൬. അഭിസമയവഗ്ഗോ

൧. നഖസിഖസുത്തം

൧൧൨൧. അഥ ഖോ ഭഗവാ പരിത്തം നഖസിഖായം പംസും ആരോപേത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, കതമം നു ഖോ ബഹുതരം – യോ വായം മയാ പരിത്തോ നഖസിഖായം പംസു ആരോപിതോ, അയം വാ മഹാപഥവീ’’തി? ‘‘ഏതദേവ, ഭന്തേ, ബഹുതരം യദിദം – മഹാപഥവീ; അപ്പമത്തകായം ഭഗവതാ പരിത്തോ നഖസിഖായം പംസു ആരോപിതോ. സങ്ഖമ്പി ന ഉപേതി, ഉപനിധമ്പി ന ഉപേതി, കലഭാഗമ്പി ന ഉപേതി മഹാപഥവിം ഉപനിധായ ഭഗവതാ പരിത്തോ നഖസിഖായം പംസു ആരോപിതോ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകസ്സ ദിട്ഠിസമ്പന്നസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അഭിസമേതാവിനോ ഏതദേവ ബഹുതരം ദുക്ഖം യദിദം പരിക്ഖീണം പരിയാദിന്നം; അപ്പമത്തകം അവസിട്ഠം. സങ്ഖമ്പി ന ഉപേതി, ഉപനിധമ്പി ന ഉപേതി, കലഭാഗമ്പി ന ഉപേതി പുരിമം ദുക്ഖക്ഖന്ധം പരിക്ഖീണം പരിയാദിന്നം ഉപനിധായ യദിദം സത്തക്ഖത്തുപരമതാ; യോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി’’.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യോഗോ കരണീയോ…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യോഗോ കരണീയോ’’തി. പഠമം.

൨. പോക്ഖരണീസുത്തം

൧൧൨൨. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പോക്ഖരണീ പഞ്ഞാസയോജനാനി ആയാമേന, പഞ്ഞാസയോജനാനി വിത്ഥാരേന, പഞ്ഞാസയോജനാനി ഉബ്ബേധേന, പുണ്ണാ ഉദകസ്സ സമതിത്തികാ കാകപേയ്യാ. തതോ പുരിസോ കുസഗ്ഗേന ഉദകം ഉദ്ധരേയ്യ. തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, കതമം നു ഖോ ബഹുതരം – യം വാ കുസഗ്ഗേന ഉബ്ഭതം, യം വാ പോക്ഖരണിയാ ഉദക’’ന്തി? ‘‘ഏതദേവ, ഭന്തേ, ബഹുതരം, യദിദം – പോക്ഖരണിയാ ഉദകം; അപ്പമത്തകം കുസഗ്ഗേന ഉദകം ഉബ്ഭതം. സങ്ഖമ്പി ന ഉപേതി, ഉപനിധമ്പി ന ഉപേതി, കലഭാഗമ്പി ന ഉപേതി പോക്ഖരണിയാ ഉദകം ഉപനിധായ കുസഗ്ഗേന ഉദകം ഉബ്ഭത’’ന്തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകസ്സ…പേ… യോഗോ കരണീയോ’’തി. ദുതിയം.

൩. പഠമസംഭേജ്ജസുത്തം

൧൧൨൩. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, യത്ഥിമാ മഹാനദിയോ സംസന്ദന്തി സമേന്തി, സേയ്യഥിദം – ഗങ്ഗാ, യമുനാ, അചിരവതീ, സരഭൂ, മഹീ, തതോ പുരിസോ ദ്വേ വാ തീണി വാ ഉദകഫുസിതാനി ഉദ്ധരേയ്യ. തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ കതമം നു ഖോ ബഹുതരം – യാനി ദ്വേ വാ തീണി വാ ഉദകഫുസിതാനി ഉബ്ഭതാനി, യം വാ സംഭേജ്ജഉദക’’ന്തി? ‘‘ഏതദേവ, ഭന്തേ, ബഹുതരം, യദിദം – സംഭേജ്ജഉദകം; അപ്പമത്തകാനി ദ്വേ വാ തീണി വാ ഉദകഫുസിതാനി ഉബ്ഭതാനി. സങ്ഖമ്പി ന ഉപേന്തി, ഉപനിധമ്പി ന ഉപേന്തി, കലഭാഗമ്പി ന ഉപേന്തി സംഭേജ്ജഉദകം ഉപനിധായ ദ്വേ വാ തീണി വാ ഉദകഫുസിതാനി ഉബ്ഭതാനീ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകസ്സ…പേ… യോഗോ കരണീയോ’’തി. തതിയം.

൪. ദുതിയസംഭേജ്ജസുത്തം

൧൧൨൪. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, യത്ഥിമാ മഹാനദിയോ സംസന്ദന്തി സമേന്തി, സേയ്യഥിദം – ഗങ്ഗാ, യമുനാ, അചിരവതീ, സരഭൂ, മഹീ, തം ഉദകം പരിക്ഖയം പരിയാദാനം ഗച്ഛേയ്യ, ഠപേത്വാ ദ്വേ വാ തീണി വാ ഉദകഫുസിതാനി. തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, കതമം നു ഖോ ബഹുതരം – യം വാ സംഭേജ്ജഉദകം പരിക്ഖീണം പരിയാദിന്നം, യാനി ദ്വേ വാ തീണി വാ ഉദകഫുസിതാനി അവസിട്ഠാനീ’’തി? ‘‘ഏതദേവ, ഭന്തേ, ബഹുതരം സംഭേജ്ജഉദകം യദിദം പരിക്ഖീണം പരിയാദിന്നം; അപ്പമത്തകാനി ദ്വേ വാ തീണി വാ ഉദകഫുസിതാനി അവസിട്ഠാനി. സങ്ഖമ്പി ന ഉപേന്തി, ഉപനിധമ്പി ന ഉപേന്തി, കലഭാഗമ്പി ന ഉപേന്തി സംഭേജ്ജഉദകം പരിക്ഖീണം പരിയാദിന്നം ഉപനിധായ ദ്വേ വാ തീണി വാ ഉദകഫുസിതാനി അവസിട്ഠാനീ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകസ്സ…പേ… യോഗോ കരണീയോ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. പഠമമഹാപഥവീസുത്തം

൧൧൨൫. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ മഹാപഥവിയാ സത്ത കോലട്ഠിമത്തിയോ ഗുളികാ ഉപനിക്ഖിപേയ്യ. തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, കതമം നു ഖോ ബഹുതരം – യാ വാ സത്ത കോലട്ഠിമത്തിയോ ഗുളികാ ഉപനിക്ഖിത്താ, അയം വാ മഹാപഥവീ’’തി? ‘‘ഏതദേവ, ഭന്തേ, ബഹുതരം, യദിദം – മഹാപഥവീ; അപ്പമത്തികാ സത്ത കോലട്ഠിമത്തിയോ ഗുളികാ ഉപനിക്ഖിത്താ. സങ്ഖമ്പി ന ഉപേന്തി, ഉപനിധമ്പി ന ഉപേന്തി, കലഭാഗമ്പി ന ഉപേന്തി മഹാപഥവിം ഉപനിധായ സത്ത കോലട്ഠിമത്തിയോ ഗുളികാ ഉപനിക്ഖിത്താ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകസ്സ…പേ… യോഗോ കരണീയോ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. ദുതിയമഹാപഥവീസുത്തം

൧൧൨൬. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, മഹാപഥവീ പരിക്ഖയം പരിയാദാനം ഗച്ഛേയ്യ ഠപേത്വാ സത്ത കോലട്ഠിമത്തിയോ ഗുളികാ. തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, കതമം നു ഖോ ബഹുതരം – യം വാ മഹാപഥവിയാ പരിക്ഖീണം പരിയാദിന്നം, യാ വാ സത്ത കോലട്ഠിമത്തിയോ ഗുളികാ അവസിട്ഠാ’’തി? ‘‘ഏതദേവ, ഭന്തേ, ബഹുതരം മഹാപഥവിയാ യദിദം പരിക്ഖീണം പരിയാദിന്നം; അപ്പമത്തികാ സത്ത കോലട്ഠിമത്തിയോ ഗുളികാ അവസിട്ഠാ. സങ്ഖമ്പി ന ഉപേന്തി, ഉപനിധമ്പി ന ഉപേന്തി, കലഭാഗമ്പി ന ഉപേന്തി മഹാപഥവിയാ പരിക്ഖീണം പരിയാദിന്നം ഉപനിധായ സത്ത കോലട്ഠിമത്തിയോ ഗുളികാ അവസിട്ഠാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകസ്സ…പേ… യോഗോ കരണീയോ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. പഠമമഹാസമുദ്ദസുത്തം

൧൧൨൭. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ മഹാസമുദ്ദതോ ദ്വേ വാ തീണി വാ ഉദകഫുസിതാനി ഉദ്ധരേയ്യ. തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, കതമം നു ഖോ ബഹുതരം – യാനി ദ്വേ വാ തീണി വാ ഉദകഫുസിതാനി ഉബ്ഭതാനി, യം വാ മഹാസമുദ്ദേ ഉദക’’ന്തി? ‘‘ഏതദേവ, ഭന്തേ, ബഹുതരം, യദിദം – മഹാസമുദ്ദേ ഉദകം; അപ്പമത്തകാനി ദ്വേ വാ തീണി വാ ഉദകഫുസിതാനി ഉബ്ഭതാനി. സങ്ഖമ്പി ന ഉപേന്തി, ഉപനിധമ്പി ന ഉപേന്തി, കലഭാഗമ്പി ന ഉപേന്തി മഹാസമുദ്ദേ ഉദകം ഉപനിധായ ദ്വേ വാ തീണി വാ ഉദകഫുസിതാനി ഉബ്ഭതാനീ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകസ്സ…പേ… യോഗോ കരണീയോ’’തി. സത്തമം.

൮. ദുതിയമഹാസമുദ്ദസുത്തം

൧൧൨൮. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, മഹാസമുദ്ദേ ഉദകം പരിക്ഖയം [മഹാസമുദ്ദോ പരിക്ഖയം (സീ. സ്യാ. കം.) സം. നി. ൨.൮൧] പരിയാദാനം ഗച്ഛേയ്യ ഠപേത്വാ ദ്വേ വാ തീണി വാ ഉദകഫുസിതാനി. തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, കതമം നു ഖോ ബഹുതരം – യം വാ മഹാസമുദ്ദേ ഉദകം പരിക്ഖീണം പരിയാദിന്നം, യാനി ദ്വേ വാ തീണി വാ ഉദകഫുസിതാനി അവസിട്ഠാനീ’’തി? ‘‘ഏതദേവ, ഭന്തേ, ബഹുതരം മഹാസമുദ്ദേ ഉദകം യദിദം പരിക്ഖീണം പരിയാദിന്നം; അപ്പമത്തകാനി ദ്വേ വാ തീണി വാ ഉദകഫുസിതാനി അവസിട്ഠാനി. സങ്ഖമ്പി ന ഉപേന്തി, ഉപനിധമ്പി ന ഉപേന്തി, കലഭാഗമ്പി ന ഉപേന്തി മഹാസമുദ്ദേ ഉദകം പരിക്ഖീണം പരിയാദിന്നം ഉപനിധായ ദ്വേ വാ തീണി വാ ഉദകഫുസിതാനി അവസിട്ഠാനീ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകസ്സ…പേ… യോഗോ കരണീയോ’’തി. അട്ഠമം.

൯. പഠമപബ്ബതൂപമസുത്തം

൧൧൨൯. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ ഹിമവതോ പബ്ബതരാജസ്സ സത്ത സാസപമത്തിയോ പാസാണസക്ഖരാ ഉപനിക്ഖിപേയ്യ. തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, കതമം നു ഖോ ബഹുതരം – യാ വാ സത്ത സാസപമത്തിയോ പാസാണസക്ഖരാ ഉപനിക്ഖിത്താ, അയം വാ ഹിമവാ പബ്ബതരാജാ’’തി? ‘‘ഏതദേവ, ഭന്തേ, ബഹുതരം, യദിദം – ഹിമവാ പബ്ബതരാജാ; അപ്പമത്തികാ സത്ത സാസപമത്തിയോ പാസാണസക്ഖരാ ഉപനിക്ഖിത്താ. സങ്ഖമ്പി ന ഉപേന്തി, ഉപനിധമ്പി ന ഉപേന്തി, കലഭാഗമ്പി ന ഉപേന്തി ഹിമവന്തം പബ്ബതരാജാനം ഉപനിധായ സത്ത സാസപമത്തിയോ പാസാണസക്ഖരാ ഉപനിക്ഖിത്താ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകസ്സ…പേ… യോഗോ കരണീയോ’’തി. നവമം.

൧൦. ദുതിയപബ്ബതൂപമസുത്തം

൧൧൩൦. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ഹിമവാ പബ്ബതരാജാ പരിക്ഖയം പരിയാദാനം ഗച്ഛേയ്യ, ഠപേത്വാ സത്ത സാസപമത്തിയോ പാസാണസക്ഖരാ. തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, കതമം നു ഖോ ബഹുതരം – യം വാ ഹിമവതോ പബ്ബതരാജസ്സ പരിക്ഖീണം പരിയാദിന്നം, യാ വാ സത്ത സാസപമത്തിയോ പാസാണസക്ഖരാ അവസിട്ഠാ’’തി? ‘‘ഏതദേവ, ഭന്തേ, ബഹുതരം ഹിമവതോ പബ്ബതരാജസ്സ യദിദം പരിക്ഖീണം പരിയാദിന്നം; അപ്പമത്തികാ സത്ത സാസപമത്തിയോ പാസാണസക്ഖരാ അവസിട്ഠാ. സങ്ഖമ്പി ന ഉപേന്തി, ഉപനിധമ്പി ന ഉപേന്തി, കലഭാഗമ്പി ന ഉപേന്തി ഹിമവതോ പബ്ബതരാജസ്സ പരിക്ഖീണം പരിയാദിന്നം ഉപനിധായ സത്ത സാസപമത്തിയോ പാസാണസക്ഖരാ അവസിട്ഠാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകസ്സ ദിട്ഠിസമ്പന്നസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അഭിസമേതാവിനോ ഏതദേവ ബഹുതരം ദുക്ഖം യദിദം പരിക്ഖീണം പരിയാദിന്നം; അപ്പമത്തകം അവസിട്ഠം. സങ്ഖമ്പി ന ഉപേതി, ഉപനിധമ്പി ന ഉപേതി, കലഭാഗമ്പി ന ഉപേതി പുരിമം ദുക്ഖക്ഖന്ധം പരിക്ഖീണം പരിയാദിന്നം ഉപനിധായ യദിദം സത്തക്ഖത്തുപരമതാ; യോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി’’.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യോഗോ കരണീയോ…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യോഗോ കരണീയോ’’തി. ദസമം.

അഭിസമയവഗ്ഗോ ഛട്ഠോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

നഖസിഖാ പോക്ഖരണീ, സംഭേജ്ജ അപരേ ദുവേ;

പഥവീ ദ്വേ സമുദ്ദാ ദ്വേ, ദ്വേമാ ച പബ്ബതൂപമാതി.