൫. പപാതവഗ്ഗോ

൧. ലോകചിന്താസുത്തം

൧൧൧൧. ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞതരോ പുരിസോ രാജഗഹാ നിക്ഖമിത്വാ ‘ലോകചിന്തം ചിന്തേസ്സാമീ’തി യേന സുമാഗധാ പോക്ഖരണീ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ സുമാഗധായ പോക്ഖരണിയാ തീരേ നിസീദി ലോകചിന്തം ചിന്തേന്തോ. അദ്ദസാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സോ പുരിസോ സുമാഗധായ പോക്ഖരണിയാ തീരേ ചതുരങ്ഗിനിം സേനം [ചതുരങ്ഗിനിസേനം (ക.)] ഭിസമുളാലം [ഭിസമൂലാലം (പീ. ക.)] പവിസന്തം. ദിസ്വാനസ്സ ഏതദഹോസി – ‘ഉമ്മത്തോസ്മി നാമാഹം, വിചേതോസ്മി നാമാഹം! യം ലോകേ നത്ഥി തം മയാ ദിട്ഠ’’’ന്തി.

‘‘അഥ ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ നഗരം പവിസിത്വാ മഹാജനകായസ്സ ആരോചേസി – ‘ഉമ്മത്തോസ്മി നാമാഹം, ഭന്തേ, വിചേതോസ്മി നാമാഹം, ഭന്തേ! യം ലോകേ നത്ഥി തം മയാ ദിട്ഠ’’’ന്തി. ‘‘കഥം പന ത്വം, അമ്ഭോ പുരിസ, ഉമ്മത്തോ കഥം വിചേതോ? കിഞ്ച ലോകേ നത്ഥി യം തയാ ദിട്ഠ’’ന്തി? ‘‘ഇധാഹം, ഭന്തേ, രാജഗഹാ നിക്ഖമിത്വാ ‘ലോകചിന്തം ചിന്തേസ്സാമീ’തി യേന സുമാഗധാ പോക്ഖരണീ തേനുപസങ്കമിം; ഉപസങ്കമിത്വാ സുമാഗധായ പോക്ഖരണിയാ തീരേ നിസീദിം ലോകചിന്തം ചിന്തേന്തോ. അദ്ദസം ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, സുമാഗധായ പോക്ഖരണിയാ തീരേ ചതുരങ്ഗിനിം സേനം ഭിസമുളാലം പവിസന്തം. ഏവം ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, ഉമ്മത്തോ ഏവം വിചേതോ. ഇദഞ്ച ലോകേ നത്ഥി യം മയാ ദിട്ഠ’’ന്തി. ‘‘തഗ്ഘ ത്വം, അമ്ഭോ പുരിസ, ഉമ്മത്തോ തഗ്ഘ വിചേതോ. ഇദഞ്ച ലോകേ നത്ഥി യം തയാ ദിട്ഠ’’ന്തി.

‘‘തം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സോ പുരിസോ ഭൂതംയേവ അദ്ദസ, നോ അഭൂതം. ഭൂതപുബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, ദേവാസുരസങ്ഗാമോ സമുപബ്യൂള്ഹോ അഹോസി. തസ്മിം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഗാമേ ദേവാ ജിനിംസു, അസുരാ പരാജിനിംസു. പരാജിതാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അസുരാ ഭീതാ ഭിസമുളാലേന അസുരപുരം പവിസിംസു ദേവാനംയേവ മോഹയമാനാ.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, മാ ലോകചിന്തം ചിന്തേഥ – ‘സസ്സതോ ലോകോ’തി വാ ‘അസസ്സതോ ലോകോ’തി വാ, ‘അന്തവാ ലോകോ’തി വാ ‘അനന്തവാ ലോകോ’തി വാ, ‘തം ജീവം തം സരീര’ന്തി വാ ‘അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീര’ന്തി വാ, ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ, ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ, ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ. തം കിസ്സ ഹേതു? നേസാ, ഭിക്ഖവേ, ചിന്താ അത്ഥസംഹിതാ നാദിബ്രഹ്മചരിയകാ ന നിബ്ബിദായ ന വിരാഗായ ന നിരോധായ ന ഉപസമായ ന അഭിഞ്ഞായ ന സമ്ബോധായ ന നിബ്ബാനായ സംവത്തതി.

‘‘ചിന്തേന്താ ഖോ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി ചിന്തേയ്യാഥ…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി ചിന്തേയ്യാഥ. തം കിസ്സ ഹേതു? ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, ചിന്താ അത്ഥസംഹിതാ ഏസാ ആദിബ്രഹ്മചരിയകാ ഏസാ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ ഉപസമായ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തതി.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യോഗോ കരണീയോ…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യോഗോ കരണീയോ’’തി. പഠമം.

൨. പപാതസുത്തം

൧൧൧൨. ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേ. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ആയാമ, ഭിക്ഖവേ, യേന പടിഭാനകൂടോ തേനുപസങ്കമിസ്സാമ ദിവാവിഹാരായാ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. അഥ ഖോ ഭഗവാ സമ്ബഹുലേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം യേന പടിഭാനകൂടോ തേനുപസങ്കമി. അദ്ദസാ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു പടിഭാനകൂടേ മഹന്തം പപാതം. ദിസ്വാന ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘മഹാ വതായം, ഭന്തേ, പപാതോ സുഭയാനകോ, ഭന്തേ, പപാതോ. അത്ഥി നു ഖോ, ഭന്തേ, ഇമമ്ഹാ പപാതാ അഞ്ഞോ പപാതോ മഹന്തതരോ ച ഭയാനകതരോ ചാ’’തി? ‘‘അത്ഥി ഖോ, ഭിക്ഖു, ഇമമ്ഹാ പപാതാ അഞ്ഞോ പപാതോ മഹന്തതരോ ച ഭയാനകതരോ ചാ’’തി.

‘‘കതമോ പന, ഭന്തേ, ഇമമ്ഹാ പപാതാ അഞ്ഞോ പപാതോ മഹന്തതരോ ച ഭയാനകതരോ ചാ’’തി? ‘‘യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനന്തി, ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനന്തി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനന്തി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനന്തി, തേ ജാതിസംവത്തനികേസു സങ്ഖാരേസു അഭിരമന്തി, ജരാസംവത്തനികേസു സങ്ഖാരേസു അഭിരമന്തി, മരണസംവത്തനികേസു സങ്ഖാരേസു അഭിരമന്തി, സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസസംവത്തനികേസു സങ്ഖാരേസു അഭിരമന്തി. തേ ജാതിസംവത്തനികേസു സങ്ഖാരേസു അഭിരതാ ജരാസംവത്തനികേസു സങ്ഖാരേസു അഭിരതാ മരണസംവത്തനികേസു സങ്ഖാരേസു അഭിരതാ സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസസംവത്തനികേസു സങ്ഖാരേസു അഭിരതാ ജാതിസംവത്തനികേപി സങ്ഖാരേ അഭിസങ്ഖരോന്തി, ജരാസംവത്തനികേപി സങ്ഖാരേ അഭിസങ്ഖരോന്തി, മരണസംവത്തനികേപി സങ്ഖാരേ അഭിസങ്ഖരോന്തി, സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസസംവത്തനികേപി സങ്ഖാരേ അഭിസങ്ഖരോന്തി. തേ ജാതിസംവത്തനികേപി സങ്ഖാരേ അഭിസങ്ഖരിത്വാ ജരാസംവത്തനികേപി സങ്ഖാരേ അഭിസങ്ഖരിത്വാ മരണസംവത്തനികേപി സങ്ഖാരേ അഭിസങ്ഖരിത്വാ സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസസംവത്തനികേപി സങ്ഖാരേ അഭിസങ്ഖരിത്വാ ജാതിപപാതമ്പി പപതന്തി, ജരാപപാതമ്പി പപതന്തി, മരണപപാതമ്പി പപതന്തി, സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസപപാതമ്പി പപതന്തി. തേ ന പരിമുച്ചന്തി ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി. ‘ന പരിമുച്ചന്തി ദുക്ഖസ്മാ’തി വദാമി’’.

‘‘യേ ച ഖോ കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനന്തി…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനന്തി, തേ ജാതിസംവത്തനികേസു സങ്ഖാരേസു നാഭിരമന്തി, ജരാസംവത്തനികേസു സങ്ഖാരേസു നാഭിരമന്തി, മരണസംവത്തനികേസു സങ്ഖാരേസു നാഭിരമന്തി, സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസസംവത്തനികേസു സങ്ഖാരേസു നാഭിരമന്തി. തേ ജാതിസംവത്തനികേസു സങ്ഖാരേസു അനഭിരതാ, ജരാസംവത്തനികേസു സങ്ഖാരേസു അനഭിരതാ, മരണസംവത്തനികേസു സങ്ഖാരേസു അനഭിരതാ, സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസസംവത്തനികേസു സങ്ഖാരേസു അനഭിരതാ, ജാതിസംവത്തനികേപി സങ്ഖാരേ നാഭിസങ്ഖരോന്തി, ജരാസംവത്തനികേപി സങ്ഖാരേ നാഭിസങ്ഖരോന്തി, മരണസംവത്തനികേപി സങ്ഖാരേ നാഭിസങ്ഖരോന്തി, സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസസംവത്തനികേപി സങ്ഖാരേ നാഭിസങ്ഖരോന്തി. തേ ജാതിസംവത്തനികേപി സങ്ഖാരേ അനഭിസങ്ഖരിത്വാ, ജരാസംവത്തനികേപി സങ്ഖാരേ അനഭിസങ്ഖരിത്വാ, മരണസംവത്തനികേപി സങ്ഖാരേ അനഭിസങ്ഖരിത്വാ, സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസസംവത്തനികേപി സങ്ഖാരേ അനഭിസങ്ഖരിത്വാ, ജാതിപപാതമ്പി നപ്പപതന്തി, ജരാപപാതമ്പി നപ്പപതന്തി, മരണപപാതമ്പി നപ്പപതന്തി, സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസപപാതമ്പി നപ്പപതന്തി. തേ പരിമുച്ചന്തി ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി. ‘പരിമുച്ചന്തി ദുക്ഖസ്മാ’തി വദാമി’’.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യോഗോ കരണീയോ…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യോഗോ കരണീയോ’’തി. ദുതിയം.

൩. മഹാപരിളാഹസുത്തം

൧൧൧൩. ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, മഹാപരിളാഹോ നാമ നിരയോ. തത്ഥ യം കിഞ്ചി ചക്ഖുനാ രൂപം പസ്സതി, അനിട്ഠരൂപഞ്ഞേവ പസ്സതി നോ ഇട്ഠരൂപം; അകന്തരൂപഞ്ഞേവ പസ്സതി നോ കന്തരൂപം; അമനാപരൂപഞ്ഞേവ പസ്സതി നോ മനാപരൂപം. യം കിഞ്ചി സോതേന സദ്ദം സുണാതി…പേ… യം കിഞ്ചി കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസതി…പേ… യം കിഞ്ചി മനസാ ധമ്മം വിജാനാതി, അനിട്ഠരൂപഞ്ഞേവ വിജാനാതി നോ ഇട്ഠരൂപം; അകന്തരൂപഞ്ഞേവ വിജാനാതി നോ കന്തരൂപം; അമനാപരൂപഞ്ഞേവ വിജാനാതി നോ മനാപരൂപ’’ന്തി.

ഏവം വുത്തേ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘മഹാ വത സോ, ഭന്തേ, പരിളാഹോ, സുമഹാ വത സോ, ഭന്തേ, പരിളാഹോ! അത്ഥി നു ഖോ, ഭന്തേ, ഏതമ്ഹാ പരിളാഹാ അഞ്ഞോ പരിളാഹോ മഹന്തതരോ ചേവ ഭയാനകതരോ ചാ’’തി? ‘‘അത്ഥി ഖോ, ഭിക്ഖു, ഏതമ്ഹാ പരിളാഹാ അഞ്ഞോ പരിളാഹോ മഹന്തതരോ ച ഭയാനകതരോ ചാ’’തി.

‘‘കതമോ പന, ഭന്തേ, ഏതമ്ഹാ പരിളാഹാ അഞ്ഞോ പരിളാഹോ മഹന്തതരോ ച ഭയാനകതരോ ചാ’’തി? ‘‘യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനന്തി…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനന്തി, തേ ജാതിസംവത്തനികേസു സങ്ഖാരേസു അഭിരമന്തി…പേ… അഭിരതാ…പേ… അഭിസങ്ഖരോന്തി…പേ… അഭിസങ്ഖരിത്വാ ജാതിപരിളാഹേനപി പരിഡയ്ഹന്തി, ജരാപരിളാഹേനപി പരിഡയ്ഹന്തി, മരണപരിളാഹേനപി പരിഡയ്ഹന്തി, സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസപരിളാഹേനപി പരിഡയ്ഹന്തി. തേ ന പരിമുച്ചന്തി ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി. ‘ന പരിമുച്ചന്തി ദുക്ഖസ്മാ’തി വദാമി’’.

‘‘യേ ച ഖോ കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനന്തി…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനന്തി. തേ ജാതിസംവത്തനികേസു സങ്ഖാരേസു നാഭിരമന്തി…പേ… അനഭിരതാ…പേ… നാഭിസങ്ഖരോന്തി…പേ… അനഭിസങ്ഖരിത്വാ ജാതിപരിളാഹേനപി ന പരിഡയ്ഹന്തി, ജരാപരിളാഹേനപി ന പരിഡയ്ഹന്തി, മരണപരിളാഹേനപി ന പരിഡയ്ഹന്തി, സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസപരിളാഹേനപി ന പരിഡയ്ഹന്തി. തേ പരിമുച്ചന്തി ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി. ‘പരിമുച്ചന്തി ദുക്ഖസ്മാ’തി വദാമി’’.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യോഗോ കരണീയോ…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യോഗോ കരണീയോ’’തി. തതിയം.

൪. കൂടാഗാരസുത്തം

൧൧൧൪. ‘‘യോ ഹി, ഭിക്ഖവേ [യോ ച ഖോ ഭിക്ഖവേ (സ്യാ. ക.)], ഏവം വദേയ്യ – ‘അഹം ദുക്ഖം അരിയസച്ചം യഥാഭൂതം അനഭിസമേച്ച…പേ… ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിം പടിപദം അരിയസച്ചം യഥാഭൂതം അനഭിസമേച്ച സമ്മാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സാമീ’തി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, യോ ഏവം വദേയ്യ – ‘അഹം കൂടാഗാരസ്സ ഹേട്ഠിമം ഘരം അകരിത്വാ ഉപരിമം ഘരം ആരോപേസ്സാമീ’തി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യോ ഏവം വദേയ്യ – ‘അഹം ദുക്ഖം അരിയസച്ചം യഥാഭൂതം അനഭിസമേച്ച…പേ… ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിം പടിപദം അരിയസച്ചം യഥാഭൂതം അനഭിസമേച്ച സമ്മാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സാമീ’തി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി.

‘‘യോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം വദേയ്യ – ‘അഹം ദുക്ഖം അരിയസച്ചം യഥാഭൂതം അഭിസമേച്ച…പേ… ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിം പടിപദം അരിയസച്ചം യഥാഭൂതം അഭിസമേച്ച സമ്മാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സാമീ’തി – ഠാനമേതം വിജ്ജതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, യോ ഏവം വദേയ്യ – ‘അഹം കൂടാഗാരസ്സ ഹേട്ഠിമം ഘരം കരിത്വാ ഉപരിമം ഘരം ആരോപേസ്സാമീ’തി – ഠാനമേതം വിജ്ജതി; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യോ ഏവം വദേയ്യ – ‘അഹം ദുക്ഖം അരിയസച്ചം യഥാഭൂതം അഭിസമേച്ച…പേ… ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിം പടിപദം അരിയസച്ചം യഥാഭൂതം അഭിസമേച്ച സമ്മാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സാമീ’തി – ഠാനമേതം വിജ്ജതി.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യോഗോ കരണീയോ…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യോഗോ കരണീയോ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. വാലസുത്തം

൧൧൧൫. ഏകം സമയം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ വേസാലിം പിണ്ഡായ പാവിസി. അദ്ദസാ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ സമ്ബഹുലേ ലിച്ഛവികുമാരകേ സന്ഥാഗാരേ ഉപാസനം കരോന്തേ, ദൂരതോവ സുഖുമേന താളച്ഛിഗ്ഗളേന അസനം അതിപാതേന്തേ, പോങ്ഖാനുപോങ്ഖം [പോഖാനുപോഖം (സ്യാ. കം.)] അവിരാധിതം. ദിസ്വാനസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘സിക്ഖിതാ വതിമേ ലിച്ഛവികുമാരകാ, സുസിക്ഖിതാ വതിമേ ലിച്ഛവികുമാരകാ; യത്ര ഹി നാമ ദൂരതോവ സുഖുമേന താളച്ഛിഗ്ഗളേന അസനം അതിപാതേസ്സന്തി പോങ്ഖാനുപോങ്ഖം അവിരാധിത’’ന്തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ വേസാലിം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇധാഹം, ഭന്തേ, പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ വേസാലിം പിണ്ഡായ പാവിസിം. അദ്ദസം ഖ്വാഹം, ഭന്തേ സമ്ബഹുലേ ലിച്ഛവികുമാരകേ സന്ഥാഗാരേ ഉപാസനം കരോന്തേ ദൂരതോവ സുഖുമേന താളച്ഛിഗ്ഗളേന അസനം അതിപാതേന്തേ പോങ്ഖാനുപോങ്ഖം അവിരാധിതം’. ദിസ്വാന മേ ഏതദഹോസി – ‘‘സിക്ഖിതാ വതിമേ ലിച്ഛവികുമാരകാ, സുസിക്ഖിതാ വതിമേ ലിച്ഛവികുമാരകാ; യത്ര ഹി നാമ ദൂരതോവ സുഖുമേന താളച്ഛിഗ്ഗളേന അസനം അതിപാതേസ്സന്തി പോങ്ഖാനുപോങ്ഖം അവിരാധിത’’ന്തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ആനന്ദ, കതമം നു ഖോ ദുക്കരതരം വാ ദുരഭിസമ്ഭവതരം വാ – യോ ദൂരതോവ സുഖുമേന താളച്ഛിഗ്ഗളേന അസനം അതിപാതേയ്യ പോങ്ഖാനുപോങ്ഖം അവിരാധിതം, യോ വാ സത്തധാ ഭിന്നസ്സ വാലസ്സ കോടിയാ കോടിം പടിവിജ്ഝേയ്യാ’’തി? ‘‘ഏതദേവ, ഭന്തേ, ദുക്കരതരഞ്ചേവ ദുരഭിസമ്ഭവതരഞ്ച യോ വാ [യോ (സീ.)] സത്തധാ ഭിന്നസ്സ വാലസ്സ കോടിയാ കോടിം പടിവിജ്ഝേയ്യാ’’തി. ‘‘അഥ ഖോ [അഥ ഖോ തേ (സ്യാ. കം.)], ആനന്ദ, ദുപ്പടിവിജ്ഝതരം പടിവിജ്ഝന്തി, യേ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പടിവിജ്ഝന്തി…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പടിവിജ്ഝന്തി’’.

‘‘തസ്മാതിഹാനന്ദ, ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യോഗോ കരണീയോ…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യോഗോ കരണീയോ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. അന്ധകാരസുത്തം

൧൧൧൬. ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ലോകന്തരികാ അഘാ അസംവുതാ അന്ധകാരാ അന്ധകാരതിമിസാ, യത്ഥമിമേസം ചന്ദിമസൂരിയാനം ഏവംമഹിദ്ധികാനം ഏവം മഹാനുഭാവാനം ആഭായ നാനുഭോന്തീ’’തി.

ഏവം വുത്തേ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘മഹാ വത സോ, ഭന്തേ, അന്ധകാരോ, സുമഹാ വത സോ, ഭന്തേ, അന്ധകാരോ! അത്ഥി നു ഖോ, ഭന്തേ, ഏതമ്ഹാ അന്ധകാരാ അഞ്ഞോ അന്ധകാരോ മഹന്തതരോ ച ഭയാനകതരോ ചാ’’തി? ‘‘അത്ഥി ഖോ, ഭിക്ഖു, ഏതമ്ഹാ അന്ധകാരാ അഞ്ഞോ അന്ധകാരോ മഹന്തതരോ ച ഭയാനകതരോ ചാ’’തി.

‘‘കതമോ പന, ഭന്തേ, ഏതമ്ഹാ അന്ധകാരാ അഞ്ഞോ അന്ധകാരോ മഹന്തതരോ ച ഭയാനകതരോ ചാ’’തി? ‘‘യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖു, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനന്തി…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനന്തി, തേ ജാതിസംവത്തനികേസു സങ്ഖാരേസു അഭിരമന്തി…പേ… അഭിരതാ…പേ… അഭിസങ്ഖരോന്തി…പേ… അഭിസങ്ഖരിത്വാ ജാതന്ധകാരമ്പി പപതന്തി, ജരന്ധകാരമ്പി പപതന്തി, മരണന്ധകാരമ്പി പപതന്തി, സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസന്ധകാരമ്പി പപതന്തി. തേ ന പരിമുച്ചന്തി ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി. ‘ന പരിമുച്ചന്തി ദുക്ഖസ്മാ’തി വദാമി’’.

‘‘യേ ച ഖോ കേചി, ഭിക്ഖു, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനന്തി…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനന്തി, തേ ജാതിസംവത്തനികേസു സങ്ഖാരേസു നാഭിരമന്തി…പേ… അനഭിരതാ…പേ… നാഭിസങ്ഖരോന്തി…പേ… അനഭിസങ്ഖരിത്വാ ജാതന്ധകാരമ്പി നപ്പപതന്തി, ജരന്ധകാരമ്പി നപ്പപതന്തി, മരണന്ധകാരമ്പി നപ്പപതന്തി, സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസന്ധകാരമ്പി നപ്പപതന്തി. തേ പരിമുച്ചന്തി ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി. ‘പരിമുച്ചന്തി ദുക്ഖസ്മാ’തി വദാമി’’.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യോഗോ കരണീയോ…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യോഗോ കരണീയോ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. പഠമഛിഗ്ഗളയുഗസുത്തം

൧൧൧൭. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ മഹാസമുദ്ദേ ഏകച്ഛിഗ്ഗളം യുഗം പക്ഖിപേയ്യ. തത്രാപിസ്സ കാണോ കച്ഛപോ. സോ വസ്സസതസ്സ വസ്സസതസ്സ അച്ചയേന സകിം സകിം ഉമ്മുജ്ജേയ്യ. തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, അപി നു ഖോ കാണോ കച്ഛപോ വസ്സസതസ്സ വസ്സസതസ്സ അച്ചയേന സകിം സകിം ഉമ്മുജ്ജന്തോ അമുസ്മിം ഏകച്ഛിഗ്ഗളേ യുഗേ ഗീവം പവേസേയ്യാ’’തി? ‘‘യദി നൂന, ഭന്തേ, കദാചി കരഹചി ദീഘസ്സ അദ്ധുനോ അച്ചയേനാ’’തി.

‘‘ഖിപ്പതരം ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, കാണോ കച്ഛപോ വസ്സസതസ്സ വസ്സസതസ്സ അച്ചയേന സകിം സകിം ഉമ്മുജ്ജന്തോ അമുസ്മിം ഏകച്ഛിഗ്ഗളേ യുഗേ ഗീവം പവേസേയ്യ, ന ത്വേവാഹം, ഭിക്ഖവേ, സകിം വിനിപാതഗതേന ബാലേന [വിനീതഗതേന ബഹുലേന (ക.)] മനുസ്സത്തം വദാമി’’.

തം കിസ്സ ഹേതു? ന ഹേത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥി ധമ്മചരിയാ, സമചരിയാ, കുസലകിരിയാ, പുഞ്ഞകിരിയാ. അഞ്ഞമഞ്ഞഖാദികാ ഏത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, വത്തതി ദുബ്ബലഖാദികാ. തം കിസ്സ ഹേതു? അദിട്ഠത്താ, ഭിക്ഖവേ, ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം. കതമേസം ചതുന്നം? ദുക്ഖസ്സ അരിയസച്ചസ്സ…പേ… ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ അരിയസച്ചസ്സ.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യോഗോ കരണീയോ…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യോഗോ കരണീയോ’’തി. സത്തമം.

൮. ദുതിയഛിഗ്ഗളയുഗസുത്തം

൧൧൧൮. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, അയം മഹാപഥവീ ഏകോദകാ അസ്സ. തത്ര പുരിസോ ഏകച്ഛിഗ്ഗളം യുഗം പക്ഖിപേയ്യ. തമേനം പുരത്ഥിമോ വാതോ പച്ഛിമേന സംഹരേയ്യ, പച്ഛിമോ വാതോ പുരത്ഥിമേന സംഹരേയ്യ, ഉത്തരോ വാതോ ദക്ഖിണേന സംഹരേയ്യ, ദക്ഖിണോ വാതോ ഉത്തരേന സംഹരേയ്യ. തത്രസ്സ കാണോ കച്ഛപോ. സോ വസ്സസതസ്സ വസ്സസതസ്സ അച്ചയേന സകിം സകിം ഉമ്മുജ്ജേയ്യ. തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, അപി നു ഖോ കാണോ കച്ഛപോ വസ്സസതസ്സ വസ്സസതസ്സ അച്ചയേന സകിം സകിം ഉമ്മുജ്ജന്തോ അമുസ്മിം ഏകച്ഛിഗ്ഗളേ യുഗേ ഗീവം പവേസേയ്യാ’’തി? ‘‘അധിച്ചമിദം, ഭന്തേ, യം സോ കാണോ കച്ഛപോ വസ്സസതസ്സ വസ്സസതസ്സ അച്ചയേന സകിം സകിം ഉമ്മുജ്ജന്തോ അമുസ്മിം ഏകച്ഛിഗ്ഗളേ യുഗേ ഗീവം പവേസേയ്യാ’’തി.

‘‘ഏവം അധിച്ചമിദം, ഭിക്ഖവേ, യം മനുസ്സത്തം ലഭതി. ഏവം അധിച്ചമിദം, ഭിക്ഖവേ, യം തഥാഗതോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ. ഏവം അധിച്ചമിദം, ഭിക്ഖവേ, യം തഥാഗതപ്പവേദിതോ ധമ്മവിനയോ ലോകേ ദിബ്ബതി. തസ്സിദം [തയിദം (?)], ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സത്തം ലദ്ധം, തഥാഗതോ ലോകേ ഉപ്പന്നോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, തഥാഗതപ്പവേദിതോ ച ധമ്മവിനയോ ലോകേ ദിബ്ബതി.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യോഗോ കരണീയോ…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യോഗോ കരണീയോ’’തി. അട്ഠമം.

൯. പഠമസിനേരുപബ്ബതരാജസുത്തം

൧൧൧൯. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ സിനേരുസ്സ പബ്ബതരാജസ്സ സത്ത മുഗ്ഗമത്തിയോ പാസാണസക്ഖരാ ഉപനിക്ഖിപേയ്യ. തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, കതമം നു ഖോ ബഹുതരം – യാ വാ [യാ ച] സത്ത മുഗ്ഗമത്തിയോ പാസാണസക്ഖരാ ഉപനിക്ഖിത്താ, യോ വാ [യോ ച (സ്യാ. കം. പീ. ക.) സം. നി. ൨.൮൪] സിനേരുപബ്ബതരാജാ’’തി? ‘‘ഏതദേവ, ഭന്തേ, ബഹുതരം, യദിദം – സിനേരുപബ്ബതരാജാ; അപ്പമത്തികാ സത്ത മുഗ്ഗമത്തിയോ പാസാണസക്ഖരാ ഉപനിക്ഖിത്താ. സങ്ഖമ്പി ന ഉപേന്തി, ഉപനിധമ്പി ന ഉപേന്തി, കലഭാഗമ്പി ന ഉപേന്തി സിനേരുപബ്ബതരാജാനം ഉപനിധായ സത്ത മുഗ്ഗമത്തിയോ പാസാണസക്ഖരാ ഉപനിക്ഖിത്താ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകസ്സ ദിട്ഠിസമ്പന്നസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അഭിസമേതാവിനോ ഏതദേവ ബഹുതരം ദുക്ഖം യദിദം പരിക്ഖീണം പരിയാദിന്നം; അപ്പമത്തകം അവസിട്ഠം. സങ്ഖമ്പി ന ഉപേതി, ഉപനിധമ്പി ന ഉപേതി, കലഭാഗമ്പി ന ഉപേതി, പുരിമം ദുക്ഖക്ഖന്ധം പരിക്ഖീണം പരിയാദിന്നം ഉപനിധായ യദിദം സത്തക്ഖത്തുപരമതാ; യോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി’’.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യോഗോ കരണീയോ…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യോഗോ കരണീയോ’’തി. നവമം.

൧൦. ദുതിയസിനേരുപബ്ബതരാജസുത്തം

൧൧൨൦. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, സിനേരുപബ്ബതരാജായം പരിക്ഖയം പരിയാദാനം ഗച്ഛേയ്യ, ഠപേത്വാ സത്ത മുഗ്ഗമത്തിയോ പാസാണസക്ഖരാ. തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, കതമം നു ഖോ ബഹുതരം – യം വാ സിനേരുസ്സ പബ്ബതരാജസ്സ പരിക്ഖീണം പരിയാദിന്നം, യാ വാ സത്ത മുഗ്ഗമത്തിയോ പാസാണസക്ഖരാ അവസിട്ഠാ’’തി? ‘‘ഏതദേവ, ഭന്തേ, ബഹുതരം സിനേരുസ്സ പബ്ബതരാജസ്സ യദിദം പരിക്ഖീണം പരിയാദിന്നം; അപ്പമത്തികാ സത്ത മുഗ്ഗമത്തിയോ പാസാണസക്ഖരാ അവസിട്ഠാ. സങ്ഖമ്പി ന ഉപേന്തി, ഉപനിധമ്പി ന ഉപേന്തി, കലഭാഗമ്പി ന ഉപേന്തി സിനേരുസ്സ പബ്ബതരാജസ്സ പരിക്ഖീണം പരിയാദിന്നം ഉപനിധായ സത്ത മുഗ്ഗമത്തിയോ പാസാണസക്ഖരാ അവസിട്ഠാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകസ്സ ദിട്ഠിസമ്പന്നസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അഭിസമേതാവിനോ ഏതദേവ ബഹുതരം ദുക്ഖം യദിദം പരിക്ഖീണം പരിയാദിന്നം; അപ്പമത്തകം അവസിട്ഠം. സങ്ഖമ്പി ന ഉപേതി, ഉപനിധമ്പി ന ഉപേതി, കലഭാഗമ്പി ന ഉപേതി, പുരിമം ദുക്ഖക്ഖന്ധം പരിക്ഖീണം പരിയാദിന്നം ഉപനിധായ യദിദം സത്തക്ഖത്തുപരമതാ; യോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി’’.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യോഗോ കരണീയോ…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യോഗോ കരണീയോ’’തി. ദസമം.

പപാതവഗ്ഗോ പഞ്ചമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ചിന്താ പപാതോ പരിളാഹോ, കൂടം വാലന്ധകാരോ ച;

ഛിഗ്ഗളേന ച ദ്വേ വുത്താ, സിനേരു അപരേ ദുവേതി.