൫. ചക്കവത്തിവഗ്ഗോ

൧. വിധാസുത്തം

൨൨൨. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, അതീതമദ്ധാനം സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ തിസ്സോ വിധാ പജഹിംസു, സബ്ബേ തേ സത്തന്നം ബോജ്ഝങ്ഗാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ. യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, അനാഗതമദ്ധാനം സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ തിസ്സോ വിധാ പജഹിസ്സന്തി, സബ്ബേ തേ സത്തന്നം ബോജ്ഝങ്ഗാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ. യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ തിസ്സോ വിധാ പജഹന്തി, സബ്ബേ തേ സത്തന്നം ബോജ്ഝങ്ഗാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ. കതമേസം സത്തന്നം ബോജ്ഝങ്ഗാനം? സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ…പേ… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ. യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, അതീതമദ്ധാനം സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ തിസ്സോ വിധാ പജഹിംസു…പേ… പജഹിസ്സന്തി…പേ… പജഹന്തി, സബ്ബേ തേ ഇമേസംയേവ സത്തന്നം ബോജ്ഝങ്ഗാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ’’തി. പഠമം.

൨. ചക്കവത്തിസുത്തം

൨൨൩. ‘‘രഞ്ഞോ, ഭിക്ഖവേ, ചക്കവത്തിസ്സ പാതുഭാവാ സത്തന്നം രതനാനം പാതുഭാവോ ഹോതി. കതമേസം സത്തന്നം? ചക്കരതനസ്സ പാതുഭാവോ ഹോതി, ഹത്ഥിരതനസ്സ പാതുഭാവോ ഹോതി, അസ്സരതനസ്സ പാതുഭാവോ ഹോതി, മണിരതനസ്സ പാതുഭാവോ ഹോതി, ഇത്ഥിരതനസ്സ പാതുഭാവോ ഹോതി, ഗഹപതിരതനസ്സ പാതുഭാവോ ഹോതി, പരിണായകരതനസ്സ പാതുഭാവോ ഹോതി. രഞ്ഞോ, ഭിക്ഖവേ, ചക്കവത്തിസ്സ പാതുഭാവാ ഇമേസം സത്തന്നം രതനാനം പാതുഭാവോ ഹോതി.

‘‘തഥാഗതസ്സ, ഭിക്ഖവേ, പാതുഭാവാ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സത്തന്നം ബോജ്ഝങ്ഗരതനാനം പാതുഭാവോ ഹോതി. കതമേസം സത്തന്നം? സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ രതനസ്സ പാതുഭാവോ ഹോതി…പേ… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ രതനസ്സ പാതുഭാവോ ഹോതി. തഥാഗതസ്സ, ഭിക്ഖവേ, പാതുഭാവാ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ഇമേസം സത്തന്നം ബോജ്ഝങ്ഗരതനാനം പാതുഭാവോ ഹോതീ’’തി. ദുതിയം.

൩. മാരസുത്തം

൨൨൪. ‘‘മാരസേനപ്പമദ്ദനം വോ, ഭിക്ഖവേ, മഗ്ഗം ദേസേസ്സാമി; തം സുണാഥ. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, മാരസേനപ്പമദ്ദനോ മഗ്ഗോ? യദിദം – സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ. കതമേ സത്ത? സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ…പേ… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ – അയം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മാരസേനപ്പമദ്ദനോ മഗ്ഗോ’’തി. തതിയം.

൪. ദുപ്പഞ്ഞസുത്തം

൨൨൫. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘‘ദുപ്പഞ്ഞോ ഏളമൂഗോ, ദുപ്പഞ്ഞോ ഏളമൂഗോ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ‘ദുപ്പഞ്ഞോ ഏളമൂഗോ’തി വുച്ചതീ’’തി? ‘‘സത്തന്നം ഖോ, ഭിക്ഖു, ബോജ്ഝങ്ഗാനം അഭാവിതത്താ അബഹുലീകതത്താ ‘ദുപ്പഞ്ഞോ ഏളമൂഗോ’തി വുച്ചതി. കതമേസം സത്തന്നം? സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ…പേ… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ – ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖു, സത്തന്നം ബോജ്ഝങ്ഗാനം അഭാവിതത്താ അബഹുലീകതത്താ ‘ദുപ്പഞ്ഞോ ഏളമൂഗോ’തി വുച്ചതീ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. പഞ്ഞവന്തസുത്തം

൨൨൬. ‘‘‘പഞ്ഞവാ അനേളമൂഗോ, പഞ്ഞവാ അനേളമൂഗോ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ‘പഞ്ഞവാ അനേളമൂഗോ’തി വുച്ചതീ’’തി? ‘‘സത്തന്നം ഖോ, ഭിക്ഖു, ബോജ്ഝങ്ഗാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ ‘പഞ്ഞവാ അനേളമൂഗോ’തി വുച്ചതി. കതമേസം സത്തന്നം? സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ…പേ… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ – ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖു, സത്തന്നം ബോജ്ഝങ്ഗാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ ‘പഞ്ഞവാ അനേളമൂഗോ’തി വുച്ചതീ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. ദലിദ്ദസുത്തം

൨൨൭. ‘‘‘ദലിദ്ദോ, ദലിദ്ദോ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ‘ദലിദ്ദോ’തി വുച്ചതീ’’തി? ‘‘സത്തന്നം ഖോ, ഭിക്ഖു, ബോജ്ഝങ്ഗാനം അഭാവിതത്താ അബഹുലീകതത്താ ‘ദലിദ്ദോ’തി വുച്ചതി. കതമേസം സത്തന്നം? സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ…പേ… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ – ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖു, സത്തന്നം ബോജ്ഝങ്ഗാനം അഭാവിതത്താ അബഹുലീകതത്താ ‘ദലിദ്ദോ’തി വുച്ചതീ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. അദലിദ്ദസുത്തം

൨൨൮. ‘‘‘അദലിദ്ദോ, അദലിദ്ദോ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ‘അദലിദ്ദോ’തി വുച്ചതീ’’തി? ‘‘സത്തന്നം ഖോ, ഭിക്ഖു, ബോജ്ഝങ്ഗാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ ‘അദലിദ്ദോ’തി വുച്ചതി. കതമേസം സത്തന്നം? സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ …പേ… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ – ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖു, സത്തന്നം ബോജ്ഝങ്ഗാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ ‘അദലിദ്ദോ’തി വുച്ചതീ’’തി. സത്തമം.

൮. ആദിച്ചസുത്തം

൨൨൯. ‘‘ആദിച്ചസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഉദയതോ ഏതം പുബ്ബങ്ഗമം ഏതം പുബ്ബനിമിത്തം, യദിദം – അരുണുഗ്ഗം. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ സത്തന്നം ബോജ്ഝങ്ഗാനം ഉപ്പാദായ ഏതം പുബ്ബങ്ഗമം ഏതം പുബ്ബനിമിത്തം, യദിദം – കല്യാണമിത്തതാ. കല്യാണമിത്തസ്സേതം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ പാടികങ്ഖം – സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേസ്സതി, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ബഹുലീകരിസ്സതി. കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കല്യാണമിത്തോ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേതി, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ബഹുലീകരോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം…പേ… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കല്യാണമിത്തോ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേതി, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ബഹുലീകരോതീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. അജ്ഝത്തികങ്ഗസുത്തം

൨൩൦. ‘‘അജ്ഝത്തികം, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗന്തി കരിത്വാ നാഞ്ഞം ഏകങ്ഗമ്പി സമനുപസ്സാമി സത്തന്നം ബോജ്ഝങ്ഗാനം ഉപ്പാദായ, യഥയിദം – ഭിക്ഖവേ, യോനിസോമനസികാരോ. യോനിസോമനസികാരസമ്പന്നസ്സേതം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ പാടികങ്ഖം – സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേസ്സതി, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ബഹുലീകരിസ്സതി. കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യോനിസോമനസികാരസമ്പന്നോ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേതി, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ബഹുലീകരോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം…പേ… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യോനിസോമനസികാരസമ്പന്നോ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേതി, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ബഹുലീകരോതീ’’തി. നവമം.

൧൦. ബാഹിരങ്ഗസുത്തം

൨൩൧. ‘‘ബാഹിരം, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗന്തി കരിത്വാ നാഞ്ഞം ഏകങ്ഗമ്പി സമനുപസ്സാമി സത്തന്നം ബോജ്ഝങ്ഗാനം ഉപ്പാദായ, യഥയിദം – ഭിക്ഖവേ, കല്യാണമിത്തതാ. കല്യാണമിത്തസ്സേതം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ പാടികങ്ഖം – സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേസ്സതി, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ബഹുലീകരിസ്സതി. കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കല്യാണമിത്തോ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേതി, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ബഹുലീകരോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം…പേ… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കല്യാണമിത്തോ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേതി, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ബഹുലീകരോതീ’’തി. ദസമം.

ചക്കവത്തിവഗ്ഗോ പഞ്ചമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

വിധാ ചക്കവത്തി മാരോ, ദുപ്പഞ്ഞോ പഞ്ഞവേന ച;

ദലിദ്ദോ അദലിദ്ദോ ച, ആദിച്ചങ്ഗേന തേ ദസാതി.