൨. ബോജ്ഝങ്ഗസംയുത്തം

൧. പബ്ബതവഗ്ഗോ

൧. ഹിമവന്തസുത്തം

൧൮൨. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ഹിമവന്തം പബ്ബതരാജാനം നിസ്സായ നാഗാ കായം വഡ്ഢേന്തി, ബലം ഗാഹേന്തി; തേ തത്ഥ കായം വഡ്ഢേത്വാ ബലം ഗാഹേത്വാ കുസോബ്ഭേ ഓതരന്തി, കുസോബ്ഭേ ഓതരിത്വാ മഹാസോബ്ഭേ ഓതരന്തി, മഹാസോബ്ഭേ ഓതരിത്വാ കുന്നദിയോ ഓതരന്തി, കുന്നദിയോ ഓതരിത്വാ മഹാനദിയോ ഓതരന്തി, മഹാനദിയോ ഓതരിത്വാ മഹാസമുദ്ദസാഗരം ഓതരന്തി; തേ തത്ഥ മഹന്തത്തം വേപുല്ലത്തം ആപജ്ജന്തി കായേന; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സീലം നിസ്സായ സീലേ പതിട്ഠായ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേന്തോ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ബഹുലീകരോന്തോ മഹന്തത്തം വേപുല്ലത്തം പാപുണാതി ധമ്മേസു. കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സീലം നിസ്സായ സീലേ പതിട്ഠായ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേന്തോ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ബഹുലീകരോന്തോ മഹന്തത്തം വേപുല്ലത്തം പാപുണാതി ധമ്മേസൂതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം; ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി…പേ… വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി…പേ… പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി…പേ… പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി…പേ… സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി…പേ… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സീലം നിസ്സായ സീലേ പതിട്ഠായ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേന്തോ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ബഹുലീകരോന്തോ മഹന്തത്തം വേപുല്ലത്തം പാപുണാതി ധമ്മേസൂ’’തി. പഠമം.

൨. കായസുത്തം

൧൮൩. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, അയം കായോ ആഹാരട്ഠിതികോ, ആഹാരം പടിച്ച തിട്ഠതി, അനാഹാരോ നോ തിട്ഠതി; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച നീവരണാ ആഹാരട്ഠിതികാ, ആഹാരം പടിച്ച തിട്ഠന്തി, അനാഹാരാ നോ തിട്ഠന്തി.

‘‘കോ ച, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരോ അനുപ്പന്നസ്സ വാ കാമച്ഛന്ദസ്സ ഉപ്പാദായ, ഉപ്പന്നസ്സ വാ കാമച്ഛന്ദസ്സ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ? അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, സുഭനിമിത്തം. തത്ഥ അയോനിസോമനസികാരബഹുലീകാരോ – അയമാഹാരോ അനുപ്പന്നസ്സ വാ കാമച്ഛന്ദസ്സ ഉപ്പാദായ, ഉപ്പന്നസ്സ വാ കാമച്ഛന്ദസ്സ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ.

‘‘കോ ച, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരോ അനുപ്പന്നസ്സ വാ ബ്യാപാദസ്സ ഉപ്പാദായ, ഉപ്പന്നസ്സ വാ ബ്യാപാദസ്സ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ? അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, പടിഘനിമിത്തം. തത്ഥ അയോനിസോമനസികാരബഹുലീകാരോ – അയമാഹാരോ അനുപ്പന്നസ്സ വാ ബ്യാപാദസ്സ ഉപ്പാദായ, ഉപ്പന്നസ്സ വാ ബ്യാപാദസ്സ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ.

‘‘കോ ച, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരോ അനുപ്പന്നസ്സ വാ ഥിനമിദ്ധസ്സ ഉപ്പാദായ, ഉപ്പന്നസ്സ വാ ഥിനമിദ്ധസ്സ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ? അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, അരതി തന്ദി വിജമ്ഭിതാ ഭത്തസമ്മദോ ചേതസോ ച ലീനത്തം. തത്ഥ അയോനിസോമനസികാരബഹുലീകാരോ – അയമാഹാരോ അനുപ്പന്നസ്സ വാ ഥിനമിദ്ധസ്സ ഉപ്പാദായ, ഉപ്പന്നസ്സ വാ ഥിനമിദ്ധസ്സ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ.

‘‘കോ ച, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരോ അനുപ്പന്നസ്സ വാ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചസ്സ ഉപ്പാദായ, ഉപ്പന്നസ്സ വാ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചസ്സ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ? അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ചേതസോ അവൂപസമോ. തത്ഥ അയോനിസോമനസികാരബഹുലീകാരോ – അയമാഹാരോ അനുപ്പന്നസ്സ വാ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചസ്സ ഉപ്പാദായ, ഉപ്പന്നസ്സ വാ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചസ്സ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ.

‘‘കോ ച, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരോ അനുപ്പന്നായ വാ വിചികിച്ഛായ ഉപ്പാദായ, ഉപ്പന്നായ വാ വിചികിച്ഛായ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ? അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, വിചികിച്ഛാട്ഠാനീയാ ധമ്മാ. തത്ഥ അയോനിസോമനസികാരബഹുലീകാരോ – അയമാഹാരോ അനുപ്പന്നായ വാ വിചികിച്ഛായ ഉപ്പാദായ, ഉപ്പന്നായ വാ വിചികിച്ഛായ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, അയം കായോ ആഹാരട്ഠിതികോ, ആഹാരം പടിച്ച തിട്ഠതി, അനാഹാരോ നോ തിട്ഠതി; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇമേ പഞ്ച നീവരണാ ആഹാരട്ഠിതികാ, ആഹാരം പടിച്ച തിട്ഠന്തി, അനാഹാരാ നോ തിട്ഠന്തി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, അയം കായോ ആഹാരട്ഠിതികോ, ആഹാരം പടിച്ച തിട്ഠതി, അനാഹാരോ നോ തിട്ഠതി; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ ആഹാരട്ഠിതികാ, ആഹാരം പടിച്ച തിട്ഠന്തി, അനാഹാരാ നോ തിട്ഠന്തി.

‘‘കോ ച, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരോ അനുപ്പന്നസ്സ വാ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ, ഉപ്പന്നസ്സ വാ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ? അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗട്ഠാനീയാ ധമ്മാ. തത്ഥ യോനിസോമനസികാരബഹുലീകാരോ – അയമാഹാരോ അനുപ്പന്നസ്സ വാ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ, ഉപ്പന്നസ്സ വാ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ.

‘‘കോ ച, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരോ അനുപ്പന്നസ്സ വാ ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ, ഉപ്പന്നസ്സ വാ ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ? അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, കുസലാകുസലാ ധമ്മാ, സാവജ്ജാനവജ്ജാ ധമ്മാ, ഹീനപണീതാ ധമ്മാ, കണ്ഹസുക്കസപ്പടിഭാഗാ ധമ്മാ. തത്ഥ യോനിസോമനസികാരബഹുലീകാരോ – അയമാഹാരോ അനുപ്പന്നസ്സ വാ ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ, ഉപ്പന്നസ്സ വാ ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ.

‘‘കോ ച, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരോ അനുപ്പന്നസ്സ വാ വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ, ഉപ്പന്നസ്സ വാ വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ? അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ആരമ്ഭധാതു [ആരബ്ഭധാതു (സ്യാ. ക.)] നിക്കമധാതു പരക്കമധാതു. തത്ഥ യോനിസോമനസികാരബഹുലീകാരോ – അയമാഹാരോ അനുപ്പന്നസ്സ വാ വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ, ഉപ്പന്നസ്സ വാ വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ.

‘‘കോ ച, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരോ അനുപ്പന്നസ്സ വാ പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ, ഉപ്പന്നസ്സ വാ പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ? അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗട്ഠാനീയാ ധമ്മാ. തത്ഥ യോനിസോമനസികാരബഹുലീകാരോ – അയമാഹാരോ അനുപ്പന്നസ്സ വാ പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ, ഉപ്പന്നസ്സ വാ പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ.

‘‘കോ ച, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരോ അനുപ്പന്നസ്സ വാ പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ, ഉപ്പന്നസ്സ വാ പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ? അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, കായപസ്സദ്ധി, ചിത്തപസ്സദ്ധി. തത്ഥ യോനിസോമനസികാരബഹുലീകാരോ – അയമാഹാരോ അനുപ്പന്നസ്സ വാ പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ, ഉപ്പന്നസ്സ വാ പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ.

‘‘കോ ച, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരോ അനുപ്പന്നസ്സ വാ സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ, ഉപ്പന്നസ്സ വാ സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ? അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, സമഥനിമിത്തം [സമാധിനിമിത്തം (സ്യാ.)] അബ്യഗ്ഗനിമിത്തം. തത്ഥ യോനിസോമനസികാരബഹുലീകാരോ – അയമാഹാരോ അനുപ്പന്നസ്സ വാ സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ, ഉപ്പന്നസ്സ വാ സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ.

‘‘കോ ച, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരോ അനുപ്പന്നസ്സ വാ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ, ഉപ്പന്നസ്സ വാ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ? അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗട്ഠാനീയാ ധമ്മാ. തത്ഥ യോനിസോമനസികാരബഹുലീകാരോ – അയമാഹാരോ അനുപ്പന്നസ്സ വാ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ, ഉപ്പന്നസ്സ വാ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, അയം കായോ ആഹാരട്ഠിതികോ, ആഹാരം പടിച്ച തിട്ഠതി, അനാഹാരോ നോ തിട്ഠതി; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇമേ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ ആഹാരട്ഠിതികാ, ആഹാരം പടിച്ച തിട്ഠന്തി, അനാഹാരാ നോ തിട്ഠന്തീ’’തി. ദുതിയം.

൩. സീലസുത്തം

൧൮൪. ‘‘യേ തേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ സീലസമ്പന്നാ സമാധിസമ്പന്നാ ഞാണസമ്പന്നാ വിമുത്തിസമ്പന്നാ വിമുത്തിഞാണദസ്സനസമ്പന്നാ, ദസ്സനമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, തേസം ഭിക്ഖൂനം ബഹുകാരം [ബഹൂപകാരം (സ്യാ.)] വദാമി; സവനമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, തേസം ഭിക്ഖൂനം ബഹുകാരം വദാമി; ഉപസങ്കമനമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, തേസം ഭിക്ഖൂനം ബഹുകാരം വദാമി; പയിരുപാസനമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, തേസം ഭിക്ഖൂനം ബഹുകാരം വദാമി; അനുസ്സതിമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, തേസം ഭിക്ഖൂനം ബഹുകാരം വദാമി; അനുപബ്ബജ്ജമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, തേസം ഭിക്ഖൂനം ബഹുകാരം വദാമി. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാരൂപാനം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂനം ധമ്മം സുത്വാ ദ്വയേന വൂപകാസേന വൂപകട്ഠോ [ദ്വയേന വൂപകട്ഠോ (സീ. സ്യാ.)] വിഹരതി – കായവൂപകാസേന ച ചിത്തവൂപകാസേന ച. സോ തഥാ വൂപകട്ഠോ വിഹരന്തോ തം ധമ്മം അനുസ്സരതി അനുവിതക്കേതി.

‘‘യസ്മിം സമയേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു തഥാ വൂപകട്ഠോ വിഹരന്തോ തം ധമ്മം അനുസ്സരതി അനുവിതക്കേതി, സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ ആരദ്ധോ ഹോതി; സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖു ഭാവേതി; സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതി. സോ തഥാ സതോ വിഹരന്തോ തം ധമ്മം പഞ്ഞായ പവിചിനതി പവിചരതി പരിവീമംസമാപജ്ജതി.

‘‘യസ്മിം സമയേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു തഥാ സതോ വിഹരന്തോ തം ധമ്മം പഞ്ഞായ പവിചിനതി പവിചരതി പരിവീമംസമാപജ്ജതി, ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ ആരദ്ധോ ഹോതി; ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖു ഭാവേതി; ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതി. തസ്സ തം ധമ്മം പഞ്ഞായ പവിചിനതോ പവിചരതോ പരിവീമംസമാപജ്ജതോ ആരദ്ധം ഹോതി വീരിയം അസല്ലീനം.

‘‘യസ്മിം സമയേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ തം ധമ്മം പഞ്ഞായ പവിചിനതോ പവിചരതോ പരിവീമംസമാപജ്ജതോ ആരദ്ധം ഹോതി വീരിയം അസല്ലീനം, വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ ആരദ്ധോ ഹോതി; വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖു ഭാവേതി; വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതി. ആരദ്ധവീരിയസ്സ ഉപ്പജ്ജതി പീതി നിരാമിസാ.

‘‘യസ്മിം സമയേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ആരദ്ധവീരിയസ്സ ഉപ്പജ്ജതി പീതി നിരാമിസാ, പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ ആരദ്ധോ ഹോതി; പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖു ഭാവേതി; പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതി. പീതിമനസ്സ കായോപി പസ്സമ്ഭതി, ചിത്തമ്പി പസ്സമ്ഭതി.

‘‘യസ്മിം സമയേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ പീതിമനസ്സ കായോപി പസ്സമ്ഭതി ചിത്തമ്പി പസ്സമ്ഭതി, പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ ആരദ്ധോ ഹോതി; പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖു ഭാവേതി; പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതി. പസ്സദ്ധകായസ്സ സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതി.

‘‘യസ്മിം സമയേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ പസ്സദ്ധകായസ്സ സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതി, സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ ആരദ്ധോ ഹോതി; സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖു ഭാവേതി; സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതി. സോ തഥാസമാഹിതം ചിത്തം സാധുകം അജ്ഝുപേക്ഖിതാ ഹോതി.

‘‘യസ്മിം സമയേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു തഥാസമാഹിതം ചിത്തം സാധുകം അജ്ഝുപേക്ഖിതാ ഹോതി, ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ ആരദ്ധോ ഹോതി; ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖു ഭാവേതി; ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതി.

‘‘ഏവം ഭാവിതേസു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സത്തസു സമ്ബോജ്ഝങ്ഗേസു ഏവം ബഹുലീകതേസു സത്ത ഫലാ സത്താനിസംസാ പാടികങ്ഖാ. കതമേ സത്ത ഫലാ സത്താനിസംസാ? ദിട്ഠേവ ധമ്മേ പടികച്ച അഞ്ഞം ആരാധേതി. നോ ചേ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ പടികച്ച അഞ്ഞം ആരാധേതി, അഥ മരണകാലേ അഞ്ഞം ആരാധേതി. നോ ചേ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ പടികച്ച അഞ്ഞം ആരാധേതി, നോ ചേ മരണകാലേ അഞ്ഞം ആരാധേതി, അഥ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ അന്തരാപരിനിബ്ബായീ ഹോതി. നോ ചേ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ പടികച്ച അഞ്ഞം ആരാധേതി, നോ ചേ മരണകാലേ അഞ്ഞം ആരാധേതി, നോ ചേ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ അന്തരാപരിനിബ്ബായീ ഹോതി, അഥ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ ഹോതി. നോ ചേ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ പടികച്ച അഞ്ഞം ആരാധേതി, നോ ചേ മരണകാലേ അഞ്ഞം ആരാധേതി, നോ ചേ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ അന്തരാപരിനിബ്ബായീ ഹോതി, നോ ചേ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ ഹോതി, അഥ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി. നോ ചേ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ പടികച്ച അഞ്ഞം ആരാധേതി, നോ ചേ മരണകാലേ അഞ്ഞം ആരാധേതി, നോ ചേ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ അന്തരാപരിനിബ്ബായീ ഹോതി, നോ ചേ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ ഹോതി, നോ ചേ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി, അഥ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി. നോ ചേ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ പടികച്ച അഞ്ഞം ആരാധേതി, നോ ചേ മരണകാലേ അഞ്ഞം ആരാധേതി, നോ ചേ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ അന്തരാപരിനിബ്ബായീ ഹോതി, നോ ചേ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ ഹോതി, നോ ചേ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി, നോ ചേ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി, അഥ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഉദ്ധംസോതോ ഹോതി അകനിട്ഠഗാമീ. ഏവം ഭാവിതേസു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സത്തസു ബോജ്ഝങ്ഗേസു ഏവം ബഹുലീകതേസു ഇമേ സത്ത ഫലാ സത്താനിസംസാ പാടികങ്ഖാ’’തി. തതിയം.

൪. വത്ഥസുത്തം

൧൮൫. ഏകം സമയം ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തത്ര ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ആവുസോ, ഭിക്ഖവോ’’തി! ‘‘ആവുസോ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ പച്ചസ്സോസും. ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഏതദവോച –

‘‘സത്തിമേ, ആവുസോ, ബോജ്ഝങ്ഗാ. കതമേ സത്ത? സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ – ഇമേ ഖോ, ആവുസോ, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ. ഇമേസം ഖ്വാഹം, ആവുസോ, സത്തന്നം ബോജ്ഝങ്ഗാനം യേന യേന ബോജ്ഝങ്ഗേന ആകങ്ഖാമി പുബ്ബണ്ഹസമയം വിഹരിതും, തേന തേന ബോജ്ഝങ്ഗേന പുബ്ബണ്ഹസമയം വിഹരാമി; യേന യേന ബോജ്ഝങ്ഗേന ആകങ്ഖാമി മജ്ഝന്ഹികം സമയം വിഹരിതും, തേന തേന ബോജ്ഝങ്ഗേന മജ്ഝന്ഹികം സമയം വിഹരാമി; യേന യേന ബോജ്ഝങ്ഗേന ആകങ്ഖാമി സായന്ഹസമയം വിഹരിതും, തേന തേന ബോജ്ഝങ്ഗേന സായന്ഹസമയം വിഹരാമി. സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ ഇതി ചേ മേ, ആവുസോ, ഹോതി, ‘അപ്പമാണോ’തി മേ ഹോതി, ‘സുസമാരദ്ധോ’തി മേ ഹോതി, തിട്ഠന്തഞ്ച നം ‘തിട്ഠതീ’തി പജാനാമി. സചേപി മേ ചവതി, ‘ഇദപ്പച്ചയാ മേ ചവതീ’തി പജാനാമി…പേ… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ ഇതി ചേ മേ, ആവുസോ, ഹോതി, ‘അപ്പമാണോ’തി മേ ഹോതി, ‘സുസമാരദ്ധോ’തി മേ ഹോതി, തിട്ഠന്തഞ്ച നം ‘തിട്ഠതീ’തി പജാനാമി. സചേപി മേ ചവതി, ‘ഇദപ്പച്ചയാ മേ ചവതീ’തി പജാനാമി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, രഞ്ഞോ വാ രാജമഹാമത്തസ്സ വാ നാനാരത്താനം ദുസ്സാനം ദുസ്സകരണ്ഡകോ പൂരോ അസ്സ. സോ യഞ്ഞദേവ ദുസ്സയുഗം ആകങ്ഖേയ്യ പുബ്ബണ്ഹസമയം പാരുപിതും, തം തദേവ ദുസ്സയുഗം പുബ്ബണ്ഹസമയം പാരുപേയ്യ; യഞ്ഞദേവ ദുസ്സയുഗം ആകങ്ഖേയ്യ മജ്ഝന്ഹികം സമയം പാരുപിതും, തം തദേവ ദുസ്സയുഗം മജ്ഝന്ഹികം സമയം പാരുപേയ്യ; യഞ്ഞദേവ ദുസ്സയുഗം ആകങ്ഖേയ്യ സായന്ഹസമയം പാരുപിതും, തം തദേവ ദുസ്സയുഗം സായന്ഹസമയം പാരുപേയ്യ. ഏവമേവ ഖ്വാഹം, ആവുസോ, ഇമേസം സത്തന്നം ബോജ്ഝങ്ഗാനം യേന യേന ബോജ്ഝങ്ഗേന ആകങ്ഖാമി പുബ്ബണ്ഹസമയം വിഹരിതും, തേന തേന ബോജ്ഝങ്ഗേന പുബ്ബണ്ഹസമയം വിഹരാമി; യേന യേന ബോജ്ഝങ്ഗേന ആകങ്ഖാമി മജ്ഝന്ഹികം സമയം വിഹരിതും, തേന തേന ബോജ്ഝങ്ഗേന മജ്ഝന്ഹികം സമയം വിഹരാമി; യേന യേന ബോജ്ഝങ്ഗേന ആകങ്ഖാമി സായന്ഹസമയം വിഹരിതും, തേന തേന ബോജ്ഝങ്ഗേന സായന്ഹസമയം വിഹരാമി. സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ ഇതി ചേ മേ, ആവുസോ, ഹോതി, ‘അപ്പമാണോ’തി മേ ഹോതി, ‘സുസമാരദ്ധോ’തി മേ ഹോതി, തിട്ഠന്തഞ്ച നം ‘തിട്ഠതീ’തി പജാനാമി. സചേപി മേ ചവതി, ‘ഇദപ്പച്ചയാ മേ ചവതീ’തി പജാനാമി…പേ… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ ഇതി ചേ മേ, ആവുസോ, ഹോതി, ‘അപ്പമാണോ’തി മേ ഹോതി, ‘സുസമാരദ്ധോ’തി മേ ഹോതി, തിട്ഠന്തഞ്ച നം ‘തിട്ഠതീ’തി പജാനാമി. സചേപി മേ ചവതി, ‘ഇദപ്പച്ചയാ മേ ചവതീ’തി പജാനാമീ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. ഭിക്ഖുസുത്തം

൧൮൬. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘‘ബോജ്ഝങ്ഗാ, ബോജ്ഝങ്ഗാ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചന്തി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ‘ബോജ്ഝങ്ഗാ’തി വുച്ചന്തീ’’തി? ‘‘ബോധായ സംവത്തന്തീതി ഖോ, ഭിക്ഖു, തസ്മാ ‘ബോജ്ഝങ്ഗാ’തി വുച്ചന്തി. ഇധ, ഭിക്ഖു, സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം…പേ… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം. തസ്സിമേ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവയതോ കാമാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി, ഭവാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി, അവിജ്ജാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി. വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതി. ബോധായ സംവത്തന്തീതി, ഭിക്ഖു, തസ്മാ ‘ബോജ്ഝങ്ഗാ’തി വുച്ചന്തീ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. കുണ്ഡലിയസുത്തം

൧൮൭. ഏകം സമയം ഭഗവാ സാകേതേ വിഹരതി അഞ്ജനവനേ മിഗദായേ. അഥ ഖോ കുണ്ഡലിയോ പരിബ്ബാജകോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ കുണ്ഡലിയോ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഹമസ്മി, ഭോ ഗോതമ, ആരാമനിസ്സയീ [ആരാമനിസാദീ (സീ.), ആരാമനിയാദീ (സ്യാ.)] പരിസാവചരോ. തസ്സ മയ്ഹം, ഭോ ഗോതമ, പച്ഛാഭത്തം ഭുത്തപാതരാസസ്സ അയമാചാരോ [അയമാഹാരോ (സ്യാ. ക.)] ഹോതി – ആരാമേന ആരാമം ഉയ്യാനേന ഉയ്യാനം അനുചങ്കമാമി അനുവിചരാമി. സോ തത്ഥ പസ്സാമി ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണേ ഇതിവാദപ്പമോക്ഖാനിസംസഞ്ചേവ കഥം കഥേന്തേ ഉപാരമ്ഭാനിസംസഞ്ച – ‘ഭവം പന ഗോതമോ കിമാനിസംസോ വിഹരതീ’’’തി? ‘‘വിജ്ജാവിമുത്തിഫലാനിസംസോ ഖോ, കുണ്ഡലിയ, തഥാഗതോ വിഹരതീ’’തി.

‘‘കതമേ പന, ഭോ ഗോതമ, ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ വിജ്ജാവിമുത്തിം പരിപൂരേന്തീ’’തി? ‘‘സത്ത ഖോ, കുണ്ഡലിയ, ബോജ്ഝങ്ഗാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ വിജ്ജാവിമുത്തിം പരിപൂരേന്തീ’’തി. ‘‘കതമേ പന, ഭോ ഗോതമ, ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ പരിപൂരേന്തീ’’തി? ‘‘ചത്താരോ ഖോ, കുണ്ഡലിയ, സതിപട്ഠാനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ പരിപൂരേന്തീ’’തി. ‘‘കതമേ പന, ഭോ ഗോതമ, ധമ്മാ ഭാവിതാ, ബഹുലീകതാ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ പരിപൂരേന്തീ’’തി? ‘‘തീണി ഖോ, കുണ്ഡലിയ, സുചരിതാനി ഭാവിതാനി ബഹുലീകതാനി ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ പരിപൂരേന്തീ’’തി. ‘‘കതമേ പന, ഭോ ഗോതമ, ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ തീണി സുചരിതാനി പരിപൂരേന്തീ’’തി? ‘‘ഇന്ദ്രിയസംവരോ ഖോ, കുണ്ഡലിയ, ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ തീണി സുചരിതാനി പരിപൂരേതീ’’തി.

‘‘കഥം ഭാവിതോ ച, കുണ്ഡലിയ, ഇന്ദ്രിയസംവരോ കഥം ബഹുലീകതോ തീണി സുചരിതാനി പരിപൂരേതീതി? ഇധ, കുണ്ഡലിയ, ഭിക്ഖു ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ മനാപം നാഭിജ്ഝതി നാഭിഹംസതി, ന രാഗം ജനേതി. തസ്സ ഠിതോ ച കായോ ഹോതി, ഠിതം ചിത്തം അജ്ഝത്തം സുസണ്ഠിതം സുവിമുത്തം. ചക്ഖുനാ ഖോ പനേവ രൂപം ദിസ്വാ അമനാപം ന മങ്കു ഹോതി അപ്പതിട്ഠിതചിത്തോ അദീനമാനസോ അബ്യാപന്നചേതസോ. തസ്സ ഠിതോ ച കായോ ഹോതി ഠിതം ചിത്തം അജ്ഝത്തം സുസണ്ഠിതം സുവിമുത്തം.

‘‘പുന ചപരം, കുണ്ഡലിയ, ഭിക്ഖു സോതേന സദ്ദം സുത്വാ…പേ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ…പേ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ മനാപം നാഭിജ്ഝതി നാഭിഹംസതി, ന രാഗം ജനേതി. തസ്സ ഠിതോ ച കായോ ഹോതി, ഠിതം ചിത്തം അജ്ഝത്തം സുസണ്ഠിതം സുവിമുത്തം. മനസാ ഖോ പനേവ ധമ്മം വിഞ്ഞായ അമനാപം ന മങ്കു ഹോതി അപ്പതിട്ഠിതചിത്തോ അദീനമാനസോ അബ്യാപന്നചേതസോ. തസ്സ ഠിതോ ച കായോ ഹോതി, ഠിതം ചിത്തം അജ്ഝത്തം സുസണ്ഠിതം സുവിമുത്തം.

‘‘യതോ ഖോ, കുണ്ഡലിയ, ഭിക്ഖുനോ ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ മനാപാമനാപേസു രൂപേസു ഠിതോ ച കായോ ഹോതി, ഠിതം ചിത്തം അജ്ഝത്തം സുസണ്ഠിതം സുവിമുത്തം. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ…പേ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ…പേ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ…പേ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ…പേ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ മനാപാമനാപേസു ധമ്മേസു ഠിതോ ച കായോ ഹോതി, ഠിതം ചിത്തം അജ്ഝത്തം സുസണ്ഠിതം സുവിമുത്തം. ഏവം ഭാവിതോ ഖോ, കുണ്ഡലിയ, ഇന്ദ്രിയസംവരോ ഏവം ബഹുലീകതോ തീണി സുചരിതാനി പരിപൂരേതി.

‘‘കഥം ഭാവിതാനി ച, കുണ്ഡലിയ, തീണി സുചരിതാനി കഥം ബഹുലീകതാനി ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ പരിപൂരേന്തി? ഇധ, കുണ്ഡലിയ, ഭിക്ഖു കായദുച്ചരിതം പഹായ കായസുചരിതം ഭാവേതി, വചീദുച്ചരിതം പഹായ വചീസുചരിതം ഭാവേതി, മനോദുച്ചരിതം പഹായ മനോസുചരിതം ഭാവേതി. ഏവം ഭാവിതാനി ഖോ, കുണ്ഡലിയ, തീണി സുചരിതാനി ഏവം ബഹുലീകതാനി ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ പരിപൂരേന്തി.

‘‘കഥം ഭാവിതാ ച, കുണ്ഡലിയ, ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ കഥം ബഹുലീകതാ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ പരിപൂരേന്തി? ഇധ, കുണ്ഡലിയ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. ഏവം ഭാവിതാ ഖോ, കുണ്ഡലിയ, ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ഏവം ബഹുലീകതാ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ പരിപൂരേന്തി.

‘‘കഥം ഭാവിതാ ച, കുണ്ഡലിയ, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ കഥം ബഹുലീകതാ വിജ്ജാവിമുത്തിം പരിപൂരേന്തി? ഇധ, കുണ്ഡലിയ, ഭിക്ഖു സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം…പേ… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം. ഏവം ഭാവിതാ ഖോ, കുണ്ഡലിയ, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ ഏവം ബഹുലീകതാ വിജ്ജാവിമുത്തിം പരിപൂരേന്തീ’’തി.

ഏവം വുത്തേ കുണ്ഡലിയോ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ, അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ! സേയ്യഥാപി, ഭോ ഗോതമ, നിക്കുജ്ജിതം വാ ഉക്കുജ്ജേയ്യ, പടിച്ഛന്നം വാ വിവരേയ്യ, മൂള്ഹസ്സ വാ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, അന്ധകാരേ വാ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ, ചക്ഖുമന്തോ രൂപാനി ദക്ഖന്തീതി; ഏവമേവ ഭോതാ ഗോതമേന അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ. ഏസാഹം ഭവന്തം ഗോതമം സരണം ഗച്ഛാമി ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ഉപാസകം മം ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി. ഛട്ഠം.

൭. കൂടാഗാരസുത്തം

൧൮൮. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, കൂടാഗാരസ്സ യാ കാചി ഗോപാനസിയോ, സബ്ബാ താ കൂടനിന്നാ കൂടപോണാ കൂടപബ്ഭാരാ; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേന്തോ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ബഹുലീകരോന്തോ നിബ്ബാനനിന്നോ ഹോതി നിബ്ബാനപോണോ നിബ്ബാനപബ്ഭാരോ.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേന്തോ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ബഹുലീകരോന്തോ നിബ്ബാനനിന്നോ ഹോതി നിബ്ബാനപോണോ നിബ്ബാനപബ്ഭാരോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം…പേ… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേന്തോ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ബഹുലീകരോന്തോ നിബ്ബാനനിന്നോ ഹോതി നിബ്ബാനപോണോ നിബ്ബാനപബ്ഭാരോ’’തി. സത്തമം.

൮. ഉപവാനസുത്തം

൧൮൯. ഏകം സമയം ആയസ്മാ ച ഉപവാനോ ആയസ്മാ ച സാരിപുത്തോ കോസമ്ബിയം വിഹരന്തി ഘോസിതാരാമേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേനായസ്മാ ഉപവാനോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ ഉപവാനേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ആയസ്മന്തം ഉപവാനം ഏതദവോച –

‘‘ജാനേയ്യ നു ഖോ, ആവുസോ ഉപവാന, ഭിക്ഖു ‘പച്ചത്തം യോനിസോമനസികാരാ ഏവം സുസമാരദ്ധാ മേ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ ഫാസുവിഹാരായ സംവത്തന്തീ’’’തി? ‘‘ജാനേയ്യ ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു ‘പച്ചത്തം യോനിസോമനസികാരാ ഏവം സുസമാരദ്ധാ മേ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ ഫാസുവിഹാരായ സംവത്തന്തീ’’’തി.

‘‘സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു ആരബ്ഭമാനോ പജാനാതി ‘ചിത്തഞ്ച മേ സുവിമുത്തം, ഥിനമിദ്ധഞ്ച മേ സുസമൂഹതം, ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചഞ്ച മേ സുപ്പടിവിനീതം, ആരദ്ധഞ്ച മേ വീരിയം, അട്ഠിംകത്വാ മനസി കരോമി, നോ ച ലീന’ന്തി…പേ… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ആവുസോ, ഭിക്ഖു ആരബ്ഭമാനോ പജാനാതി ‘ചിത്തഞ്ച മേ സുവിമുത്തം, ഥിനമിദ്ധഞ്ച മേ സുസമൂഹതം, ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചഞ്ച മേ സുപ്പടിവിനീതം, ആരദ്ധഞ്ച മേ വീരിയം, അട്ഠിംകത്വാ മനസി കരോമി, നോ ച ലീന’ന്തി. ഏവം ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു ജാനേയ്യ ‘പച്ചത്തം യോനിസോമനസികാരാ ഏവം സുസമാരദ്ധാ മേ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ ഫാസുവിഹാരായ സംവത്തന്തീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. പഠമഉപ്പന്നസുത്തം

൧൯൦. ‘‘സത്തിമേ, ഭിക്ഖവേ, ബോജ്ഝങ്ഗാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ അനുപ്പന്നാ ഉപ്പജ്ജന്തി, നാഞ്ഞത്ര തഥാഗതസ്സ പാതുഭാവാ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ. കതമേ സത്ത? സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ…പേ… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ അനുപ്പന്നാ ഉപ്പജ്ജന്തി, നാഞ്ഞത്ര തഥാഗതസ്സ പാതുഭാവാ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സാ’’തി. നവമം.

൧൦. ദുതിയഉപ്പന്നസുത്തം

൧൯൧. ‘‘സത്തിമേ, ഭിക്ഖവേ, ബോജ്ഝങ്ഗാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ അനുപ്പന്നാ ഉപ്പജ്ജന്തി, നാഞ്ഞത്ര സുഗതവിനയാ. കതമേ സത്ത? സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ…പേ… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ അനുപ്പന്നാ ഉപ്പജ്ജന്തി, നാഞ്ഞത്ര സുഗതവിനയാ’’തി. ദസമം.

പബ്ബതവഗ്ഗോ പഠമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ഹിമവന്തം കായം സീലം, വത്ഥം ഭിക്ഖു ച കുണ്ഡലി;

കൂടഞ്ച ഉപവാനഞ്ച, ഉപ്പന്നാ അപരേ ദുവേതി.

൨. ഗിലാനവഗ്ഗോ

൧. പാണസുത്തം

൧൯൨. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, യേ കേചി പാണാ ചത്താരോ ഇരിയാപഥേ കപ്പേന്തി – കാലേന ഗമനം, കാലേന ഠാനം, കാലേന നിസജ്ജം, കാലേന സേയ്യം, സബ്ബേ തേ പഥവിം നിസ്സായ പഥവിയം പതിട്ഠായ ഏവമേതേ ചത്താരോ ഇരിയാപഥേ കപ്പേന്തി; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സീലം നിസ്സായ സീലേ പതിട്ഠായ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേതി, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ബഹുലീകരോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സീലം നിസ്സായ സീലേ പതിട്ഠായ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേതി സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ബഹുലീകരോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം…പേ… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സീലം നിസ്സായ സീലേ പതിട്ഠായ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേതി, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ബഹുലീകരോതീ’’തി. പഠമം.

൨. പഠമസൂരിയൂപമസുത്തം

൧൯൩. ‘‘സൂരിയസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഉദയതോ ഏതം പുബ്ബങ്ഗമം ഏതം പുബ്ബനിമിത്തം, യദിദം – അരുണുഗ്ഗം; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ സത്തന്നം ബോജ്ഝങ്ഗാനം ഉപ്പാദായ ഏതം പുബ്ബങ്ഗമം ഏതം പുബ്ബനിമിത്തം, യദിദം – കല്യാണമിത്തതാ. കല്യാണമിത്തസ്സേതം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ പാടികങ്ഖം – സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേസ്സതി, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ബഹുലീകരിസ്സതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കല്യാണമിത്തോ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേതി സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ബഹുലീകരോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം…പേ… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കല്യാണമിത്തോ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേതി, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ബഹുലീകരോതീ’’തി. ദുതിയം.

൩. ദുതിയസൂരിയൂപമസുത്തം

൧൯൪. ‘‘സൂരിയസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഉദയതോ ഏതം പുബ്ബങ്ഗമം ഏതം പുബ്ബനിമിത്തം, യദിദം – അരുണുഗ്ഗം; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ സത്തന്നം ബോജ്ഝങ്ഗാനം ഉപ്പാദായ ഏതം പുബ്ബങ്ഗമം ഏതം പുബ്ബനിമിത്തം, യദിദം – യോനിസോമനസികാരോ. യോനിസോമനസികാരസമ്പന്നസ്സേതം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ പാടികങ്ഖം – സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേസ്സതി, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ബഹുലീകരിസ്സതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യോനിസോമനസികാരസമ്പന്നോ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേതി, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ബഹുലീകരോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം…പേ… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യോനിസോമനസികാരസമ്പന്നോ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേതി, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ബഹുലീകരോതീ’’തി. തതിയം.

൪. പഠമഗിലാനസുത്തം

൧൯൫. ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ പിപ്പലിഗുഹായം [വിപ്ഫലിഗുഹായം (സീ.)] വിഹരതി ആബാധികോ ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ. അഥ ഖോ ഭഗവാ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേനായസ്മാ മഹാകസ്സപോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം മഹാകസ്സപം ഏതദവോച –

‘‘കച്ചി തേ, കസ്സപ, ഖമനീയം കച്ചി യാപനീയം? കച്ചി ദുക്ഖാ വേദനാ പടിക്കമന്തി, നോ അഭിക്കമന്തി; പടിക്കമോസാനം പഞ്ഞായതി, നോ അഭിക്കമോ’’തി? ‘‘ന മേ, ഭന്തേ, ഖമനീയം, ന യാപനീയം. ബാള്ഹാ മേ ദുക്ഖാ വേദനാ അഭിക്കമന്തി, നോ പടിക്കമന്തി; അഭിക്കമോസാനം പഞ്ഞായതി, നോ പടിക്കമോ’’തി.

‘‘സത്തിമേ, കസ്സപ, ബോജ്ഝങ്ഗാ മയാ സമ്മദക്ഖാതാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തന്തി. കതമേ സത്ത? സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ ഖോ, കസ്സപ, മയാ സമ്മദക്ഖാതോ ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തതി…പേ… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ ഖോ, കസ്സപ, മയാ സമ്മദക്ഖാതോ ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തതി. ഇമേ ഖോ, കസ്സപ, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ മയാ സമ്മദക്ഖാതാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തന്തീ’’തി. ‘‘തഗ്ഘ, ഭഗവാ, ബോജ്ഝങ്ഗാ; തഗ്ഘ, സുഗത, ബോജ്ഝങ്ഗാ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനോ ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദി. വുട്ഠഹി ചായസ്മാ മഹാകസ്സപോ തമ്ഹാ ആബാധാ. തഥാപഹീനോ ചായസ്മതോ മഹാകസ്സപസ്സ സോ ആബാധോ അഹോസീതി. ചതുത്ഥം.

൫. ദുതിയഗിലാനസുത്തം

൧൯൬. ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേ വിഹരതി ആബാധികോ ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ. അഥ ഖോ ഭഗവാ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേനായസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം ഏതദവോച –

‘‘കച്ചി തേ, മോഗ്ഗല്ലാന, ഖമനീയം കച്ചി യാപനീയം? കച്ചി ദുക്ഖാ വേദനാ പടിക്കമന്തി, നോ അഭിക്കമന്തി; പടിക്കമോസാനം പഞ്ഞായതി, നോ അഭിക്കമോ’’തി? ‘‘ന മേ, ഭന്തേ, ഖമനീയം, ന യാപനീയം. ബാള്ഹാ മേ ദുക്ഖാ വേദനാ അഭിക്കമന്തി, നോ പടിക്കമന്തി; അഭിക്കമോസാനം പഞ്ഞായതി, നോ പടിക്കമോ’’തി.

‘‘സത്തിമേ, മോഗ്ഗല്ലാന, ബോജ്ഝങ്ഗാ മയാ സമ്മദക്ഖാതാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തന്തി. കതമേ സത്ത? സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ ഖോ, മോഗ്ഗല്ലാന, മയാ സമ്മദക്ഖാതോ ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തതി…പേ… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ ഖോ, മോഗ്ഗല്ലാന, മയാ സമ്മദക്ഖാതോ ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തതി. ഇമേ ഖോ, മോഗ്ഗല്ലാന, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ മയാ സമ്മദക്ഖാതാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തന്തീ’’തി. ‘‘തഗ്ഘ, ഭഗവാ, ബോജ്ഝങ്ഗാ; തഗ്ഘ, സുഗത, ബോജ്ഝങ്ഗാ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദി. വുട്ഠഹി ചായസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ തമ്ഹാ ആബാധാ. തഥാപഹീനോ ചായസ്മതോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസ്സ സോ ആബാധോ അഹോസീതി. പഞ്ചമം.

൬. തതിയഗിലാനസുത്തം

൧൯൭. ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ ആബാധികോ ഹോതി ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാചുന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം മഹാചുന്ദം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘പടിഭന്തു തം, ചുന്ദ, ബോജ്ഝങ്ഗാ’’തി.

‘‘സത്തിമേ, ഭന്തേ, ബോജ്ഝങ്ഗാ ഭഗവതാ സമ്മദക്ഖാതാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തന്തി. കതമേ സത്ത? സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ ഖോ, ഭന്തേ, ഭഗവതാ സമ്മദക്ഖാതോ ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തതി…പേ… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ ഖോ, ഭന്തേ, ഭഗവതാ സമ്മദക്ഖാതോ ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തതി. ഇമേ ഖോ, ഭന്തേ, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ ഭഗവതാ സമ്മദക്ഖാതാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തന്തീ’’തി. ‘‘തഗ്ഘ, ചുന്ദ, ബോജ്ഝങ്ഗാ; തഗ്ഘ, ചുന്ദ, ബോജ്ഝങ്ഗാ’’തി.

ഇദമവോചായസ്മാ ചുന്ദോ. സമനുഞ്ഞോ സത്ഥാ അഹോസി. വുട്ഠഹി ച ഭഗവാ തമ്ഹാ ആബാധാ. തഥാപഹീനോ ച ഭഗവതോ സോ ആബാധോ അഹോസീതി. ഛട്ഠം.

൭. പാരങ്ഗമസുത്തം

൧൯൮. ‘‘സത്തിമേ, ഭിക്ഖവേ, ബോജ്ഝങ്ഗാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ അപാരാ പാരം ഗമനായ സംവത്തന്തി. കതമേ സത്ത? സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ…പേ… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ അപാരാ പാരം ഗമനായ സംവത്തന്തീ’’തി.

‘‘അപ്പകാ തേ മനുസ്സേസു, യേ ജനാ പാരഗാമിനോ;

അഥായം ഇതരാ പജാ, തീരമേവാനുധാവതി.

‘‘യേ ച ഖോ സമ്മദക്ഖാതേ, ധമ്മേ ധമ്മാനുവത്തിനോ;

തേ ജനാ പാരമേസ്സന്തി, മച്ചുധേയ്യം സുദുത്തരം.

‘‘കണ്ഹം ധമ്മം വിപ്പഹായ, സുക്കം ഭാവേഥ പണ്ഡിതോ;

ഓകാ അനോകമാഗമ്മ, വിവേകേ യത്ഥ ദൂരമം.

‘‘തത്രാഭിരതിമിച്ഛേയ്യ, ഹിത്വാ കാമേ അകിഞ്ചനോ;

പരിയോദപേയ്യ അത്താനം, ചിത്തക്ലേസേഹി പണ്ഡിതോ.

‘‘യേസം സമ്ബോധിയങ്ഗേസു, സമ്മാ ചിത്തം സുഭാവിതം;

ആദാനപ്പടിനിസ്സഗ്ഗേ, അനുപാദായ യേ രതാ;

ഖീണാസവാ ജുതിമന്തോ, തേ ലോകേ പരിനിബ്ബുതാ’’തി. സത്തമം;

൮. വിരദ്ധസുത്തം

൧൯൯. ‘‘യേസം കേസഞ്ചി, ഭിക്ഖവേ, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ വിരദ്ധാ, വിരദ്ധോ തേസം അരിയോ മഗ്ഗോ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമീ. യേസം കേസഞ്ചി, ഭിക്ഖവേ, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ ആരദ്ധാ, ആരദ്ധോ തേസം അരിയോ മഗ്ഗോ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമീ. കതമേ സത്ത? സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ…പേ… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ – യേസം കേസഞ്ചി, ഭിക്ഖവേ, ഇമേ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ വിരദ്ധാ, വിരദ്ധോ തേസം അരിയോ മഗ്ഗോ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമീ. യേസം കേസഞ്ചി, ഭിക്ഖവേ, ഇമേ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ ആരദ്ധാ, ആരദ്ധോ തേസം അരിയോ മഗ്ഗോ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. അരിയസുത്തം

൨൦൦. ‘‘സത്തിമേ, ഭിക്ഖവേ, ബോജ്ഝങ്ഗാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ അരിയാ നിയ്യാനികാ നീയന്തി തക്കരസ്സ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ. കതമേ സത്ത? സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ…പേ… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ അരിയാ നിയ്യാനികാ നീയന്തി തക്കരസ്സ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായാ’’തി. നവമം.

൧൦. നിബ്ബിദാസുത്തം

൨൦൧. ‘‘സത്തിമേ, ഭിക്ഖവേ, ബോജ്ഝങ്ഗാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ഏകന്തനിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ ഉപസമായ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തന്തി. കതമേ സത്ത? സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ…പേ… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ഏകന്തനിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ ഉപസമായ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തന്തീ’’തി. ദസമം.

ഗിലാനവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

പാണാ സൂരിയൂപമാ ദ്വേ, ഗിലാനാ അപരേ തയോ;

പാരങ്ഗാമീ വിരദ്ധോ ച, അരിയോ നിബ്ബിദായ ചാതി.

൩. ഉദായിവഗ്ഗോ

൧. ബോധായസുത്തം

൨൦൨. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘‘ബോജ്ഝങ്ഗാ, ബോജ്ഝങ്ഗാ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചന്തി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ‘ബോജ്ഝങ്ഗാ’തി വുച്ചന്തീ’’തി? ‘‘‘ബോധായ സംവത്തന്തീ’തി ഖോ, ഭിക്ഖു, തസ്മാ ബോജ്ഝങ്ഗാതി വുച്ചന്തി. ഇധ, ഭിക്ഖു, സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം…പേ… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം. ‘ബോധായ സംവത്തന്തീ’തി ഖോ, ഭിക്ഖു, തസ്മാ ‘ബോജ്ഝങ്ഗാ’തി വുച്ചന്തീ’’തി. പഠമം.

൨. ബോജ്ഝങ്ഗദേസനാസുത്തം

൨൦൩. ‘‘സത്ത വോ, ഭിക്ഖവേ, ബോജ്ഝങ്ഗേ ദേസേസ്സാമി; തം സുണാഥ. കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ? സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ…പേ… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ’’തി. ദുതിയം.

൩. ഠാനിയസുത്തം

൨൦൪. ‘‘കാമരാഗട്ഠാനിയാനം, [കാമരാഗട്ഠാനീയാനം (സീ.)] ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാനം മനസികാരബഹുലീകാരാ അനുപ്പന്നോ ചേവ കാമച്ഛന്ദോ ഉപ്പജ്ജതി, ഉപ്പന്നോ ച കാമച്ഛന്ദോ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ സംവത്തതി. ബ്യാപാദട്ഠാനിയാനം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാനം മനസികാരബഹുലീകാരാ അനുപ്പന്നോ ചേവ ബ്യാപാദോ ഉപ്പജ്ജതി, ഉപ്പന്നോ ച ബ്യാപാദോ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ സംവത്തതി. ഥിനമിദ്ധട്ഠാനിയാനം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാനം മനസികാരബഹുലീകാരാ അനുപ്പന്നഞ്ചേവ ഥിനമിദ്ധം ഉപ്പജ്ജതി, ഉപ്പന്നഞ്ച ഥിനമിദ്ധം ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായം സംവത്തതി. ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചട്ഠാനിയാനം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാനം മനസികാരബഹുലീകാരാ അനുപ്പന്നഞ്ചേവ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം ഉപ്പജ്ജതി, ഉപ്പന്നഞ്ച ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ സംവത്തതി. വിചികിച്ഛാട്ഠാനിയാനം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാനം മനസികാരബഹുലീകാരാ അനുപ്പന്നാ ചേവ വിചികിച്ഛാ ഉപ്പജ്ജതി, ഉപ്പന്നാ ച വിചികിച്ഛാ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ സംവത്തതി.

‘‘സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗട്ഠാനിയാനം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാനം മനസികാരബഹുലീകാരാ അനുപ്പന്നോ ചേവ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ ഉപ്പജ്ജതി, ഉപ്പന്നോ ച സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതി…പേ… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗട്ഠാനിയാനം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാനം മനസികാരബഹുലീകാരാ അനുപ്പന്നോ ചേവ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ ഉപ്പജ്ജതി, ഉപ്പന്നോ ച ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതീ’’തി. തതിയം.

൪. അയോനിസോമനസികാരസുത്തം

൨൦൫. ‘‘അയോനിസോ, ഭിക്ഖവേ, മനസികരോതോ അനുപ്പന്നോ ചേവ കാമച്ഛന്ദോ ഉപ്പജ്ജതി, ഉപ്പന്നോ ച കാമച്ഛന്ദോ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ സംവത്തതി; അനുപ്പന്നോ ചേവ ബ്യാപാദോ ഉപ്പജ്ജതി, ഉപ്പന്നോ ച ബ്യാപാദോ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ സംവത്തതി; അനുപ്പന്നഞ്ചേവ ഥിനമിദ്ധം ഉപ്പജ്ജതി, ഉപ്പന്നഞ്ച ഥിനമിദ്ധം ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ സംവത്തതി; അനുപ്പന്നഞ്ചേവ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം ഉപ്പജ്ജതി, ഉപ്പന്നഞ്ച ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ സംവത്തതി; അനുപ്പന്നാ ചേവ വിചികിച്ഛാ ഉപ്പജ്ജതി, ഉപ്പന്നാ ച വിചികിച്ഛാ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ സംവത്തതി; അനുപ്പന്നോ ചേവ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ നുപ്പജ്ജതി, ഉപ്പന്നോ ച സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ നിരുജ്ഝതി…പേ… അനുപ്പന്നോ ചേവ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ നുപ്പജ്ജതി, ഉപ്പന്നോ ച ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ നിരുജ്ഝതി.

യോനിസോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മനസികരോതോ അനുപ്പന്നോ ചേവ കാമച്ഛന്ദോ നുപ്പജ്ജതി, ഉപ്പന്നോ ച കാമച്ഛന്ദോ പഹീയതി; അനുപ്പന്നോ ചേവ ബ്യാപാദോ നുപ്പജ്ജതി, ഉപ്പന്നോ ച ബ്യാപാദോ പഹീയതി; അനുപ്പന്നഞ്ചേവ ഥിനമിദ്ധം നുപ്പജ്ജതി, ഉപ്പന്നഞ്ച ഥിനമിദ്ധം പഹീയതി; അനുപ്പന്നഞ്ചേവ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം നുപ്പജ്ജതി, ഉപ്പന്നഞ്ച ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം പഹീയതി; അനുപ്പന്നാ ചേവ വിചികിച്ഛാ നുപ്പജ്ജതി, ഉപ്പന്നാ ച വിചികിച്ഛാ പഹീയതി.

‘‘അനുപ്പന്നോ ചേവ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ ഉപ്പജ്ജതി, ഉപ്പന്നോ ച സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതി…പേ… അനുപ്പന്നോ ചേവ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ ഉപ്പജ്ജതി, ഉപ്പന്നോ ച ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതീ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. അപരിഹാനിയസുത്തം

൨൦൬. ‘‘സത്ത വോ, ഭിക്ഖവേ, അപരിഹാനിയേ ധമ്മേ ദേസേസ്സാമി; തം സുണാഥ. കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, സത്ത അപരിഹാനിയാ ധമ്മാ? യദിദം – സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ. കതമേ സത്ത? സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ…പേ… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സത്ത അപരിഹാനിയാ ധമ്മാ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. തണ്ഹക്ഖയസുത്തം

൨൦൭. ‘‘യോ, ഭിക്ഖവേ, മഗ്ഗോ യാ പടിപദാ തണ്ഹക്ഖയായ സംവത്തതി, തം മഗ്ഗം തം പടിപദം ഭാവേഥ. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, മഗ്ഗോ കതമാ ച പടിപദാ തണ്ഹക്ഖയായ സംവത്തതി? യദിദം – സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ. കതമേ സത്ത? സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ…പേ… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ’’തി. ഏവം വുത്തേ ആയസ്മാ ഉദായീ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കഥം ഭാവിതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ, കഥം ബഹുലീകതാ തണ്ഹക്ഖയായ സംവത്തന്തീ’’തി?

‘‘ഇധ, ഉദായി, ഭിക്ഖു സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം വിപുലം മഹഗ്ഗതം അപ്പമാണം അബ്യാപജ്ജം [അബ്യാപജ്ഝം (സീ. സ്യാ. പീ.)]. തസ്സ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവയതോ വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം വിപുലം മഹഗ്ഗതം അപ്പമാണം അബ്യാപജ്ജം തണ്ഹാ പഹീയതി. തണ്ഹായ പഹാനാ കമ്മം പഹീയതി. കമ്മസ്സ പഹാനാ ദുക്ഖം പഹീയതി…പേ… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം വിപുലം മഹഗ്ഗതം അപ്പമാണം അബ്യാപജ്ജം. തസ്സ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവയതോ വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം വിപുലം മഹഗ്ഗതം അപ്പമാണം അബ്യാപജ്ജം തണ്ഹാ പഹീയതി തണ്ഹായ പഹാനാ കമ്മം പഹീയതി. കമ്മസ്സ പഹാനാ ദുക്ഖം പഹീയതി. ഇതി ഖോ, ഉദായി, തണ്ഹക്ഖയാ കമ്മക്ഖയോ, കമ്മക്ഖയാ ദുക്ഖക്ഖയോ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. തണ്ഹാനിരോധസുത്തം

൨൦൮. ‘‘യോ, ഭിക്ഖവേ, മഗ്ഗോ യാ പടിപദാ തണ്ഹാനിരോധായ സംവത്തതി, തം മഗ്ഗം തം പടിപദം ഭാവേഥ. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, മഗ്ഗോ കതമാ ച പടിപദാ തണ്ഹാനിരോധായ സംവത്തതി? യദിദം – സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ. കതമേ സത്ത? സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ…പേ… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ. കഥം ഭാവിതാ, ച ഭിക്ഖവേ, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ കഥം ബഹുലീകതാ തണ്ഹാനിരോധായ സംവത്തന്തി?

‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം…പേ… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം. ഏവം ഭാവിതാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ ഏവം ബഹുലീകതാ തണ്ഹാനിരോധായ സംവത്തന്തീ’’തി. സത്തമം.

൮. നിബ്ബേധഭാഗിയസുത്തം

൨൦൯. ‘‘നിബ്ബേധഭാഗിയം വോ, ഭിക്ഖവേ, മഗ്ഗം ദേസേസ്സാമി; തം സുണാഥ. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, നിബ്ബേധഭാഗിയോ മഗ്ഗോ? യദിദം – സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ. കതമേ സത്ത? സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ…പേ… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ’’തി. ഏവം വുത്തേ ആയസ്മാ ഉദായീ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കഥം ഭാവിതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ കഥം ബഹുലീകതാ നിബ്ബേധായ സംവത്തന്തീ’’തി?

‘‘ഇധ, ഉദായി, ഭിക്ഖു സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം വിപുലം മഹഗ്ഗതം അപ്പമാണം അബ്യാപജ്ജം. സോ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവിതേന ചിത്തേന അനിബ്ബിദ്ധപുബ്ബം അപ്പദാലിതപുബ്ബം ലോഭക്ഖന്ധം നിബ്ബിജ്ഝതി പദാലേതി; അനിബ്ബിദ്ധപുബ്ബം അപ്പദാലിതപുബ്ബം ദോസക്ഖന്ധം നിബ്ബിജ്ഝതി പദാലേതി; അനിബ്ബിദ്ധപുബ്ബം അപ്പദാലിതപുബ്ബം മോഹക്ഖന്ധം നിബ്ബിജ്ഝതി പദാലേതി…പേ… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം വിപുലം മഹഗ്ഗതം അപ്പമാണം അബ്യാപജ്ജം. സോ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവിതേന ചിത്തേന അനിബ്ബിദ്ധപുബ്ബം അപ്പദാലിതപുബ്ബം ലോഭക്ഖന്ധം നിബ്ബിജ്ഝതി പദാലേതി; അനിബ്ബിദ്ധപുബ്ബം അപ്പദാലിതപുബ്ബം ദോസക്ഖന്ധം നിബ്ബിജ്ഝതി പദാലേതി; അനിബ്ബിദ്ധപുബ്ബം അപ്പദാലിതപുബ്ബം മോഹക്ഖന്ധം നിബ്ബിജ്ഝതി പദാലേതി. ഏവം ഭാവിതാ ഖോ, ഉദായി, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ ഏവം ബഹുലീകതാ നിബ്ബേധായ സംവത്തന്തീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. ഏകധമ്മസുത്തം

൨൧൦. ‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞം ഏകധമ്മമ്പി സമനുപസ്സാമി, യോ ഏവം ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ സംയോജനീയാനം ധമ്മാനം പഹാനായ സംവത്തതി, യഥയിദം, ഭിക്ഖവേ, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ. കതമേ സത്ത? സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ…പേ… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ. കഥം ഭാവിതാ ച, ഭിക്ഖവേ, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ കഥം ബഹുലീകതാ സംയോജനീയാനം ധമ്മാനം പഹാനായ സംവത്തന്തി?

‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം…പേ… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം. ഏവം ഭാവിതാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ ഏവം ബഹുലീകതാ സംയോജനീയാനം ധമ്മാനം പഹാനായ സംവത്തന്തി.

‘‘കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, സംയോജനീയാ ധമ്മാ? ചക്ഖു, ഭിക്ഖവേ, സംയോജനീയോ ധമ്മോ. ഏത്ഥേതേ ഉപ്പജ്ജന്തി സംയോജനവിനിബന്ധാ അജ്ഝോസാനാ…പേ… ജിവ്ഹാ സംയോജനീയാ ധമ്മാ. ഏത്ഥേതേ ഉപ്പജ്ജന്തി സംയോജനവിനിബന്ധാ അജ്ഝോസാനാ…പേ… മനോ സംയോജനീയോ ധമ്മോ. ഏത്ഥേതേ ഉപ്പജ്ജന്തി സംയോജനവിനിബന്ധാ അജ്ഝോസാനാ. ഇമേ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, സംയോജനീയാ ധമ്മാ’’തി. നവമം.

൧൦. ഉദായിസുത്തം

൨൧൧. ഏകം സമയം ഭഗവാ സുമ്ഭേസു വിഹരതി സേതകം നാമ സുമ്ഭാനം നിഗമോ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഉദായീ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ഉദായീ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ, അബ്ഭുതം, ഭന്തേ! യാവ ബഹുകതഞ്ച മേ, ഭന്തേ, ഭഗവതി പേമഞ്ച ഗാരവോ ച ഹിരീ ച ഓത്തപ്പഞ്ച. അഹഞ്ഹി, ഭന്തേ, പുബ്ബേ അഗാരികഭൂതോ സമാനോ അബഹുകതോ അഹോസിം ധമ്മേന [ധമ്മേ (?)] അബഹുകതോ സങ്ഘേന. സോ ഖ്വാഹം ഭഗവതി പേമഞ്ച ഗാരവഞ്ച ഹിരിഞ്ച ഓത്തപ്പഞ്ച സമ്പസ്സമാനോ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ. തസ്സ മേ ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേസി – ‘ഇതി രൂപം, ഇതി രൂപസ്സ സമുദയോ, ഇതി രൂപസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ; ഇതി വേദനാ…പേ… ഇതി സഞ്ഞാ… ഇതി സങ്ഖാരാ… ഇതി വിഞ്ഞാണം, ഇതി വിഞ്ഞാണസ്സ സമുദയോ, ഇതി വിഞ്ഞാണസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ’തി.

‘‘സോ ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, സുഞ്ഞാഗാരഗതോ ഇമേസം പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാനം ഉക്കുജ്ജാവകുജ്ജം സമ്പരിവത്തേന്തോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം അബ്ഭഞ്ഞാസിം, ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം അബ്ഭഞ്ഞാസിം, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം അബ്ഭഞ്ഞാസിം, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം അബ്ഭഞ്ഞാസിം. ധമ്മോ ച മേ, ഭന്തേ, അഭിസമിതോ, മഗ്ഗോ ച മേ പടിലദ്ധോ; യോ മേ ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ തഥാ തഥാ വിഹരന്തം തഥത്തായ ഉപനേസ്സതി യഥാഹം – ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനിസ്സാമി.

‘‘സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ മേ, ഭന്തേ, പടിലദ്ധോ, യോ മേ ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ തഥാ തഥാ വിഹരന്തം തഥത്തായ ഉപനേസ്സതി യഥാഹം – ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനിസ്സാമി…പേ… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ മേ, ഭന്തേ, പടിലദ്ധോ, യോ മേ ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ തഥാ തഥാ വിഹരന്തം തഥത്തായ ഉപനേസ്സതി യഥാഹം – ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനിസ്സാമി. അയം ഖോ മേ, ഭന്തേ, മഗ്ഗോ പടിലദ്ധോ, യോ മേ ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ തഥാ തഥാ വിഹരന്തം തഥത്തായ ഉപനേസ്സതി യഥാഹം – ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനിസ്സാമീ’’തി.

‘‘സാധു സാധു, ഉദായി! ഏസോ ഹി തേ, ഉദായി, മഗ്ഗോ പടിലദ്ധോ, യോ തേ ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ തഥാ തഥാ വിഹരന്തം തഥത്തായ ഉപനേസ്സതി യഥാ ത്വം – ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനിസ്സസീ’’തി. ദസമം.

ഉദായിവഗ്ഗോ തതിയോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ബോധായ ദേസനാ ഠാനാ, അയോനിസോ ചാപരിഹാനീ;

ഖയോ നിരോധോ നിബ്ബേധോ, ഏകധമ്മോ ഉദായിനാതി.

൪. നീവരണവഗ്ഗോ

൧. പഠമകുസലസുത്തം

൨൧൨. ‘‘യേ കേചി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ കുസലാ കുസലഭാഗിയാ കുസലപക്ഖികാ, സബ്ബേ തേ അപ്പമാദമൂലകാ അപ്പമാദസമോസരണാ; അപ്പമാദോ തേസം ധമ്മാനം അഗ്ഗമക്ഖായതി. അപ്പമത്തസ്സേതം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ പാടികങ്ഖം – സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേസ്സതി, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ബഹുലീകരിസ്സതി.