൨. ധമ്മചക്കപ്പവത്തനവഗ്ഗോ

൧. ധമ്മചക്കപ്പവത്തനസുത്തം

൧൦൮൧. ഏകം സമയം ഭഗവാ ബാരാണസിയം വിഹരതി ഇസിപതനേ മിഗദായേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ പഞ്ചവഗ്ഗിയേ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, അന്താ പബ്ബജിതേന ന സേവിതബ്ബാ. കതമേ ദ്വേ? യോ ചായം കാമേസു കാമസുഖല്ലികാനുയോഗോ ഹീനോ ഗമ്മോ പോഥുജ്ജനികോ അനരിയോ അനത്ഥസംഹിതോ, യോ ചായം അത്തകിലമഥാനുയോഗോ ദുക്ഖോ അനരിയോ അനത്ഥസംഹിതോ. ഏതേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഉഭോ അന്തേ അനുപഗമ്മ മജ്ഝിമാ പടിപദാ തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധാ ചക്ഖുകരണീ ഞാണകരണീ ഉപസമായ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തതി’’.

‘‘കതമാ ച സാ, ഭിക്ഖവേ, മജ്ഝിമാ പടിപദാ തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധാ ചക്ഖുകരണീ ഞാണകരണീ ഉപസമായ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തതി? അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി സമ്മാസങ്കപ്പോ സമ്മാവാചാ സമ്മാകമ്മന്തോ സമ്മാആജീവോ സമ്മാവായാമോ സമ്മാസതി സമ്മാസമാധി. അയം ഖോ സാ, ഭിക്ഖവേ, മജ്ഝിമാ പടിപദാ തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധാ ചക്ഖുകരണീ ഞാണകരണീ ഉപസമായ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തതി.

‘‘ഇദം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖം അരിയസച്ചം – ജാതിപി ദുക്ഖാ, ജരാപി ദുക്ഖാ, ബ്യാധിപി ദുക്ഖോ, മരണമ്പി ദുക്ഖം, അപ്പിയേഹി സമ്പയോഗോ ദുക്ഖോ, പിയേഹി വിപ്പയോഗോ ദുക്ഖോ, യമ്പിച്ഛം ന ലഭതി തമ്പി ദുക്ഖം – സംഖിത്തേന പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ [പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാപി (പീ. ക.)] ദുക്ഖാ. ഇദം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖസമുദയം അരിയസച്ചം – യായം തണ്ഹാ പോനോബ്ഭവികാ [പോനോഭവികാ (സീ. പീ.)] നന്ദിരാഗസഹഗതാ തത്രതത്രാഭിനന്ദിനീ, സേയ്യഥിദം [സേയ്യഥീദം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] – കാമതണ്ഹാ, ഭവതണ്ഹാ, വിഭവതണ്ഹാ. ഇദം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖനിരോധം അരിയസച്ചം – യോ തസ്സായേവ തണ്ഹായ അസേസവിരാഗനിരോധോ ചാഗോ പടിനിസ്സഗ്ഗോ മുത്തി അനാലയോ. ഇദം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ചം – അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി.

‘‘‘ഇദം ദുക്ഖം അരിയസച്ച’ന്തി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി. ‘തം ഖോ പനിദം ദുക്ഖം അരിയസച്ചം പരിഞ്ഞേയ്യ’ന്തി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ…പേ… ഉദപാദി. ‘തം ഖോ പനിദം ദുക്ഖം അരിയസച്ചം പരിഞ്ഞാത’ന്തി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി.

‘‘‘ഇദം ദുക്ഖസമുദയം അരിയസച്ച’ന്തി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി. ‘തം ഖോ പനിദം ദുക്ഖസമുദയം അരിയസച്ചം പഹാതബ്ബ’ന്തി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ…പേ… ഉദപാദി. ‘തം ഖോ പനിദം ദുക്ഖസമുദയം അരിയസച്ചം പഹീന’ന്തി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി.

‘‘‘ഇദം ദുക്ഖനിരോധം അരിയസച്ച’ന്തി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി. ‘തം ഖോ പനിദം ദുക്ഖനിരോധം അരിയസച്ചം സച്ഛികാതബ്ബ’ന്തി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ…പേ… ഉദപാദി. ‘തം ഖോ പനിദം ദുക്ഖനിരോധം അരിയസച്ചം സച്ഛികത’ന്തി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി.

‘‘‘ഇദം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ച’ന്തി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി. തം ഖോ പനിദം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ചം ഭാവേതബ്ബ’ന്തി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ…പേ… ഉദപാദി. ‘തം ഖോ പനിദം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ചം ഭാവിത’ന്തി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി.

‘‘യാവകീവഞ്ച മേ, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസു ചതൂസു അരിയസച്ചേസു ഏവം തിപരിവട്ടം ദ്വാദസാകാരം യഥാഭൂതം ഞാണദസ്സനം ന സുവിസുദ്ധം അഹോസി, നേവ താവാഹം, ഭിക്ഖവേ, സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ ‘അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ’തി പച്ചഞ്ഞാസിം [അഭിസമ്ബുദ്ധോ പച്ചഞ്ഞാസിം (സീ. സ്യാ. കം.)].

‘‘യതോ ച ഖോ മേ, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസു ചതൂസു അരിയസച്ചേസു ഏവം തിപരിവട്ടം ദ്വാദസാകാരം യഥാഭൂതം ഞാണദസ്സനം സുവിസുദ്ധം അഹോസി, അഥാഹം, ഭിക്ഖവേ, സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ ‘അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ’തി പച്ചഞ്ഞാസിം. ഞാണഞ്ച പന മേ ദസ്സനം ഉദപാദി – ‘അകുപ്പാ മേ വിമുത്തി [ചേതോവിമുത്തി (സീ. പീ.)], അയമന്തിമാ ജാതി, നത്ഥിദാനി പുനബ്ഭവോ’’’തി. ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനാ പഞ്ചവഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി.

ഇമസ്മിഞ്ച പന വേയ്യാകരണസ്മിം ഭഞ്ഞമാനേ ആയസ്മതോ കോണ്ഡഞ്ഞസ്സ വിരജം വീതമലം ധമ്മചക്ഖും ഉദപാദി – ‘‘യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം, സബ്ബം തം നിരോധധമ്മ’’ന്തി.

പവത്തിതേ ച പന ഭഗവതാ ധമ്മചക്കേ ഭുമ്മാ ദേവാ സദ്ദമനുസ്സാവേസും – ‘‘ഏതം ഭഗവതാ ബാരാണസിയം ഇസിപതനേ മിഗദായേ അനുത്തരം ധമ്മചക്കം പവത്തിതം അപ്പടിവത്തിയം സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ ദേവേന വാ മാരേന വാ ബ്രഹ്മുനാ വാ കേനചി വാ ലോകസ്മി’’ന്തി. ഭുമ്മാനം ദേവാനം സദ്ദം സുത്വാ ചാതുമഹാരാജികാ ദേവാ സദ്ദമനുസ്സാവേസും – ‘‘ഏതം ഭഗവതാ ബാരാണസിയം ഇസിപതനേ മിഗദായേ അനുത്തരം ധമ്മചക്കം പവത്തിതം, അപ്പടിവത്തിയം സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ ദേവേന വാ മാരേന വാ ബ്രഹ്മുനാ വാ കേനചി വാ ലോകസ്മി’’ന്തി. ചാതുമഹാരാജികാനം ദേവാനം സദ്ദം സുത്വാ താവതിംസാ ദേവാ…പേ… യാമാ ദേവാ…പേ… തുസിതാ ദേവാ…പേ… നിമ്മാനരതീ ദേവാ…പേ… പരനിമ്മിതവസവത്തീ ദേവാ…പേ… ബ്രഹ്മകായികാ ദേവാ സദ്ദമനുസ്സാവേസും – ‘‘ഏതം ഭഗവതാ ബാരാണസിയം ഇസിപതനേ മിഗദായേ അനുത്തരം ധമ്മചക്കം പവത്തിതം അപ്പടിവത്തിയം സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ ദേവേന വാ മാരേന വാ ബ്രഹ്മുനാ വാ കേനചി വാ ലോകസ്മി’’ന്തി.

ഇതിഹ തേന ഖണേന (തേന ലയേന) [( ) നത്ഥി (സീ. സ്യാ. കം.)] തേന മുഹുത്തേന യാവ ബ്രഹ്മലോകാ സദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛി. അയഞ്ച ദസസഹസ്സിലോകധാതു സങ്കമ്പി സമ്പകമ്പി സമ്പവേധി, അപ്പമാണോ ച ഉളാരോ ഓഭാസോ ലോകേ പാതുരഹോസി അതിക്കമ്മ ദേവാനം ദേവാനുഭാവന്തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി – ‘‘അഞ്ഞാസി വത, ഭോ, കോണ്ഡഞ്ഞോ, അഞ്ഞാസി വത, ഭോ, കോണ്ഡഞ്ഞോ’’തി! ഇതി ഹിദം ആയസ്മതോ കോണ്ഡഞ്ഞസ്സ ‘അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞോ’ ത്വേവ നാമം അഹോസീതി. പഠമം.

൨. തഥാഗതസുത്തം

൧൦൮൨. ‘‘‘ഇദം ദുക്ഖം അരിയസച്ച’ന്തി, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതാനം പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി. ‘തം ഖോ പനിദം ദുക്ഖം അരിയസച്ചം പരിഞ്ഞേയ്യ’ന്തി ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതാനം പുബ്ബേ…പേ… ഉദപാദി. ‘തം ഖോ പനിദം ദുക്ഖം അരിയസച്ചം പരിഞ്ഞാത’ന്തി, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതാനം പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി.

‘‘‘ഇദം ദുക്ഖസമുദയം അരിയസച്ച’ന്തി ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതാനം പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി. ‘തം ഖോ പനിദം ദുക്ഖസമുദയം അരിയസച്ചം പഹാതബ്ബ’ന്തി, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതാനം പുബ്ബേ…പേ… ഉദപാദി. ‘തം ഖോ പനിദം ദുക്ഖസമുദയം അരിയസച്ചം പഹീന’ന്തി, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതാനം പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി.

‘‘‘ഇദം ദുക്ഖനിരോധം അരിയസച്ച’ന്തി, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതാനം പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി. ‘തം ഖോ പനിദം ദുക്ഖനിരോധം അരിയസച്ചം സച്ഛികാതബ്ബ’ന്തി, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതാനം പുബ്ബേ…പേ. … ഉദപാദി. ‘തം ഖോ പനിദം ദുക്ഖനിരോധം അരിയസച്ചം സച്ഛികത’ന്തി, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതാനം പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി.

‘‘‘ഇദം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ച’ന്തി, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതാനം പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി. ‘തം ഖോ പനിദം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ചം ഭാവേതബ്ബ’ന്തി, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതാനം പുബ്ബേ…പേ… ഉദപാദി. ‘തം ഖോ പനിദം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ചം ഭാവിത’ന്തി, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതാനം പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദീ’’തി. ദുതിയം.

൩. ഖന്ധസുത്തം

൧൦൮൩. ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, അരിയസച്ചാനി. കതമാനി ചത്താരി? ദുക്ഖം അരിയസച്ചം, ദുക്ഖസമുദയം അരിയസച്ചം, ദുക്ഖനിരോധം അരിയസച്ചം [ദുക്ഖസമുദയോ അരിയസച്ചം ദുക്ഖനിരോധോ അരിയസച്ചം (സ്യാ.)] ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ചം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖം അരിയസച്ചം? ‘പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ’ തിസ്സ വചനീയം, സേയ്യഥിദം [കതമേ പഞ്ച (സീ. സ്യാ. കം.)] – രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖം അരിയസച്ചം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖസമുദയം അരിയസച്ചം? യായം തണ്ഹാ പോനോബ്ഭവികാ നന്ദിരാഗസഹഗതാ തത്രതത്രാഭിനന്ദിനീ, സേയ്യഥിദം – കാമതണ്ഹാ, ഭവതണ്ഹാ, വിഭവതണ്ഹാ. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖസമുദയം അരിയസച്ചം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖനിരോധം അരിയസച്ചം? യോ തസ്സായേവ തണ്ഹായ അസേസവിരാഗനിരോധോ ചാഗോ പടിനിസ്സഗ്ഗോ മുത്തി അനാലയോ – ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖനിരോധം അരിയസച്ചം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ചം? അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി – ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ചം. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരി അരിയസച്ചാനി.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യോഗോ കരണീയോ…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യോഗോ കരണീയോ’’തി. തതിയം.

൪. അജ്ഝത്തികായതനസുത്തം

൧൦൮൪. ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, അരിയസച്ചാനി. കതമാനി ചത്താരി? ദുക്ഖം അരിയസച്ചം, ദുക്ഖസമുദയം അരിയസച്ചം, ദുക്ഖനിരോധം അരിയസച്ചം, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ചം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖം അരിയസച്ചം? ‘ഛ അജ്ഝത്തികാനി ആയതനാനീ’ തിസ്സ വചനീയം. കതമാനി ഛ? ചക്ഖായതനം…പേ… മനായതനം – ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖം അരിയസച്ചം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖസമുദയം അരിയസച്ചം? യായം തണ്ഹാ പോനോബ്ഭവികാ നന്ദിരാഗസഹഗതാ തത്രതത്രാഭിനന്ദിനീ, സേയ്യഥിദം – കാമതണ്ഹാ, ഭവതണ്ഹാ, വിഭവതണ്ഹാ – ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖസമുദയം അരിയസച്ചം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖനിരോധം അരിയസച്ചം? യോ തസ്സായേവ തണ്ഹായ അസേസവിരാഗനിരോധോ ചാഗോ പടിനിസ്സഗ്ഗോ മുത്തി അനാലയോ – ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖനിരോധം അരിയസച്ചം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ചം? അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി – ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ചം. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരി അരിയസച്ചാനി.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യോഗോ കരണീയോ…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യോഗോ കരണീയോ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. പഠമധാരണസുത്തം

൧൦൮൫. ‘‘ധാരേഥ നോ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, മയാ ചത്താരി അരിയസച്ചാനി ദേസിതാനീ’’തി? ഏവം വുത്തേ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഹം ഖോ, ഭന്തേ, ധാരേമി ഭഗവതാ ചത്താരി അരിയസച്ചാനി ദേസിതാനീ’’തി. ‘‘യഥാ കഥം പന ത്വം, ഭിക്ഖു, ധാരേസി മയാ ചത്താരി അരിയസച്ചാനി ദേസിതാനീ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ പഠമം അരിയസച്ചം ദേസിതം ധാരേമി; ദുക്ഖസമുദയം ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ ദുതിയം അരിയസച്ചം ദേസിതം ധാരേമി; ദുക്ഖനിരോധം ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ തതിയം അരിയസച്ചം ദേസിതം ധാരേമി; ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിം പടിപദം ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ ചതുത്ഥം അരിയസച്ചം ദേസിതം ധാരേമി. ഏവം ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, ധാരേമി ഭഗവതാ ചത്താരി അരിയസച്ചാനി ദേസിതാനീ’’തി.

‘‘സാധു സാധു, ഭിക്ഖു! സാധു ഖോ ത്വം, ഭിക്ഖു, ധാരേസി മയാ ചത്താരി അരിയസച്ചാനി ദേസിതാനീതി. ദുക്ഖം ഖോ, ഭിക്ഖു, മയാ പഠമം അരിയസച്ചം ദേസിതം, തഥാ നം ധാരേഹി; ദുക്ഖസമുദയം [ദുക്ഖസമുദയോ (സ്യാ. കം.)] ഖോ, ഭിക്ഖു, മയാ ദുതിയം അരിയസച്ചം ദേസിതം, തഥാ നം ധാരേഹി; ദുക്ഖനിരോധം [ദുക്ഖനിരോധോ (സ്യാ. കം.)] ഖോ, ഭിക്ഖു, മയാ തതിയം അരിയസച്ചം ദേസിതം, തഥാ നം ധാരേഹി; ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ [ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിപടിപദം (പീ.), ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിം പടിപദം (ക.)] ഖോ, ഭിക്ഖു, മയാ ചതുത്ഥം അരിയസച്ചം ദേസിതം, തഥാ നം ധാരേഹി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖു, ധാരേഹി മയാ ചത്താരി അരിയസച്ചാനി ദേസിതാനീതി.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖു, ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യോഗോ കരണീയോ…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യോഗോ കരണീയോ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. ദുതിയധാരണസുത്തം

൧൦൮൬. ‘‘ധാരേഥ നോ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, മയാ ചത്താരി അരിയസച്ചാനി ദേസിതാനീ’’തി? ഏവം വുത്തേ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഹം ഖോ, ഭന്തേ, ധാരേമി ഭഗവതാ ചത്താരി അരിയസച്ചാനി ദേസിതാനീ’’തി.

‘‘യഥാ കഥം പന ത്വം, ഭിക്ഖു, ധാരേസി മയാ ചത്താരി അരിയസച്ചാനി ദേസിതാനീ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ പഠമം അരിയസച്ചം ദേസിതം ധാരേമി. യോ ഹി കോചി, ഭന്തേ, സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഏവം വദേയ്യ – ‘നേതം ദുക്ഖം പഠമം അരിയസച്ചം യം സമണേന ഗോതമേന ദേസിതം. അഹമേതം ദുക്ഖം പഠമം അരിയസച്ചം പച്ചക്ഖായ അഞ്ഞം ദുക്ഖം പഠമം അരിയസച്ചം പഞ്ഞപേസ്സാമീ’തി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. ദുക്ഖസമുദയം ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ…പേ… ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിം പടിപദം ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ ചതുത്ഥം അരിയസച്ചം ദേസിതം ധാരേമി. യോ ഹി കോചി, ഭന്തേ, സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഏവം വദേയ്യ – ‘നേതം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ ചതുത്ഥം അരിയസച്ചം യം സമണേന ഗോതമേന ദേസിതം. അഹമേതം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിം പടിപദം ചതുത്ഥം അരിയസച്ചം പച്ചക്ഖായ അഞ്ഞം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിം പടിപദം ചതുത്ഥം അരിയസച്ചം പഞ്ഞപേസ്സാമീ’തി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. ഏവം ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, ധാരേമി ഭഗവതാ ചത്താരി അരിയസച്ചാനി ദേസിതാനീ’’തി.

‘‘സാധു സാധു, ഭിക്ഖു! സാധു ഖോ ത്വം, ഭിക്ഖു, ധാരേസി മയാ ചത്താരി അരിയസച്ചാനി ദേസിതാനീതി. ദുക്ഖം ഖോ, ഭിക്ഖു, മയാ പഠമം അരിയസച്ചം ദേസിതം, തഥാ നം ധാരേഹി. യോ ഹി കോചി, ഭിക്ഖു, സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഏവം വദേയ്യ – ‘നേതം ദുക്ഖം പഠമം അരിയസച്ചം യം സമണേന ഗോതമേന ദേസിതം. അഹമേതം ദുക്ഖം പഠമം അരിയസച്ചം പച്ചക്ഖായ അഞ്ഞം ദുക്ഖം പഠമം അരിയസച്ചം പഞ്ഞപേസ്സാമീ’തി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. ദുക്ഖസമുദയം ഖോ, ഭിക്ഖു…പേ… ദുക്ഖനിരോധം ഖോ, ഭിക്ഖു…പേ… ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ ഖോ, ഭിക്ഖു, മയാ ചതുത്ഥം അരിയസച്ചം ദേസിതം, തഥാ നം ധാരേഹി. യോ ഹി കോചി, ഭിക്ഖു, സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഏവം വദേയ്യ – ‘നേതം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ ചതുത്ഥം അരിയസച്ചം യം സമണേന ഗോതമേന ദേസിതം. അഹമേതം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിം പടിപദം ചതുത്ഥം അരിയസച്ചം പച്ചക്ഖായ അഞ്ഞം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിം പടിപദം ചതുത്ഥം അരിയസച്ചം പഞ്ഞപേസ്സാമീ’തി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. ഏവം ഖോ ത്വം, ഭിക്ഖു, ധാരേഹി മയാ ചത്താരി അരിയസച്ചാനി ദേസിതാനീതി.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖു, ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യോഗോ കരണീയോ…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യോഗോ കരണീയോ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. അവിജ്ജാസുത്തം

൧൦൮൭. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘‘അവിജ്ജാ, അവിജ്ജാ’തി ഭന്തേ, വുച്ചതി. കതമാ നു ഖോ, ഭന്തേ, അവിജ്ജാ; കിത്താവതാ ച അവിജ്ജാഗതോ ഹോതീ’’തി? ‘‘യം ഖോ, ഭിക്ഖു, ദുക്ഖേ അഞ്ഞാണം, ദുക്ഖസമുദയേ അഞ്ഞാണം, ദുക്ഖനിരോധേ അഞ്ഞാണം, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ അഞ്ഞാണം – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖു, അവിജ്ജാ; ഏത്താവതാ ച അവിജ്ജാഗതോ ഹോതീ’’തി.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖു, ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യോഗോ കരണീയോ…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യോഗോ കരണീയോ’’തി. സത്തമം.

൮. വിജ്ജാസുത്തം

൧൦൮൮. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘‘വിജ്ജാ, വിജ്ജാ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കതമാ നു ഖോ, ഭന്തേ, വിജ്ജാ; കിത്താവതാ ച വിജ്ജാഗതോ ഹോതീ’’തി? ‘‘യം ഖോ, ഭിക്ഖു, ദുക്ഖേ ഞാണം, ദുക്ഖസമുദയേ ഞാണം, ദുക്ഖനിരോധേ ഞാണം, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ ഞാണം – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖു, വിജ്ജാ; ഏത്താവതാ ച വിജ്ജാഗതോ ഹോതീ’’തി.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖു, ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യോഗോ കരണീയോ…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യോഗോ കരണീയോ’’തി. അട്ഠമം.

൯. സങ്കാസനസുത്തം

൧൦൮൯. ‘‘‘ഇദം ദുക്ഖം അരിയസച്ച’ന്തി ഭിക്ഖവേ, മയാ പഞ്ഞത്തം. തത്ഥ അപരിമാണാ വണ്ണാ അപരിമാണാ ബ്യഞ്ജനാ അപരിമാണാ സങ്കാസനാ – ‘ഇതിപിദം ദുക്ഖം അരിയസച്ച’ന്തി; ഇദം ദുക്ഖസമുദയം…പേ… ഇദം ദുക്ഖനിരോധം…പേ… ‘ഇദം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ച’ന്തി, ഭിക്ഖവേ, മയാ പഞ്ഞത്തം. തത്ഥ അപരിമാണാ വണ്ണാ അപരിമാണാ ബ്യഞ്ജനാ അപരിമാണാ സങ്കാസനാ – ‘ഇതിപിദം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ച’ന്തി.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യോഗോ കരണീയോ…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യോഗോ കരണീയോ’’തി. നവമം.

൧൦. തഥസുത്തം

൧൦൯൦. ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, തഥാനി അവിതഥാനി അനഞ്ഞഥാനി. കതമാനി ചത്താരി? ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി, ഭിക്ഖവേ, തഥമേതം അവിതഥമേതം അനഞ്ഞഥമേതം; ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി തഥമേതം അവിതഥമേതം അനഞ്ഞഥമേതം; ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി തഥമേതം അവിതഥമേതം അനഞ്ഞഥമേതം; ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി തഥമേതം അവിതഥമേതം അനഞ്ഞഥമേതം – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരി തഥാനി അവിതഥാനി അനഞ്ഞഥാനി.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യോഗോ കരണീയോ…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യോഗോ കരണീയോ’’തി. ദസമം.

ധമ്മചക്കപ്പവത്തനവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ധമ്മചക്കം തഥാഗതം, ഖന്ധാ ആയതനേന ച;

ധാരണാ ച ദ്വേ അവിജ്ജാ, വിജ്ജാ സങ്കാസനാ തഥാതി.