൪. അനനുസ്സുതവഗ്ഗോ

൧. അനനുസ്സുതസുത്തം

൩൯൭. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘‘അയം കായേ കായാനുപസ്സനാ’തി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി. ‘സാ ഖോ പനായം കായേ കായാനുപസ്സനാ ഭാവേതബ്ബാ’തി മേ, ഭിക്ഖവേ…പേ… ഭാവിതാ’തി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി’’.

‘‘‘അയം വേദനാസു വേദനാനുപസ്സനാ’തി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി. ‘സാ ഖോ പനായം വേദനാസു വേദനാനുപസ്സനാ ഭാവേതബ്ബാ’തി മേ, ഭിക്ഖവേ…പേ… ഭാവിതാ’തി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി.

‘‘‘അയം ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സനാ’തി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി. ‘സാ ഖോ പനായം ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സനാ ഭാവേതബ്ബാ’തി മേ, ഭിക്ഖവേ…പേ… ഭാവിതാ’തി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി.

‘‘‘അയം ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സനാ’തി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി. ‘സാ ഖോ പനായം ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സനാ ഭാവേതബ്ബാ’തി മേ, ഭിക്ഖവേ…പേ… ഭാവിതാ’തി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദീ’’തി. പഠമം.

൨. വിരാഗസുത്തം

൩൯൮. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, സതിപട്ഠാനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ഏകന്തനിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ ഉപസമായ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തന്തി.

‘‘കതമേ ചത്താരോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ഏകന്തനിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ ഉപസമായ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തന്തീ’’തി. ദുതിയം.

൩. വിരദ്ധസുത്തം

൩൯൯. ‘‘യേസം കേസഞ്ചി, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ വിരദ്ധാ, വിരദ്ധോ തേസം അരിയോ മഗ്ഗോ [അരിയോ അട്ഠങ്കികോ മഗ്ഗോ (ക.) ഇമസ്മിം യേവ സുത്തേ ദിസ്സതി അട്ഠങ്ഗികോതിപദം, ന പനാഞ്ഞത്ഥ ഇദ്ധിപാദ അനുരുദ്ധാദീസു] സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമീ. യേസം കേസഞ്ചി, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ആരദ്ധാ, ആരദ്ധോ തേസം അരിയോ മഗ്ഗോ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമീ.

‘‘കതമേ ചത്താരോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. യേസം കേസഞ്ചി, ഭിക്ഖവേ, ഇമേ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ വിരദ്ധാ, വിരദ്ധോ തേസം അരിയോ മഗ്ഗോ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമീ. യേസം കേസഞ്ചി, ഭിക്ഖവേ, ഇമേ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ആരദ്ധാ, ആരദ്ധോ തേസം അരിയോ മഗ്ഗോ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമീ’’തി. തതിയം.

൪. ഭാവിതസുത്തം

൪൦൦. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, സതിപട്ഠാനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ അപാരാ പാരം ഗമനായ സംവത്തന്തി.

‘‘കതമേ ചത്താരോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ അപാരാ പാരം ഗമനായ സംവത്തന്തീ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. സതിസുത്തം

൪൦൧. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘സതോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിഹരേയ്യ സമ്പജാനോ. അയം വോ അമ്ഹാകം അനുസാസനീ’’.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സതോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സതോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സമ്പജാനോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ വിദിതാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജന്തി, വിദിതാ ഉപട്ഠഹന്തി, വിദിതാ അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തി. വിദിതാ വിതക്കാ ഉപ്പജ്ജന്തി, വിദിതാ ഉപട്ഠഹന്തി, വിദിതാ അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തി. വിദിതാ സഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജന്തി, വിദിതാ ഉപട്ഠഹന്തി, വിദിതാ അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സമ്പജാനോ ഹോതി. സതോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിഹരേയ്യ സമ്പജാനോ. അയം വോ അമ്ഹാകം അനുസാസനീ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. അഞ്ഞാസുത്തം

൪൦൨. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, സതിപട്ഠാനാ. കതമേ ചത്താരോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ. ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതുന്നം സതിപട്ഠാനാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ ദ്വിന്നം ഫലാനം അഞ്ഞതരം ഫലം പാടികങ്ഖം – ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അഞ്ഞാ, സതി വാ ഉപാദിസേസേ അനാഗാമിതാ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. ഛന്ദസുത്തം

൪൦൩. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, സതിപട്ഠാനാ. കതമേ ചത്താരോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. തസ്സ കായേ കായാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ യോ കായസ്മിം ഛന്ദോ സോ പഹീയതി. ഛന്ദസ്സ പഹാനാ അമതം സച്ഛികതം ഹോതി.

‘‘വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. തസ്സ വേദനാസു വേദനാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ യോ വേദനാസു ഛന്ദോ സോ പഹീയതി. ഛന്ദസ്സ പഹാനാ അമതം സച്ഛികതം ഹോതി.

‘‘ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. തസ്സ ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സിനോ വിഹരതോ യോ ചിത്തമ്ഹി ഛന്ദോ സോ പഹീയതി. ഛന്ദസ്സ പഹാനാ അമതം സച്ഛികതം ഹോതി.

‘‘ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. തസ്സ ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ യോ ധമ്മേസു ഛന്ദോ സോ പഹീയതി. ഛന്ദസ്സ പഹാനാ അമതം സച്ഛികതം ഹോതീ’’തി. സത്തമം.

൮. പരിഞ്ഞാതസുത്തം

൪൦൪. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, സതിപട്ഠാനാ. കതമേ ചത്താരോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. തസ്സ കായേ കായാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ കായോ പരിഞ്ഞാതോ ഹോതി. കായസ്സ പരിഞ്ഞാതത്താ അമതം സച്ഛികതം ഹോതി.

‘‘വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. തസ്സ വേദനാസു വേദനാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ വേദനാ പരിഞ്ഞാതാ ഹോന്തി. വേദനാനം പരിഞ്ഞാതത്താ അമതം സച്ഛികതം ഹോതി.

‘‘ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. തസ്സ ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സിനോ വിഹരതോ ചിത്തം പരിഞ്ഞാതം ഹോതി. ചിത്തസ്സ പരിഞ്ഞാതത്താ അമതം സച്ഛികതം ഹോതി.

‘‘ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. തസ്സ ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ ധമ്മാ പരിഞ്ഞാതാ ഹോന്തി. ധമ്മാനം പരിഞ്ഞാതത്താ അമതം സച്ഛികതം ഹോതീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. ഭാവനാസുത്തം

൪൦൫. ‘‘ചതുന്നം, ഭിക്ഖവേ, സതിപട്ഠാനാനം ഭാവനം ദേസേസ്സാമി. തം സുണാഥ’’. ‘‘കതമാ, ഭിക്ഖവേ, ചതുന്നം സതിപട്ഠാനാനം ഭാവനാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. അയം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതുന്നം സതിപട്ഠാനാനം ഭാവനാ’’തി. നവമം.

൧൦. വിഭങ്ഗസുത്തം

൪൦൬. ‘‘സതിപട്ഠാനഞ്ച വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി സതിപട്ഠാനഭാവനഞ്ച സതിപട്ഠാനഭാവനാഗാമിനിഞ്ച പടിപദം. തം സുണാഥ’’. ‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സതിപട്ഠാനം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ വിഹരതി…പേ… ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീ വിഹരതി…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സതിപട്ഠാനം’’.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, സതിപട്ഠാനഭാവനാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സമുദയധമ്മാനുപസ്സീ കായസ്മിം വിഹരതി, വയധമ്മാനുപസ്സീ കായസ്മിം വിഹരതി, സമുദയവയധമ്മാനുപസ്സീ കായസ്മിം വിഹരതി, ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. സമുദയധമ്മാനുപസ്സീ വേദനാസു വിഹരതി…പേ… സമുദയധമ്മാനുപസ്സീ ചിത്തേ വിഹരതി… സമുദയധമ്മാനുപസ്സീ ധമ്മേസു വിഹരതി, വയധമ്മാനുപസ്സീ ധമ്മേസു വിഹരതി, സമുദയവയധമ്മാനുപസ്സീ ധമ്മേസു വിഹരതി, ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സതിപട്ഠാനഭാവനാ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, സതിപട്ഠാനഭാവനാഗാമിനീ പടിപദാ? അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി, സമ്മാസങ്കപ്പോ, സമ്മാവാചാ, സമ്മാകമ്മന്തോ, സമ്മാആജീവോ, സമ്മാവായാമോ, സമ്മാസതി, സമ്മാസമാധി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സതിപട്ഠാനഭാവനാഗാമിനീ പടിപദാ’’തി. ദസമം.

അനനുസ്സുതവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

അനനുസ്സുതം വിരാഗോ, വിരദ്ധോ ഭാവനാ സതി;

അഞ്ഞാ ഛന്ദം പരിഞ്ഞായ, ഭാവനാ വിഭങ്ഗേന ചാതി.