തഞ്ഞേവേത്ഥ പടിപുച്ഛിസ്സാമി. യഥാ തേ ഖമേയ്യ തഥാ തം ബ്യാകരേയ്യാസി. തം കിം മഞ്ഞസി, ബ്രാഹ്മണ, അഹോസി തേ പുബ്ബേ ഛന്ദോ ‘ആരാമം ഗമിസ്സാമീ’തി? തസ്സ തേ ആരാമഗതസ്സ യോ തജ്ജോ ഛന്ദോ സോ പടിപ്പസ്സദ്ധോ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭോ’’. ‘‘അഹോസി തേ പുബ്ബേ വീരിയം ‘ആരാമം ഗമിസ്സാമീ’തി? തസ്സ തേ ആരാമഗതസ്സ യം തജ്ജം വീരിയം തം പടിപ്പസ്സദ്ധ’’ന്തി? ‘‘ഏവം, ഭോ’’. ‘‘അഹോസി തേ പുബ്ബേ ചിത്തം ‘ആരാമം ഗമിസ്സാമീ’തി? തസ്സ തേ ആരാമഗതസ്സ യം തജ്ജം ചിത്തം തം പടിപ്പസ്സദ്ധ’’ന്തി? ‘‘ഏവം, ഭോ’’. ‘‘അഹോസി തേ പുബ്ബേ വീമംസാ ‘ആരാമം ഗമിസ്സാമീ’തി? തസ്സ തേ ആരാമഗതസ്സ യാ തജ്ജാ വീമംസാ സാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭോ’’.

‘‘ഏവമേവ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, യോ സോ ഭിക്ഖു അരഹം ഖീണാസവോ വുസിതവാ കതകരണീയോ ഓഹിതഭാരോ അനുപ്പത്തസദത്ഥോ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോ സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്തോ, തസ്സ യോ പുബ്ബേ ഛന്ദോ അഹോസി അരഹത്തപ്പത്തിയാ, അരഹത്തപ്പത്തേ [അരഹത്തേ പത്തേ (സീ. സ്യാ. കം.)] യോ തജ്ജോ ഛന്ദോ സോ പടിപ്പസ്സദ്ധോ; യം പുബ്ബേ വീരിയം അഹോസി അരഹത്തപ്പത്തിയാ, അരഹത്തപ്പത്തേ യം തജ്ജം വീരിയം തം പടിപ്പസ്സദ്ധം; യം പുബ്ബേ ചിത്തം അഹോസി അരഹത്തപ്പത്തിയാ, അരഹത്തപ്പത്തേ യം തജ്ജം ചിത്തം തം പടിപ്പസ്സദ്ധം; യാ പുബ്ബേ വീമംസാ അഹോസി അരഹത്തപ്പത്തിയാ, അരഹത്തപ്പത്തേ യാ തജ്ജാ വീമംസാ സാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ. തം കിം മഞ്ഞസി, ബ്രാഹ്മണ, ഇതി ഏവം സന്തേ, സന്തകം വാ ഹോതി നോ അസന്തകം വാ’’തി?

‘‘അദ്ധാ, ഭോ ആനന്ദ, ഏവം സന്തേ, സന്തകം ഹോതി നോ അസന്തകം. അഭിക്കന്തം, ഭോ ആനന്ദ, അഭിക്കന്തം, ഭോ ആനന്ദ! സേയ്യഥാപി, ഭോ ആനന്ദ, നിക്കുജ്ജിതം വാ ഉക്കുജ്ജേയ്യ, പടിച്ഛന്നം വാ വിവരേയ്യ, മൂള്ഹസ്സ വാ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, അന്ധകാരേ വാ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ – ചക്ഖുമന്തോ രൂപാനി ദക്ഖന്തീതി; ഏവമേവം ഭോതാ ആനന്ദേന അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ. ഏസാഹം, ഭോ ആനന്ദ, തം ഭവന്തം ഗോതമം സരണം ഗച്ഛാമി ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ഉപാസകം മം ഭവം ആനന്ദോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി. പഞ്ചമം.

൬. പഠമസമണബ്രാഹ്മണസുത്തം

൮൨൮. ‘‘യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, അതീതമദ്ധാനം സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ മഹിദ്ധികാ അഹേസും മഹാനുഭാവാ, സബ്ബേ തേ ചതുന്നം ഇദ്ധിപാദാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ. യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, അനാഗതമദ്ധാനം സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ മഹിദ്ധികാ ഭവിസ്സന്തി മഹാനുഭാവാ, സബ്ബേ തേ ചതുന്നം ഇദ്ധിപാദാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ. യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ മഹിദ്ധികാ മഹാനുഭാവാ, സബ്ബേ തേ ചതുന്നം ഇദ്ധിപാദാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ.

‘‘കതമേസം ചതുന്നം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഛന്ദസമാധിപ്പധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി, വീരിയസമാധി…പേ… ചിത്തസമാധി…പേ… വീമംസാസമാധിപ്പധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി. യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, അതീതമദ്ധാനം സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ മഹിദ്ധികാ അഹേസും മഹാനുഭാവാ, സബ്ബേ തേ ഇമേസംയേവ ചതുന്നം ഇദ്ധിപാദാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ. യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, അനാഗതമദ്ധാനം സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ മഹിദ്ധികാ ഭവിസ്സന്തി മഹാനുഭാവാ, സബ്ബേ തേ ഇമേസംയേവ ചതുന്നം ഇദ്ധിപാദാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ. യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ മഹിദ്ധികാ മഹാനുഭാവാ, സബ്ബേ തേ ഇമേസംയേവ ചതുന്നം ഇദ്ധിപാദാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. ദുതിയസമണബ്രാഹ്മണസുത്തം

൮൨൯. ‘‘യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, അതീതമദ്ധാനം സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭോസും – ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ അഹേസും, ബഹുധാപി ഹുത്വാ ഏകോ അഹേസും; ആവിഭാവം, തിരോഭാവം; തിരോകുട്ടം തിരോപാകാരം തിരോപബ്ബതം അസജ്ജമാനാ അഗമംസു, സേയ്യഥാപി ആകാസേ; പഥവിയാപി ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജം അകംസു, സേയ്യഥാപി ഉദകേ; ഉദകേപി അഭിജ്ജമാനേ [അഭിജ്ജമാനാ (സീ. പീ. ക.)] അഗമംസു, സേയ്യഥാപി പഥവിയം; ആകാസേപി പല്ലങ്കേന കമിംസു, സേയ്യഥാപി പക്ഖീ സകുണോ; ഇമേപി ചന്ദിമസൂരിയേ ഏവംമഹിദ്ധികേ ഏവംമഹാനുഭാവേ പാണിനാ പരിമസിംസു [പരാമസിംസു (സ്യാ. കം. ക.)] പരിമജ്ജിംസു; യാവ ബ്രഹ്മലോകാപി കായേന വസം വത്തേസും, സബ്ബേ തേ ചതുന്നം ഇദ്ധിപാദാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ.

‘‘യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, അനാഗതമദ്ധാനം സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭോസ്സന്തി – ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ ഭവിസ്സന്തി, ബഹുധാപി ഹുത്വാ ഏകോ ഭവിസ്സന്തി; ആവിഭാവം, തിരോഭാവം; തിരോകുട്ടം തിരോപാകാരം തിരോപബ്ബതം അസജ്ജമാനാ ഗമിസ്സന്തി, സേയ്യഥാപി ആകാസേ; പഥവിയാപി ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജം കരിസ്സന്തി, സേയ്യഥാപി ഉദകേ; ഉദകേപി അഭിജ്ജമാനേ ഗമിസ്സന്തി, സേയ്യഥാപി പഥവിയം; ആകാസേപി പല്ലങ്കേന കമിസ്സന്തി, സേയ്യഥാപി പക്ഖീ സകുണോ; ഇമേപി ചന്ദിമസൂരിയേ ഏവംമഹിദ്ധികേ ഏവംമഹാനുഭാവേ പാണിനാ പരിമസിസ്സന്തി പരിമജ്ജിസ്സന്തി; യാവ ബ്രഹ്മലോകാപി കായേന വസം വത്തിസ്സന്തി, സബ്ബേ തേ ചതുന്നം ഇദ്ധിപാദാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ.

‘‘യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭോന്തി – ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ ഹോന്തി, ബഹുധാപി ഹുത്വാ ഏകോ ഹോന്തി; ആവിഭാവം, തിരോഭാവം; തിരോകുട്ടം തിരോപാകാരം തിരോപബ്ബതം അസജ്ജമാനാ ഗച്ഛന്തി, സേയ്യഥാപി ആകാസേ; പഥവിയാപി ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജം കരോന്തി, സേയ്യഥാപി ഉദകേ; ഉദകേപി അഭിജ്ജമാനേ ഗച്ഛന്തി, സേയ്യഥാപി പഥവിയം; ആകാസേപി പല്ലങ്കേന കമന്തി, സേയ്യഥാപി പക്ഖീ സകുണോ; ഇമേപി ചന്ദിമസൂരിയേ ഏവംമഹിദ്ധികേ ഏവംമഹാനുഭാവേ പാണിനാ പരിമസന്തി [പരാമസന്തി (സ്യാ. കം.)] പരിമജ്ജന്തി; യാവ ബ്രഹ്മലോകാപി കായേന വസം വത്തേന്തി, സബ്ബേ തേ ചതുന്നം ഇദ്ധിപാദാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താതി.

‘‘കതമേസം ചതുന്നം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഛന്ദസമാധിപ്പധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി, വീരിയസമാധി…പേ… ചിത്തസമാധി…പേ… വീമംസാസമാധിപ്പധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി. യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, അതീതമദ്ധാനം സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭോസും – ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ അഹേസും…പേ… യാവ ബ്രഹ്മലോകാപി കായേന വസം വത്തേസും, സബ്ബേ തേ ഇമേസംയേവ ചതുന്നം ഇദ്ധിപാദാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ.

‘‘യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, അനാഗതമദ്ധാനം സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭോസ്സന്തി – ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ ഭവിസ്സന്തി…പേ… യാവ ബ്രഹ്മലോകാപി കായേന വസം വത്തിസ്സന്തി, സബ്ബേ തേ ഇമേസംയേവ ചതുന്നം ഇദ്ധിപാദാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ.

‘‘യേ ഹി കേചി ഭിക്ഖവേ ഏതരഹി സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭോന്തി – ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ ഹോന്തി…പേ… യാവ ബ്രഹ്മലോകാപി കായേന വസം വത്തേന്തി, സബ്ബേ തേ ഇമേസംയേവ ചതുന്നം ഇദ്ധിപാദാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ’’തി. സത്തമം.

൮. ഭിക്ഖുസുത്തം

൮൩൦. ‘‘ചതുന്നം, ഭിക്ഖവേ, ഇദ്ധിപാദാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ ഭിക്ഖു ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി.

‘‘കതമേസം ചതുന്നം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഛന്ദസമാധിപ്പധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി, വീരിയസമാധി…പേ… ചിത്തസമാധി…പേ… വീമംസാസമാധിപ്പധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി. ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതുന്നം ഇദ്ധിപാദാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ ഭിക്ഖു ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. ഇദ്ധാദിദേസനാസുത്തം

൮൩൧. ‘‘ഇദ്ധിം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി ഇദ്ധിപാദഞ്ച ഇദ്ധിപാദഭാവനഞ്ച ഇദ്ധിപാദഭാവനാഗാമിനിഞ്ച പടിപദം. തം സുണാഥ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, ഇദ്ധി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭോതി – ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ ഹോതി, ബഹുധാപി ഹുത്വാ ഏകോ ഹോതി…പേ… യാവ ബ്രഹ്മലോകാപി കായേന വസം വത്തേതി – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഇദ്ധി.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, ഇദ്ധിപാദോ? യോ സോ, ഭിക്ഖവേ, മഗ്ഗോ യാ പടിപദാ ഇദ്ധിലാഭായ ഇദ്ധിപടിലാഭായ സംവത്തതി – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഇദ്ധിപാദോ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, ഇദ്ധിപാദഭാവനാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഛന്ദസമാധിപ്പധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി, വീരിയസമാധി…പേ… ചിത്തസമാധി …പേ… വീമംസാസമാധിപ്പധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഇദ്ധിപാദഭാവനാ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, ഇദ്ധിപാദഭാവനാഗാമിനീ പടിപദാ? അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി, സമ്മാസങ്കപ്പോ, സമ്മാവാചാ, സമ്മാകമ്മന്തോ, സമ്മാആജീവോ, സമ്മാവായാമോ, സമ്മാസതി, സമ്മാസമാധി – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഇദ്ധിപാദഭാവനാഗാമിനീ പടിപദാ’’തി. നവമം.

൧൦. വിഭങ്ഗസുത്തം

൮൩൨. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, ഇദ്ധിപാദാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോന്തി മഹാനിസംസാ’’.

‘‘കഥം ഭാവിതാ ച, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ കഥം ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോന്തി മഹാനിസംസാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഛന്ദസമാധിപ്പധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി – ‘ഇതി മേ ഛന്ദോ ന ച അതിലീനോ ഭവിസ്സതി, ന ച അതിപ്പഗ്ഗഹിതോ ഭവിസ്സതി, ന ച അജ്ഝത്തം സംഖിത്തോ ഭവിസ്സതി, ന ച ബഹിദ്ധാ വിക്ഖിത്തോ ഭവിസ്സതി’. പച്ഛാപുരേസഞ്ഞീ ച വിഹരതി – ‘യഥാ പുരേ തഥാ പച്ഛാ, യഥാ പച്ഛാ തഥാ പുരേ; യഥാ അധോ തഥാ ഉദ്ധം, യഥാ ഉദ്ധം തഥാ അധോ; യഥാ ദിവാ തഥാ രത്തിം യഥാ രത്തിം തഥാ ദിവാ’. ഇതി വിവടേന ചേതസാ അപരിയോനദ്ധേന സപ്പഭാസം ചിത്തം ഭാവേതി. വീരിയസമാധി…പേ… ചിത്തസമാധി…പേ… വീമംസാസമാധിപ്പധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി – ‘ഇതി മേ വീമംസാ ന ച അതിലീനാ ഭവിസ്സതി, ന ച അതിപ്പഗ്ഗഹിതാ ഭവിസ്സതി, ന ച അജ്ഝത്തം സംഖിത്താ ഭവിസ്സതി, ന ച ബഹിദ്ധാ വിക്ഖിത്താ ഭവിസ്സതി’. പച്ഛാപുരേസഞ്ഞീ ച വിഹരതി – ‘യഥാ പുരേ തഥാ പച്ഛാ, യഥാ പച്ഛാ തഥാ പുരേ; യഥാ അധോ തഥാ ഉദ്ധം, യഥാ ഉദ്ധം തഥാ അധോ; യഥാ ദിവാ തഥാ രത്തിം, യഥാ രത്തിം തഥാ ദിവാ’. ഇതി വിവടേന ചേതസാ അപരിയോനദ്ധേന സപ്പഭാസം ചിത്തം ഭാവേതി.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, അതിലീനോ ഛന്ദോ? യോ, ഭിക്ഖവേ, ഛന്ദോ കോസജ്ജസഹഗതോ കോസജ്ജസമ്പയുത്തോ – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അതിലീനോ ഛന്ദോ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, അതിപ്പഗ്ഗഹിതോ ഛന്ദോ? യോ, ഭിക്ഖവേ, ഛന്ദോ ഉദ്ധച്ചസഹഗതോ ഉദ്ധച്ചസമ്പയുത്തോ – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അതിപ്പഗ്ഗഹിതോ ഛന്ദോ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, അജ്ഝത്തം സംഖിത്തോ ഛന്ദോ? യോ, ഭിക്ഖവേ, ഛന്ദോ ഥിനമിദ്ധസഹഗതോ ഥിനമിദ്ധസമ്പയുത്തോ – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അജ്ഝത്തം സംഖിത്തോ ഛന്ദോ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, ബഹിദ്ധാ വിക്ഖിത്തോ ഛന്ദോ? യോ, ഭിക്ഖവേ, ഛന്ദോ ബഹിദ്ധാ പഞ്ച കാമഗുണേ ആരബ്ഭ അനുവിക്ഖിത്തോ അനുവിസടോ – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ബഹിദ്ധാ വിക്ഖിത്തോ ഛന്ദോ.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പച്ഛാപുരേസഞ്ഞീ ച വിഹരതി – യഥാ പുരേ തഥാ പച്ഛാ, യഥാ പച്ഛാ തഥാ പുരേ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ പച്ഛാപുരേസഞ്ഞാ സുഗ്ഗഹിതാ ഹോതി സുമനസികതാ സൂപധാരിതാ സുപ്പടിവിദ്ധാ പഞ്ഞായ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പച്ഛാപുരേസഞ്ഞീ ച വിഹരതി – യഥാ പുരേ തഥാ പച്ഛാ, യഥാ പച്ഛാ തഥാ പുരേ.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യഥാ അധോ തഥാ ഉദ്ധം, യഥാ ഉദ്ധം തഥാ അധോ വിഹരതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഇമമേവ കായം ഉദ്ധം പാദതലാ അധോ കേസമത്ഥകാ തചപരിയന്തം പൂരം നാനപ്പകാരസ്സ അസുചിനോ പച്ചവേക്ഖതി – ‘അത്ഥി ഇമസ്മിം കായേ കേസാ ലോമാ നഖാ ദന്താ തചോ മംസം ന്ഹാരു അട്ഠി അട്ഠിമിഞ്ജം വക്കം ഹദയം യകനം കിലോമകം പിഹകം പപ്ഫാസം അന്തം അന്തഗുണം ഉദരിയം കരീസം പിത്തം സേമ്ഹം പുബ്ബോ ലോഹിതം സേദോ മേദോ അസ്സു വസാ ഖേളോ സിങ്ഘാണികാ ലസികാ മുത്ത’ന്തി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യഥാ അധോ തഥാ ഉദ്ധം, യഥാ ഉദ്ധം തഥാ അധോ വിഹരതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യഥാ ദിവാ തഥാ രത്തിം, യഥാ രത്തിം തഥാ ദിവാ വിഹരതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യേഹി ആകാരേഹി യേഹി ലിങ്ഗേഹി യേഹി നിമിത്തേഹി ദിവാ ഛന്ദസമാധിപ്പധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി, സോ തേഹി ആകാരേഹി തേഹി ലിങ്ഗേഹി തേഹി നിമിത്തേഹി രത്തിം ഛന്ദസമാധിപ്പധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി; യേഹി വാ പന ആകാരേഹി യേഹി ലിങ്ഗേഹി യേഹി നിമിത്തേഹി രത്തിം ഛന്ദസമാധിപ്പധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി, സോ തേഹി ആകാരേഹി തേഹി ലിങ്ഗേഹി തേഹി നിമിത്തേഹി ദിവാ ഛന്ദസമാധിപ്പധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യഥാ ദിവാ തഥാ രത്തിം, യഥാ രത്തിം തഥാ ദിവാ വിഹരതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിവടേന ചേതസാ അപരിയോനദ്ധേന സപ്പഭാസം ചിത്തം ഭാവേതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ആലോകസഞ്ഞാ സുഗ്ഗഹിതാ ഹോതി ദിവാസഞ്ഞാ സ്വാധിട്ഠിതാ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിവടേന ചേതസാ അപരിയോനദ്ധേന സപ്പഭാസം ചിത്തം ഭാവേതി.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, അതിലീനം വീരിയം? യം, ഭിക്ഖവേ, വീരിയം കോസജ്ജസഹഗതം കോസജ്ജസമ്പയുത്തം – ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അതിലീനം വീരിയം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, അതിപ്പഗ്ഗഹിതം വീരിയം? യം, ഭിക്ഖവേ, വീരിയം ഉദ്ധച്ചസഹഗതം ഉദ്ധച്ചസമ്പയുത്തം – ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അതിപ്പഗ്ഗഹിതം വീരിയം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, അജ്ഝത്തം സംഖിത്തം വീരിയം? യം, ഭിക്ഖവേ, വീരിയം ഥിനമിദ്ധസഹഗതം ഥിനമിദ്ധസമ്പയുത്തം – ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അജ്ഝത്തം സംഖിത്തം വീരിയം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ബഹിദ്ധാ വിക്ഖിത്തം വീരിയം? യം, ഭിക്ഖവേ, വീരിയം ബഹിദ്ധാ പഞ്ച കാമഗുണേ ആരബ്ഭ അനുവിക്ഖിത്തം അനുവിസടം – ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ബഹിദ്ധാ വിക്ഖിത്തം വീരിയം…പേ….

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിവടേന ചേതസാ അപരിയോനദ്ധേന സപ്പഭാസം ചിത്തം ഭാവേതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ആലോകസഞ്ഞാ സുഗ്ഗഹിതാ ഹോതി ദിവാസഞ്ഞാ സ്വാധിട്ഠിതാ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിവടേന ചേതസാ അപരിയോനദ്ധേന സപ്പഭാസം ചിത്തം ഭാവേതി.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, അതിലീനം ചിത്തം? യം, ഭിക്ഖവേ, ചിത്തം കോസജ്ജസഹഗതം കോസജ്ജസമ്പയുത്തം – ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അതിലീനം ചിത്തം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, അതിപ്പഗ്ഗഹിതം ചിത്തം? യം, ഭിക്ഖവേ, ചിത്തം ഉദ്ധച്ചസഹഗതം ഉദ്ധച്ചസമ്പയുത്തം – ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അതിപ്പഗ്ഗഹിതം ചിത്തം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, അജ്ഝത്തം സംഖിത്തം ചിത്തം? യം, ഭിക്ഖവേ, ചിത്തം ഥിനമിദ്ധസഹഗതം ഥിനമിദ്ധസമ്പയുത്തം – ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അജ്ഝത്തം സംഖിത്തം ചിത്തം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ബഹിദ്ധാ വിക്ഖിത്തം ചിത്തം? യം, ഭിക്ഖവേ, ചിത്തം ബഹിദ്ധാ പഞ്ച കാമഗുണേ ആരബ്ഭ അനുവിക്ഖിത്തം അനുവിസടം – ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ബഹിദ്ധാ വിക്ഖിത്തം ചിത്തം…പേ… ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിവടേന ചേതസാ അപരിയോനദ്ധേന സപ്പഭാസം ചിത്തം ഭാവേതി.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, അതിലീനാ വീമംസാ? യാ, ഭിക്ഖവേ, വീമംസാ കോസജ്ജസഹഗതാ കോസജ്ജസമ്പയുത്താ – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അതിലീനാ വീമംസാ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, അതിപ്പഗ്ഗഹിതാ വീമംസാ? യാ, ഭിക്ഖവേ, വീമംസാ ഉദ്ധച്ചസഹഗതാ ഉദ്ധച്ചസമ്പയുത്താ – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അതിപ്പഗ്ഗഹിതാ വീമംസാ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, അജ്ഝത്തം സംഖിത്താ വീമംസാ? യാ, ഭിക്ഖവേ, വീമംസാ ഥിനമിദ്ധസഹഗതാ ഥിനമിദ്ധസമ്പയുത്താ – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അജ്ഝത്തം സംഖിത്താ വീമംസാ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, ബഹിദ്ധാ വിക്ഖിത്താ വീമംസാ? യാ, ഭിക്ഖവേ, വീമംസാ ബഹിദ്ധാ പഞ്ച കാമഗുണേ ആരബ്ഭ അനുവിക്ഖിത്താ അനുവിസടാ – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ബഹിദ്ധാ വിക്ഖിത്താ വീമംസാ…പേ… ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിവടേന ചേതസാ അപരിയോനദ്ധേന സപ്പഭാസം ചിത്തം ഭാവേതി. ഏവം ഭാവിതാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ ഏവം ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോന്തി മഹാനിസംസാ.

‘‘ഏവം ഭാവിതേസു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചതൂസു ഇദ്ധിപാദേസു ഏവം ബഹുലീകതേസു, അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭോതി – ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ ഹോതി, ബഹുധാപി ഹുത്വാ ഏകോ ഹോതി…പേ… യാവ ബ്രഹ്മലോകാപി കായേന വസം വത്തേതി. ഏവം ഭാവിതേസു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചതൂസു ഇദ്ധിപാദേസു ഏവം ബഹുലീകതേസു, ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി. ദസമം.

പാസാദകമ്പനവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

പുബ്ബം മഹപ്ഫലം ഛന്ദം, മോഗ്ഗല്ലാനഞ്ച ഉണ്ണാഭം;

ദ്വേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഭിക്ഖു, ദേസനാ വിഭങ്ഗേന ചാതി.