൧. സമാധിവഗ്ഗോ

൧. സമാധിസുത്തം

൧൦൭൧. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘സമാധിം, ഭിക്ഖവേ, ഭാവേഥ. സമാഹിതോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യഥാഭൂതം പജാനാതി. കിഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനാതി? ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. സമാധിം, ഭിക്ഖവേ, ഭാവേഥ. സമാഹിതോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യഥാഭൂതം പജാനാതി’’.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യോഗോ കരണീയോ, ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി യോഗോ കരണീയോ, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി യോഗോ കരണീയോ, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യോഗോ കരണീയോ’’തി. പഠമം.

൨. പടിസല്ലാനസുത്തം

൧൦൭൨. ‘‘പടിസല്ലാനേ, ഭിക്ഖവേ, യോഗമാപജ്ജഥ. പടിസല്ലീനോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യഥാഭൂതം പജാനാതി. കിഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനാതി? ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. പടിസല്ലാനേ, ഭിക്ഖവേ, യോഗമാപജ്ജഥ. പടിസല്ലീനോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യഥാഭൂതം പജാനാതി.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യോഗോ കരണീയോ, ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി യോഗോ കരണീയോ, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി യോഗോ കരണീയോ, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യോഗോ കരണീയോ’’തി. ദുതിയം.

൩. പഠമകുലപുത്തസുത്തം

൧൦൭൩. ‘‘യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, അതീതമദ്ധാനം കുലപുത്താ സമ്മാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിംസു, സബ്ബേ തേ ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം യഥാഭൂതം അഭിസമയായ. യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, അനാഗതമദ്ധാനം കുലപുത്താ സമ്മാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിസ്സന്തി, സബ്ബേ തേ ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം യഥാഭൂതം അഭിസമയായ. യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കുലപുത്താ സമ്മാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി, സബ്ബേ തേ ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം യഥാഭൂതം അഭിസമയായ.

‘‘കതമേസം ചതുന്നം? ദുക്ഖസ്സ അരിയസച്ചസ്സ ദുക്ഖസമുദയസ്സ അരിയസച്ചസ്സ ദുക്ഖനിരോധസ്സ അരിയസച്ചസ്സ ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ അരിയസച്ചസ്സ. യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, അതീതമദ്ധാനം കുലപുത്താ സമ്മാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിംസു…പേ… പബ്ബജിസ്സന്തി…പേ… പബ്ബജന്തി, സബ്ബേ തേ ഇമേസംയേവ ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം യഥാഭൂതം അഭിസമയായ.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യോഗോ കരണീയോ, ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി യോഗോ കരണീയോ, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി യോഗോ കരണീയോ, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യോഗോ കരണീയോ’’തി. തതിയം.

൪. ദുതിയകുലപുത്തസുത്തം

൧൦൭൪. ‘‘യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, അതീതമദ്ധാനം കുലപുത്താ സമ്മാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാ യഥാഭൂതം അഭിസമേസും, സബ്ബേ തേ ചത്താരി അരിയസച്ചാനി യഥാഭൂതം അഭിസമേസും. യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, അനാഗതമദ്ധാനം കുലപുത്താ സമ്മാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാ യഥാഭൂതം അഭിസമേസ്സന്തി, സബ്ബേ തേ ചത്താരി അരിയസച്ചാനി യഥാഭൂതം അഭിസമേസ്സന്തി. യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കുലപുത്താ സമ്മാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാ യഥാഭൂതം അഭിസമേന്തി, സബ്ബേ തേ ചത്താരി അരിയസച്ചാനി യഥാഭൂതം അഭിസമേന്തി.

‘‘കതമാനി ചത്താരി? ദുക്ഖം അരിയസച്ചം, ദുക്ഖസമുദയം അരിയസച്ചം, ദുക്ഖനിരോധം അരിയസച്ചം, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ചം. യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, അതീതമദ്ധാനം കുലപുത്താ സമ്മാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാ യഥാഭൂതം അഭിസമേസും …പേ… അഭിസമേസ്സന്തി…പേ… അഭിസമേന്തി, സബ്ബേ തേ ഇമാനി ചത്താരി അരിയസച്ചാനി യഥാഭൂതം അഭിസമേന്തി.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യോഗോ കരണീയോ…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യോഗോ കരണീയോ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. പഠമസമണബ്രാഹ്മണസുത്തം

൧൦൭൫. ‘‘യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, അതീതമദ്ധാനം സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ യഥാഭൂതം അഭിസമ്ബോജ്ഝിംസു, സബ്ബേ തേ ചത്താരി അരിയസച്ചാനി യഥാഭൂതം അഭിസമ്ബോജ്ഝിംസു. യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, അനാഗതമദ്ധാനം സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ യഥാഭൂതം അഭിസമ്ബോജ്ഝിസ്സന്തി, സബ്ബേ തേ ചത്താരി അരിയസച്ചാനി യഥാഭൂതം അഭിസമ്ബോജ്ഝിസ്സന്തി. യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ യഥാഭൂതം അഭിസമ്ബോജ്ഝന്തി, സബ്ബേ തേ ചത്താരി അരിയസച്ചാനി യഥാഭൂതം അഭിസമ്ബോജ്ഝന്തി.

‘‘കതമാനി ചത്താരി? ദുക്ഖം അരിയസച്ചം…പേ… ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ചം. യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, അതീതമദ്ധാനം സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ യഥാഭൂതം അഭിസമ്ബോജ്ഝിംസു…പേ… അഭിസമ്ബോജ്ഝിസ്സന്തി…പേ… അഭിസമ്ബോജ്ഝന്തി, സബ്ബേ തേ ഇമാനി ചത്താരി അരിയസച്ചാനി യഥാഭൂതം അഭിസമ്ബോജ്ഝന്തി.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യോഗോ കരണീയോ…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യോഗോ കരണീയോ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. ദുതിയസമണബ്രാഹ്മണസുത്തം

൧൦൭൬. ‘‘യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, അതീതമദ്ധാനം സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ യഥാഭൂതം അഭിസമ്ബുദ്ധം പകാസേസും, സബ്ബേ തേ ചത്താരി അരിയസച്ചാനി യഥാഭൂതം അഭിസമ്ബുദ്ധം പകാസേസും. യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, അനാഗതമദ്ധാനം സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ യഥാഭൂതം അഭിസമ്ബുദ്ധം പകാസേസ്സന്തി, സബ്ബേ തേ ചത്താരി അരിയസച്ചാനി യഥാഭൂതം അഭിസമ്ബുദ്ധം പകാസേസ്സന്തി. യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ യഥാഭൂതം അഭിസമ്ബുദ്ധം പകാസേന്തി, സബ്ബേ തേ ചത്താരി അരിയസച്ചാനി യഥാഭൂതം അഭിസമ്ബുദ്ധം പകാസേന്തി.

‘‘കതമാനി ചത്താരി? ദുക്ഖം അരിയസച്ചം…പേ… ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ചം. യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, അതീതമദ്ധാനം സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ യഥാഭൂതം അഭിസമ്ബുദ്ധം പകാസേസും…പേ… പകാസേസ്സന്തി…പേ… പകാസേന്തി, സബ്ബേ തേ ഇമാനി ചത്താരി അരിയസച്ചാനി യഥാഭൂതം അഭിസമ്ബുദ്ധം പകാസേന്തി.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യോഗോ കരണീയോ…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യോഗോ കരണീയോ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. വിതക്കസുത്തം

൧൦൭൭. ‘‘മാ, ഭിക്ഖവേ, പാപകേ അകുസലേ വിതക്കേ വിതക്കേയ്യാഥ [വിതക്കേഥ (സീ. സ്യാ. കം.)], സേയ്യഥിദം – കാമവിതക്കം, ബ്യാപാദവിതക്കം, വിഹിംസാവിതക്കം. തം കിസ്സ ഹേതു? നേതേ, ഭിക്ഖവേ, വിതക്കാ അത്ഥസംഹിതാ നാദിബ്രഹ്മചരിയകാ ന നിബ്ബിദായ ന വിരാഗായ ന നിരോധായ ന ഉപസമായ ന അഭിഞ്ഞായ ന സമ്ബോധായ ന നിബ്ബാനായ സംവത്തന്തി.

‘‘വിതക്കേന്താ ച ഖോ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി വിതക്കേയ്യാഥ, ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി വിതക്കേയ്യാഥ, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി വിതക്കേയ്യാഥ, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി വിതക്കേയ്യാഥ. തം കിസ്സ ഹേതു? ഏതേ, ഭിക്ഖവേ, വിതക്കാ അത്ഥസംഹിതാ ഏതേ ആദിബ്രഹ്മചരിയകാ ഏതേ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ ഉപസമായ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തന്തി.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യോഗോ കരണീയോ…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യോഗോ കരണീയോ’’തി. സത്തമം.

൮. ചിന്തസുത്തം

൧൦൭൮. ‘‘മാ, ഭിക്ഖവേ, പാപകം അകുസലം ചിത്തം ചിന്തേയ്യാഥ [ചിന്തേഥ (സീ. സ്യാ. കം.)] – ‘സസ്സതോ ലോകോ’തി വാ ‘അസസ്സതോ ലോകോ’തി വാ, ‘അന്തവാ ലോകോ’തി വാ ‘അനന്തവാ ലോകോ’തി വാ, ‘തം ജീവം തം സരീര’ന്തി വാ ‘അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീര’ന്തി വാ, ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ, ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ, ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ. തം കിസ്സ ഹേതു? നേസാ, ഭിക്ഖവേ, ചിന്താ അത്ഥസംഹിതാ നാദിബ്രഹ്മചരിയകാ ന നിബ്ബിദായ ന വിരാഗായ ന നിരോധായ ന ഉപസമായ ന അഭിഞ്ഞായ ന സമ്ബോധായ ന നിബ്ബാനായ സംവത്തതി.

‘‘ചിന്തേന്താ ച ഖോ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി ചിന്തേയ്യാഥ, ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി ചിന്തേയ്യാഥ, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി ചിന്തേയ്യാഥ, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി ചിന്തേയ്യാഥ. തം കിസ്സ ഹേതു? ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, ചിന്താ അത്ഥസംഹിതാ, ഏസാ ആദിബ്രഹ്മചരിയകാ, ഏസാ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ ഉപസമായ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തതി.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യോഗോ കരണീയോ…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യോഗോ കരണീയോ’’തി. അട്ഠമം.

൯. വിഗ്ഗാഹികകഥാസുത്തം

൧൦൭൯. ‘‘മാ, ഭിക്ഖവേ, വിഗ്ഗാഹികകഥം കഥേയ്യാഥ [കഥേഥ (സീ. സ്യാ. കം.)] – ‘ന ത്വം ഇമം ധമ്മവിനയം ആജാനാസി, അഹം ഇമം ധമ്മവിനയം ആജാനാമി. കിം ത്വം ഇമം ധമ്മവിനയം ആജാനിസ്സസി! മിച്ഛാപടിപന്നോ ത്വമസി, അഹമസ്മി സമ്മാപടിപന്നോ. സഹിതം മേ, അസഹിതം തേ. പുരേവചനീയം പച്ഛാ അവച, പച്ഛാവചനീയം പുരേ അവച. അധിചിണ്ണം [അചിണ്ണം (സ്യാ. കം. പീ.)] തേ വിപരാവത്തം. ആരോപിതോ തേ വാദോ, ചര വാദപ്പമോക്ഖായ. നിഗ്ഗഹിതോസി, നിബ്ബേഠേഹി വാ സചേ പഹോസീ’തി. തം കിസ്സ ഹേതു? നേസാ, ഭിക്ഖവേ, കഥാ അത്ഥസംഹിതാ നാദിബ്രഹ്മചരിയകാ ന നിബ്ബിദായ ന വിരാഗായ ന നിരോധായ ന ഉപസമായ ന അഭിഞ്ഞായ ന സമ്ബോധായ ന നിബ്ബാനായ സംവത്തതി.

‘‘കഥേന്താ ച ഖോ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി കഥേയ്യാഥ, ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി കഥേയ്യാഥ, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി കഥേയ്യാഥ, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി കഥേയ്യാഥ…പേ… യോഗോ കരണീയോ’’തി. നവമം.

൧൦. തിരച്ഛാനകഥാസുത്തം

൧൦൮൦. ‘‘മാ, ഭിക്ഖവേ, അനേകവിഹിതം തിരച്ഛാനകഥം കഥേയ്യാഥ, സേയ്യഥിദം – രാജകഥം ചോരകഥം മഹാമത്തകഥം സേനാകഥം, ഭയകഥം യുദ്ധകഥം, അന്നകഥം പാനകഥം വത്ഥകഥം സയനകഥം മാലാകഥം ഗന്ധകഥം, ഞാതികഥം യാനകഥം ഗാമകഥം നിഗമകഥം നഗരകഥം ജനപദകഥം ഇത്ഥികഥം [ഇത്ഥികഥം പുരിസകഥം (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] സൂരകഥം വിസിഖാകഥം കുമ്ഭട്ഠാനകഥം, പുബ്ബപേതകഥം നാനത്തകഥം, ലോകക്ഖായികം സമുദ്ദക്ഖായികം ഇതിഭവാഭവകഥം ഇതി വാ. തം കിസ്സ ഹേതു? നേസാ, ഭിക്ഖവേ, കഥാ അത്ഥസംഹിതാ നാദിബ്രഹ്മചരിയകാ ന നിബ്ബിദായ ന വിരാഗായ ന നിരോധായ ന ഉപസമായ ന അഭിഞ്ഞായ ന സമ്ബോധായ ന നിബ്ബാനായ സംവത്തതി.

‘‘കഥേന്താ ച ഖോ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി കഥേയ്യാഥ, ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി കഥേയ്യാഥ, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി കഥേയ്യാഥ, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി കഥേയ്യാഥ. തം കിസ്സ ഹേതു? ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, കഥാ അത്ഥസംഹിതാ, ഏസാ ആദിബ്രഹ്മചരിയകാ, ഏസാ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ ഉപസമായ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തതി.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യോഗോ കരണീയോ…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യോഗോ കരണീയോ’’തി. ദസമം.

സമാധിവഗ്ഗോ പഠമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

സമാധി പടിസല്ലാനാ, കുലപുത്താ അപരേ ദുവേ;

സമണബ്രാഹ്മണാ വിതക്കം, ചിന്താ വിഗ്ഗാഹികാ കഥാതി.