൩. കോടിഗാമവഗ്ഗോ

൧. പഠമകോടിഗാമസുത്തം

൧൦൯൧. ഏകം സമയം ഭഗവാ വജ്ജീസു വിഹരതി കോടിഗാമേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ചതുന്നം, ഭിക്ഖവേ, അരിയസച്ചാനം അനനുബോധാ അപ്പടിവേധാ ഏവമിദം ദീഘമദ്ധാനം സന്ധാവിതം സംസരിതം മമഞ്ചേവ തുമ്ഹാകഞ്ച’’.

‘‘കതമേസം ചതുന്നം? ദുക്ഖസ്സ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസച്ചസ്സ അനനുബോധാ അപ്പടിവേധാ ഏവമിദം ദീഘമദ്ധാനം സന്ധാവിതം സംസരിതം മമഞ്ചേവ തുമ്ഹാകഞ്ച. ദുക്ഖസമുദയസ്സ അരിയസച്ചസ്സ…പേ… ദുക്ഖനിരോധസ്സ അരിയസച്ചസ്സ…പേ… ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ അരിയസച്ചസ്സ അനനുബോധാ അപ്പടിവേധാ ഏവമിദം ദീഘമദ്ധാനം സന്ധാവിതം സംസരിതം മമഞ്ചേവ തുമ്ഹാകഞ്ച. തയിദം, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖം അരിയസച്ചം അനുബുദ്ധം പടിവിദ്ധം, ദുക്ഖസമുദയം അരിയസച്ചം അനുബുദ്ധം പടിവിദ്ധം, ദുക്ഖനിരോധം അരിയസച്ചം അനുബുദ്ധം പടിവിദ്ധം, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ചം അനുബുദ്ധം പടിവിദ്ധം; ഉച്ഛിന്നാ ഭവതണ്ഹാ, ഖീണാ ഭവനേത്തി; നത്ഥിദാനി പുനബ്ഭവോ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. ഇദം വത്വാന സുഗതോ അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

‘‘ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം, യഥാഭൂതം അദസ്സനാ;

സംസിതം [സംസരിതം (സ്യാ. കം. ക.) ദീ. നി. ൨.൧൫൫] ദീഘമദ്ധാനം, താസു താസ്വേവ ജാതിസു.

‘‘താനി [യാനി (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] ഏതാനി ദിട്ഠാനി, ഭവനേത്തി സമൂഹതാ;

ഉച്ഛിന്നം മൂലം ദുക്ഖസ്സ, നത്ഥിദാനി പുനബ്ഭവോ’’തി. പഠമം;

൨. ദുതിയകോടിഗാമസുത്തം

൧൦൯൨. ‘‘യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനന്തി, ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനന്തി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനന്തി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനന്തി, ന മേ തേ, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സമണേസു വാ സമണസമ്മതാ ബ്രാഹ്മണേസു വാ ബ്രാഹ്മണസമ്മതാ, ന ച പനേതേ ആയസ്മന്തോ സാമഞ്ഞത്ഥം വാ ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥം വാ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തി.

‘‘യേ ച ഖോ കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനന്തി, ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം പജാനന്തി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം പജാനന്തി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനന്തി, തേ ഖോ മേ, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സമണേസു ചേവ സമണസമ്മതാ ബ്രാഹ്മണേസു ച ബ്രാഹ്മണസമ്മതാ, തേ ച പനായസ്മന്തോ സാമഞ്ഞത്ഥഞ്ച ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥഞ്ച ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തീ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. ഇദം വത്വാന സുഗതോ അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

‘‘യേ ദുക്ഖം നപ്പജാനന്തി, അഥോ ദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവം;

യത്ഥ ച സബ്ബസോ ദുക്ഖം, അസേസം ഉപരുജ്ഝതി.

‘‘തഞ്ച മഗ്ഗം ന ജാനന്തി, ദുക്ഖൂപസമഗാമിനം;

ചേതോവിമുത്തിഹീനാ തേ, അഥോ പഞ്ഞാവിമുത്തിയാ;

അഭബ്ബാ തേ അന്തകിരിയായ, തേ വേ ജാതിജരൂപഗാ.

‘‘യേ ച ദുക്ഖം പജാനന്തി, അഥോ ദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവം;

യത്ഥ ച സബ്ബസോ ദുക്ഖം, അസേസം ഉപരുജ്ഝതി.

‘‘തഞ്ച മഗ്ഗം പജാനന്തി, ദുക്ഖൂപസമഗാമിനം;

ചേതോവിമുത്തിസമ്പന്നാ, അഥോ പഞ്ഞാവിമുത്തിയാ;

സബ്ബാ തേ അന്തകിരിയായ, ന തേ ജാതിജരൂപഗാ’’തി. ദുതിയം;

൩. സമ്മാസമ്ബുദ്ധസുത്തം

൧൦൯൩. സാവത്ഥിനിദാനം. ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, അരിയസച്ചാനി. കതമാനി ചത്താരി? ദുക്ഖം അരിയസച്ചം…പേ… ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ചം – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരി അരിയസച്ചാനി. ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം യഥാഭൂതം അഭിസമ്ബുദ്ധത്താ തഥാഗതോ ‘അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’തി വുച്ചതി.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യോഗോ കരണീയോ…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യോഗോ കരണീയോ’’തി. തതിയം.

൪. അരഹന്തസുത്തം

൧൦൯൪. സാവത്ഥിനിദാനം. യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, അതീതമദ്ധാനം അരഹന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ യഥാഭൂതം അഭിസമ്ബുജ്ഝിംസു, സബ്ബേ തേ ചത്താരി അരിയസച്ചാനി യഥാഭൂതം അഭിസമ്ബുജ്ഝിംസു. യേ ഹി [യേപി ഹി (ബഹൂസു)] കേചി, ഭിക്ഖവേ, അനാഗതമദ്ധാനം അരഹന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ യഥാഭൂതം അഭിസമ്ബുജ്ഝിസ്സന്തി, സബ്ബേ തേ ചത്താരി അരിയസച്ചാനി യഥാഭൂതം അഭിസമ്ബുജ്ഝിസ്സന്തി. യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി അരഹന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ യഥാഭൂതം അഭിസമ്ബുജ്ഝന്തി, സബ്ബേ തേ ചത്താരി അരിയസച്ചാനി യഥാഭൂതം അഭിസമ്ബുജ്ഝന്തി.

‘‘കതമാനി ചത്താരി? ദുക്ഖം അരിയസച്ചം, ദുക്ഖസമുദയം അരിയസച്ചം, ദുക്ഖനിരോധം അരിയസച്ചം, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ചം. യേ ഹി, കേചി, ഭിക്ഖവേ, അതീതമദ്ധാനം അരഹന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ യഥാഭൂതം അഭിസമ്ബുജ്ഝിംസു…പേ… അഭിസമ്ബുജ്ഝിസ്സന്തി…പേ… അഭിസമ്ബുജ്ഝന്തി, സബ്ബേ തേ ഇമാനി ചത്താരി അരിയസച്ചാനി യഥാഭൂതം അഭിസമ്ബുജ്ഝന്തി.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യോഗോ കരണീയോ…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യോഗോ കരണീയോ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. ആസവക്ഖയസുത്തം

൧൦൯൫. ‘‘ജാനതോഹം, ഭിക്ഖവേ, പസ്സതോ ആസവാനം ഖയം വദാമി, നോ അജാനതോ അപസ്സതോ. കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ജാനതോ പസ്സതോ ആസവാനം ഖയോ ഹോതി? ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി, ഭിക്ഖവേ, ജാനതോ പസ്സതോ ആസവാനം ഖയോ ഹോതി, ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി ജാനതോ പസ്സതോ ആസവാനം ഖയോ ഹോതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി ജാനതോ പസ്സതോ ആസവാനം ഖയോ ഹോതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി ജാനതോ പസ്സതോ ആസവാനം ഖയോ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ ആസവാനം ഖയോ ഹോതി.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യോഗോ കരണീയോ…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യോഗോ കരണീയോ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. മിത്തസുത്തം

൧൦൯൬. ‘‘യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, അനുകമ്പേയ്യാഥ, യേ ച സോതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യും – മിത്താ വാ അമച്ചാ വാ ഞാതീ വാ സാലോഹിതാ വാ – തേ വോ, ഭിക്ഖവേ, ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം യഥാഭൂതം അഭിസമയായ സമാദപേതബ്ബാ നിവേസേതബ്ബാ പതിട്ഠാപേതബ്ബാ.

‘‘കതമേസം ചതുന്നം? ദുക്ഖസ്സ അരിയസച്ചസ്സ, ദുക്ഖസമുദയസ്സ അരിയസച്ചസ്സ, ദുക്ഖനിരോധസ്സ അരിയസച്ചസ്സ, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ അരിയസച്ചസ്സ. യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, അനുകമ്പേയ്യാഥ, യേ ച സോതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യും – മിത്താ വാ അമച്ചാ വാ ഞാതീ വാ സാലോഹിതാ വാ തേ വോ, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസം ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം യഥാഭൂതം അഭിസമയായ സമാദപേതബ്ബാ നിവേസേതബ്ബാ പതിട്ഠാപേതബ്ബാ.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യോഗോ കരണീയോ…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യോഗോ കരണീയോ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. തഥസുത്തം

൧൦൯൭. ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, അരിയസച്ചാനി. കതമാനി ചത്താരി? ദുക്ഖം അരിയസച്ചം, ദുക്ഖസമുദയം അരിയസച്ചം, ദുക്ഖനിരോധം അരിയസച്ചം, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ചം – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരി അരിയസച്ചാനി തഥാനി അവിതഥാനി അനഞ്ഞഥാനി; തസ്മാ ‘അരിയസച്ചാനീ’തി വുച്ചന്തി.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യോഗോ കരണീയോ…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യോഗോ കരണീയോ’’തി. സത്തമം.

൮. ലോകസുത്തം

൧൦൯൮. ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, അരിയസച്ചാനി. കതമാനി ചത്താരി? ദുക്ഖം അരിയസച്ചം, ദുക്ഖസമുദയം അരിയസച്ചം, ദുക്ഖനിരോധം അരിയസച്ചം, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ചം. സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ തഥാഗതോ അരിയോ; തസ്മാ ‘അരിയസച്ചാനീ’തി വുച്ചന്തി’’.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യോഗോ കരണീയോ…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യോഗോ കരണീയോ’’തി. അട്ഠമം.

൯. പരിഞ്ഞേയ്യസുത്തം

൧൦൯൯. ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, അരിയസച്ചാനി. കതമാനി ചത്താരി? ദുക്ഖം അരിയസച്ചം, ദുക്ഖസമുദയം അരിയസച്ചം, ദുക്ഖനിരോധം അരിയസച്ചം, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ചം – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരി അരിയസച്ചാനി. ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം അത്ഥി അരിയസച്ചം പരിഞ്ഞേയ്യം, അത്ഥി അരിയസച്ചം പഹാതബ്ബം, അത്ഥി അരിയസച്ചം സച്ഛികാതബ്ബം, അത്ഥി അരിയസച്ചം ഭാവേതബ്ബം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, അരിയസച്ചം പരിഞ്ഞേയ്യം? ദുക്ഖം, ഭിക്ഖവേ, അരിയസച്ചം പരിഞ്ഞേയ്യം, ദുക്ഖസമുദയം അരിയസച്ചം പഹാതബ്ബം, ദുക്ഖനിരോധം അരിയസച്ചം സച്ഛികാതബ്ബം, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ചം ഭാവേതബ്ബം.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യോഗോ കരണീയോ…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യോഗോ കരണീയോ’’തി. നവമം.

൧൦. ഗവമ്പതിസുത്തം

൧൧൦൦. ഏകം സമയം സമ്ബഹുലാ ഥേരാ ഭിക്ഖൂ ചേതേസു [ചേതിയേസു (സ്യാ.)] വിഹരന്തി സഹഞ്ചനികേ [സഹജനിയേ (സീ. സ്യാ. കം.)]. തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാനം ഥേരാനം ഭിക്ഖൂനം പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്താനം മണ്ഡലമാളേ സന്നിസിന്നാനം സന്നിപതിതാനം അയമന്തരാകഥാ ഉദപാദി – ‘‘യോ നു ഖോ, ആവുസോ, ദുക്ഖം പസ്സതി ദുക്ഖസമുദയമ്പി സോ പസ്സതി, ദുക്ഖനിരോധമ്പി പസ്സതി, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിം പടിപദമ്പി പസ്സതീ’’തി.

ഏവം വുത്തേ ആയസ്മാ ഗവമ്പതി ഥേരോ [ഗവമ്പതിത്ഥേരോ (സ്യാ. കം.)] ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘സമ്മുഖാ മേതം, ആവുസോ, ഭഗവതോ സുതം, സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം – ‘യോ, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖം പസ്സതി ദുക്ഖസമുദയമ്പി സോ പസ്സതി, ദുക്ഖനിരോധമ്പി പസ്സതി, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിം പടിപദമ്പി പസ്സതി. യോ ദുക്ഖസമുദയം പസ്സതി ദുക്ഖമ്പി സോ പസ്സതി, ദുക്ഖനിരോധമ്പി പസ്സതി, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിം പടിപദമ്പി പസ്സതി. യോ ദുക്ഖനിരോധം പസ്സതി ദുക്ഖമ്പി സോ പസ്സതി, ദുക്ഖസമുദയമ്പി പസ്സതി, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിം പടിപദമ്പി പസ്സതി. യോ ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിം പടിപദം പസ്സതി ദുക്ഖമ്പി സോ പസ്സതി, ദുക്ഖസമുദയമ്പി പസ്സതി, ദുക്ഖനിരോധമ്പി പസ്സതീ’’’തി. ദസമം.

കോടിഗാമവഗ്ഗോ തതിയോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ദ്വേ വജ്ജീ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, അരഹം ആസവക്ഖയോ;

മിത്തം തഥാ ച ലോകോ ച, പരിഞ്ഞേയ്യം ഗവമ്പതീതി.