൧൦. ആനാപാനസംയുത്തം

൧. ഏകധമ്മവഗ്ഗോ

൧. ഏകധമ്മസുത്തം

൯൭൭. സാവത്ഥിനിദാനം. തത്ര ഖോ…പേ… ഏതദവോച – ‘‘ഏകധമ്മോ, ഭിക്ഖവേ, ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ മഹപ്ഫലോ ഹോതി മഹാനിസംസോ. കതമോ ഏകധമ്മോ? ആനാപാനസ്സതി [ആനാപാനസതി (സീ. പീ.)]. കഥം ഭാവിതാ ച, ഭിക്ഖവേ, ആനാപാനസ്സതി കഥം ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോതി മഹാനിസംസാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അരഞ്ഞഗതോ വാ രുക്ഖമൂലഗതോ വാ സുഞ്ഞാഗാരഗതോ വാ നിസീദതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ. സോ സതോവ അസ്സസതി, സതോവ [സതോ (ബഹൂസു) തതിയപാരാജികേപി] പസ്സസതി. ദീഘം വാ അസ്സസന്തോ ‘ദീഘം അസ്സസാമീ’തി പജാനാതി, ദീഘം വാ പസ്സസന്തോ ‘ദീഘം പസ്സസാമീ’തി പജാനാതി; രസ്സം വാ അസ്സസന്തോ ‘രസ്സം അസ്സസാമീ’തി പജാനാതി, രസ്സം വാ പസ്സസന്തോ ‘രസ്സം പസ്സസാമീ’തി പജാനാതി; ‘സബ്ബകായപ്പടിസംവേദീ അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി, ‘സബ്ബകായപ്പടിസംവേദീ പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി; ‘പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരം അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി, ‘പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരം പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി; ‘പീതിപ്പടിസംവേദീ അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി, ‘പീതിപ്പടിസംവേദീ പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി; ‘സുഖപ്പടിസംവേദീ അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി, ‘സുഖപ്പടിസംവേദീ പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി; ‘ചിത്തസങ്ഖാരപ്പടിസംവേദീ അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി, ‘ചിത്തസങ്ഖാരപ്പടിസംവേദീ പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി; ‘പസ്സമ്ഭയം ചിത്തസങ്ഖാരം അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി, ‘പസ്സമ്ഭയം ചിത്തസങ്ഖാരം പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി; ‘ചിത്തപ്പടിസംവേദീ അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി, ‘ചിത്തപ്പടിസംവേദീ പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി; ‘അഭിപ്പമോദയം ചിത്തം അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി, ‘അഭിപ്പമോദയം ചിത്തം പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി; ‘സമാദഹം ചിത്തം അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി, ‘സമാദഹം ചിത്തം പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി; ‘വിമോചയം ചിത്തം അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി, ‘വിമോചയം ചിത്തം പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി; ‘അനിച്ചാനുപസ്സീ അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി, ‘അനിച്ചാനുപസ്സീ പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി; ‘വിരാഗാനുപസ്സീ അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി, ‘വിരാഗാനുപസ്സീ പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി; ‘നിരോധാനുപസ്സീ അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി, ‘നിരോധാനുപസ്സീ പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി; ‘പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി, ‘പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി. ഏവം ഭാവിതാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ആനാപാനസ്സതി ഏവം ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോതി മഹാനിസംസാ’’തി. പഠമം.

൨. ബോജ്ഝങ്ഗസുത്തം

൯൭൮. ‘‘ആനാപാനസ്സതി, ഭിക്ഖവേ, ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോതി മഹാനിസംസാ. കഥം ഭാവിതാ ച, ഭിക്ഖവേ, ആനാപാനസ്സതി കഥം ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോതി മഹാനിസംസാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ആനാപാനസ്സതിസഹഗതം സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം, ആനാപാനസ്സതിസഹഗതം ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി…പേ… ആനാപാനസ്സതിസഹഗതം ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം. ഏവം ഭാവിതാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ആനാപാനസ്സതി ഏവം ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോതി മഹാനിസംസാ’’തി. ദുതിയം.

൩. സുദ്ധികസുത്തം

൯൭൯. ‘‘ആനാപാനസ്സതി, ഭിക്ഖവേ, ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോതി മഹാനിസംസാ. കഥം ഭാവിതാ ച, ഭിക്ഖവേ, ആനാപാനസ്സതി കഥം ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോതി മഹാനിസംസാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അരഞ്ഞഗതോ വാ രുക്ഖമൂലഗതോ വാ സുഞ്ഞാഗാരഗതോ വാ നിസീദതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ. സോ സതോവ അസ്സസതി, സതോവ പസ്സസതി…പേ… ‘പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി, ‘പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി. ഏവം ഭാവിതാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ആനാപാനസ്സതി ഏവം ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോതി മഹാനിസംസാ’’തി. തതിയം.

൪. പഠമഫലസുത്തം

൯൮൦. ‘‘ആനാപാനസ്സതി, ഭിക്ഖവേ, ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോതി മഹാനിസംസാ. കഥം ഭാവിതാ ച, ഭിക്ഖവേ, ആനാപാനസ്സതി കഥം ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോതി മഹാനിസംസാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അരഞ്ഞഗതോ വാ രുക്ഖമൂലഗതോ വാ സുഞ്ഞാഗാരഗതോ വാ നിസീദതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ. സോ സതോവ അസ്സസതി, സതോവ പസ്സസതി…പേ… ‘പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി, ‘പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി. ഏവം ഭാവിതാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ആനാപാനസ്സതി ഏവം ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോതി മഹാനിസംസാ. ഏവം ഭാവിതായ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ആനാപാനസ്സതിയാ ഏവം ബഹുലീകതായ ദ്വിന്നം ഫലാനം അഞ്ഞതരം ഫലം പാടികങ്ഖം – ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അഞ്ഞാ, സതി വാ ഉപാദിസേസേ അനാഗാമിതാ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. ദുതിയഫലസുത്തം

൯൮൧. ‘‘ആനാപാനസ്സതി, ഭിക്ഖവേ, ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോതി മഹാനിസംസാ. കഥം ഭാവിതാ ച, ഭിക്ഖവേ, ആനാപാനസ്സതി കഥം ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോതി മഹാനിസംസാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അരഞ്ഞഗതോ വാ രുക്ഖമൂലഗതോ വാ സുഞ്ഞാഗാരഗതോ വാ നിസീദതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ. സോ സതോവ അസ്സസതി, സതോവ പസ്സസതി…പേ… ‘പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി, ‘പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി. ഏവം ഭാവിതാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ആനാപാനസ്സതി ഏവം ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോതി മഹാനിസംസാ.

‘‘ഏവം ഭാവിതായ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ആനാപാനസ്സതിയാ ഏവം ബഹുലീകതായ സത്ത ഫലാ സത്താനിസംസാ പാടികങ്ഖാ. കതമേ സത്ത ഫലാ സത്താനിസംസാ? ദിട്ഠേവ ധമ്മേ പടികച്ച അഞ്ഞം ആരാധേതി; നോ ചേ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ പടികച്ച അഞ്ഞം ആരാധേതി. അഥ മരണകാലേ അഞ്ഞം ആരാധേതി; നോ ചേ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ പടികച്ച അഞ്ഞം ആരാധേതി, നോ ചേ മരണകാലേ അഞ്ഞം ആരാധേതി. അഥ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ അന്തരാപരിനിബ്ബായീ ഹോതി… ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ ഹോതി… അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി… സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി… ഉദ്ധംസോതോ ഹോതി അകനിട്ഠഗാമീ – ഏവം ഭാവിതായ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ആനാപാനസ്സതിയാ ഏവം ബഹുലീകതായ ഇമേ സത്ത ഫലാ സത്താനിസംസാ പാടികങ്ഖാ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. അരിട്ഠസുത്തം

൯൮൨. സാവത്ഥിനിദാനം. തത്ര ഖോ ഭഗവാ…പേ… ഏതദവോച – ‘‘ഭാവേഥ നോ തുമ്ഹേ ഭിക്ഖവേ, ആനാപാനസ്സതി’’ന്തി? ഏവം വുത്തേ ആയസ്മാ അരിട്ഠോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഹം ഖോ, ഭന്തേ, ഭാവേമി ആനാപാനസ്സതി’’ന്തി. ‘‘യഥാ കഥം പന ത്വം, അരിട്ഠ, ഭാവേസി ആനാപാനസ്സതി’’ന്തി? ‘‘അതീതേസു മേ, ഭന്തേ, കാമേസു കാമച്ഛന്ദോ പഹീനോ, അനാഗതേസു മേ കാമേസു കാമച്ഛന്ദോ വിഗതോ, അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ [അജ്ഝത്തം ബഹിദ്ധാ (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] ച മേ ധമ്മേസു പടിഘസഞ്ഞാ സുപ്പടിവിനീതാ. സോ [സോഹം (?)] സതോവ അസ്സസിസ്സാമി, സതോവ പസ്സസിസ്സാമി. ഏവം ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, ഭാവേമി ആനാപാനസ്സതി’’ന്തി.

‘‘‘അത്ഥേസാ, അരിട്ഠ, ആനാപാനസ്സതി, നേസാ നത്ഥീ’തി വദാമി. അപി ച, അരിട്ഠ, യഥാ ആനാപാനസ്സതി വിത്ഥാരേന പരിപുണ്ണാ ഹോതി തം സുണാഹി, സാധുകം മനസി കരോഹി; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ അരിട്ഠോ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘കഥഞ്ച, അരിട്ഠ, ആനാപാനസ്സതി വിത്ഥാരേന പരിപുണ്ണാ ഹോതി? ഇധ, അരിട്ഠ, ഭിക്ഖു അരഞ്ഞഗതോ വാ രുക്ഖമൂലഗതോ വാ സുഞ്ഞാഗാരഗതോ വാ നിസീദതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ. സോ സതോവ അസ്സസതി, സതോവ പസ്സസതി. ദീഘം വാ അസ്സസന്തോ ‘ദീഘം അസ്സസാമീ’തി പജാനാതി…പേ… ‘പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി, ‘പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി. ഏവം ഖോ, അരിട്ഠ, ആനാപാനസ്സതി വിത്ഥാരേന പരിപുണ്ണാ ഹോതീ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. മഹാകപ്പിനസുത്തം

൯൮൩. സാവത്ഥിനിദാനം. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ മഹാകപ്പിനോ ഭഗവതോ അവിദൂരേ നിസിന്നോ ഹോതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ. അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം മഹാകപ്പിനം അവിദൂരേ നിസിന്നം പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ. ദിസ്വാന ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി –

‘‘പസ്സഥ നോ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഏതസ്സ ഭിക്ഖുനോ കായസ്സ ഇഞ്ജിതത്തം വാ ഫന്ദിതത്തം വാ’’തി? ‘‘യദാപി മയം, ഭന്തേ, തം ആയസ്മന്തം പസ്സാമ സങ്ഘമജ്ഝേ വാ നിസിന്നം ഏകം വാ രഹോ നിസിന്നം, തദാപി മയം തസ്സ ആയസ്മതോ ന പസ്സാമ കായസ്സ ഇഞ്ജിതത്തം വാ ഫന്ദിതത്തം വാ’’തി.

‘‘യസ്സ, ഭിക്ഖവേ, സമാധിസ്സ ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ നേവ കായസ്സ ഇഞ്ജിതത്തം വാ ഹോതി ഫന്ദിതത്തം വാ, ന ചിത്തസ്സ ഇഞ്ജിതത്തം വാ ഹോതി ഫന്ദിതത്തം വാ, തസ്സ സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സമാധിസ്സ നികാമലാഭീ അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ. കതമസ്സ ച, ഭിക്ഖവേ, സമാധിസ്സ ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ നേവ കായസ്സ ഇഞ്ജിതത്തം വാ ഹോതി ഫന്ദിതത്തം വാ, ന ചിത്തസ്സ ഇഞ്ജിതത്തം വാ ഹോതി ഫന്ദിതത്തം വാ?

‘‘ആനാപാനസ്സതിസമാധിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ നേവ കായസ്സ ഇഞ്ജിതത്തം വാ ഹോതി ഫന്ദിതത്തം വാ, ന ചിത്തസ്സ ഇഞ്ജിതത്തം വാ ഹോതി ഫന്ദിതത്തം വാ. കഥം ഭാവിതേ ച, ഭിക്ഖവേ, ആനാപാനസ്സതിസമാധിമ്ഹി കഥം ബഹുലീകതേ നേവ കായസ്സ ഇഞ്ജിതത്തം വാ ഹോതി ഫന്ദിതത്തം വാ, ന ചിത്തസ്സ ഇഞ്ജിതത്തം വാ ഹോതി ഫന്ദിതത്തം വാ?

‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അരഞ്ഞഗതോ വാ രുക്ഖമൂലഗതോ വാ സുഞ്ഞാഗാരഗതോ വാ നിസീദതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ. സോ സതോവ അസ്സസതി, സതോവ പസ്സസതി…പേ… ‘പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി, ‘പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി. ഏവം ഭാവിതേ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ആനാപാനസ്സതിസമാധിമ്ഹി ഏവം ബഹുലീകതേ നേവ കായസ്സ ഇഞ്ജിതത്തം വാ ഹോതി ഫന്ദിതത്തം വാ, ന ചിത്തസ്സ ഇഞ്ജിതത്തം വാ ഹോതി ഫന്ദിതത്തം വാ’’തി. സത്തമം.

൮. പദീപോപമസുത്തം

൯൮൪. ‘‘ആനാപാനസ്സതിസമാധി, ഭിക്ഖവേ, ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ മഹപ്ഫലോ ഹോതി മഹാനിസംസോ. കഥം ഭാവിതോ ച, ഭിക്ഖവേ, ആനാപാനസ്സതിസമാധി കഥം ബഹുലീകതോ മഹപ്ഫലോ ഹോതി മഹാനിസംസോ?

‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അരഞ്ഞഗതോ വാ രുക്ഖമൂലഗതോ വാ സുഞ്ഞാഗാരഗതോ വാ നിസീദതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ. സോ സതോവ അസ്സസതി, സതോവ പസ്സസതി. ദീഘം വാ അസ്സസന്തോ ‘ദീഘം അസ്സസാമീ’തി പജാനാതി…പേ… ‘പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി, ‘പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി. ഏവം ഭാവിതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ആനാപാനസ്സതിസമാധി ഏവം ബഹുലീകതോ മഹപ്ഫലോ ഹോതി മഹാനിസംസോ.

‘‘അഹമ്പി സുദം, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേവ സമ്ബോധാ അനഭിസമ്ബുദ്ധോ ബോധിസത്തോവ സമാനോ ഇമിനാ വിഹാരേന ബഹുലം വിഹരാമി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമിനാ വിഹാരേന ബഹുലം വിഹരതോ നേവ കായോ കിലമതി ന ചക്ഖൂനി; അനുപാദായ ച മേ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചി.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചേപി ആകങ്ഖേയ്യ – ‘നേവ മേ കായോ കിലമേയ്യ ന ചക്ഖൂനി, അനുപാദായ ച മേ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചേയ്യാ’തി, അയമേവ ആനാപാനസ്സതിസമാധി സാധുകം മനസി കാതബ്ബോ.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചേപി ആകങ്ഖേയ്യ – ‘യേ മേ ഗേഹസിതാ സരസങ്കപ്പാ തേ പഹീയേയ്യു’ന്തി, അയമേവ ആനാപാനസ്സതിസമാധി സാധുകം മനസി കാതബ്ബോ.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചേപി ആകങ്ഖേയ്യ – ‘അപ്പടികൂലേ പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരേയ്യ’ന്തി, അയമേവ ആനാപാനസ്സതിസമാധി സാധുകം മനസി കാതബ്ബോ.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചേപി ആകങ്ഖേയ്യ – ‘പടികൂലേ അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരേയ്യ’ന്തി, അയമേവ ആനാപാനസ്സതിസമാധി സാധുകം മനസി കാതബ്ബോ.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചേപി ആകങ്ഖേയ്യ – ‘പടികൂലേ ച അപ്പടികൂലേ ച പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരേയ്യ’ന്തി, അയമേവ ആനാപാനസ്സതിസമാധി സാധുകം മനസി കാതബ്ബോ.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചേപി ആകങ്ഖേയ്യ – ‘പടികൂലേ ച അപ്പടികൂലേ ച അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരേയ്യ’ന്തി, അയമേവ ആനാപാനസ്സതിസമാധി സാധുകം മനസി കാതബ്ബോ.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചേപി ആകങ്ഖേയ്യ – ‘അപ്പടികൂലഞ്ച പടികൂലഞ്ച തദുഭയം അഭിനിവജ്ജേത്വാ ഉപേക്ഖകോ വിഹരേയ്യം സതോ സമ്പജാനോ’തി, അയമേവ ആനാപാനസ്സതിസമാധി സാധുകം മനസി കാതബ്ബോ.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചേപി ആകങ്ഖേയ്യ – ‘വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യ’ന്തി, അയമേവ ആനാപാനസ്സതിസമാധി സാധുകം മനസി കാതബ്ബോ.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചേപി ആകങ്ഖേയ്യ – ‘വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യ’ന്തി, അയമേവ ആനാപാനസ്സതിസമാധി സാധുകം മനസി കാതബ്ബോ.

‘‘തസ്മാതിഹ ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചേപി ആകങ്ഖേയ്യ – ‘പീതിയാ ച വിരാഗാ ഉപേക്ഖകോ ച വിഹരേയ്യം സതോ ച സമ്പജാനോ, സുഖഞ്ച കായേന പടിസംവേദേയ്യം, യം തം അരിയാ ആചിക്ഖന്തി – ഉപേക്ഖകോ സതിമാ സുഖവിഹാരീതി തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യ’ന്തി, അയമേവ ആനാപാനസ്സതിസമാധി സാധുകം മനസി കാതബ്ബോ.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചേപി ആകങ്ഖേയ്യ – ‘സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ പുബ്ബേവ സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമാ അദുക്ഖമസുഖം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യ’ന്തി, അയമേവ ആനാപാനസ്സതിസമാധി സാധുകം മനസി കാതബ്ബോ.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചേപി ആകങ്ഖേയ്യ – ‘സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമാ പടിഘസഞ്ഞാനം അത്ഥങ്ഗമാ നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരാ അനന്തോ ആകാസോതി ആകാസാനഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യ’ന്തി, അയമേവ ആനാപാനസ്സതിസമാധി സാധുകം മനസി കാതബ്ബോ.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചേപി ആകങ്ഖേയ്യ – ‘സബ്ബസോ ആകാസാനഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ അനന്തം വിഞ്ഞാണന്തി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യ’ന്തി, അയമേവ ആനാപാനസ്സതിസമാധി സാധുകം മനസി കാതബ്ബോ.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചേപി ആകങ്ഖേയ്യ – ‘സബ്ബസോ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ നത്ഥി കിഞ്ചീതി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യ’ന്തി, അയമേവ ആനാപാനസ്സതിസമാധി സാധുകം മനസി കാതബ്ബോ.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചേപി ആകങ്ഖേയ്യ – ‘സബ്ബസോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമതിക്കമ്മ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യ’ന്തി, അയമേവ ആനാപാനസ്സതിസമാധി സാധുകം മനസി കാതബ്ബോ.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചേപി ആകങ്ഖേയ്യ – ‘സബ്ബസോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമതിക്കമ്മ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യ’ന്തി, അയമേവ ആനാപാനസ്സതിസമാധി സാധുകം മനസി കാതബ്ബോ.

‘‘ഏവം ഭാവിതേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ആനാപാനസ്സതിസമാധിമ്ഹി ഏവം ബഹുലീകതേ, സുഖം ചേ വേദനം വേദയതി, സാ ‘അനിച്ചാ’തി പജാനാതി, ‘അനജ്ഝോസിതാ’തി പജാനാതി, ‘അനഭിനന്ദിതാ’തി പജാനാതി; ദുക്ഖം ചേ വേദനം വേദയതി, ‘സാ അനിച്ചാ’തി പജാനാതി, ‘അനജ്ഝോസിതാ’തി പജാനാതി, ‘അനഭിനന്ദിതാ’തി പജാനാതി; അദുക്ഖമസുഖം ചേ വേദനം വേദയതി, ‘സാ അനിച്ചാ’തി പജാനാതി, ‘അനജ്ഝോസിതാ’തി പജാനാതി, ‘അനഭിനന്ദിതാ’തി പജാനാതി’’.

‘‘സുഖം [സോ സുഖം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.) മ. നി. ൩.൩൬൪ അട്ഠകഥാടീകാ ഓലോകേതബ്ബാ] ചേ വേദനം വേദയതി, വിസംയുത്തോ നം വേദയതി; ദുക്ഖം ചേ വേദനം വേദയതി, വിസംയുത്തോ നം വേദയതി; അദുക്ഖമസുഖം ചേ വേദനം വേദയതി, വിസംയുത്തോ നം വേദയതി. സോ കായപരിയന്തികം വേദനം വേദയമാനോ ‘കായപരിയന്തികം വേദനം വേദയാമീ’തി പജാനാതി, ജീവിതപരിയന്തികം വേദനം വേദയമാനോ ‘ജീവിതപരിയന്തികം വേദനം വേദയാമീ’തി പജാനാതി, ‘കായസ്സ ഭേദാ ഉദ്ധം ജീവിതപരിയാദാനാ ഇധേവ സബ്ബവേദയിതാനി അനഭിനന്ദിതാനി സീതീഭവിസ്സന്തീ’തി പജാനാതി’’.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, തേലഞ്ച പടിച്ച, വട്ടിഞ്ച പടിച്ച തേലപ്പദീപോ ഝായേയ്യ, തസ്സേവ തേലസ്സ ച വട്ടിയാ ച പരിയാദാനാ അനാഹാരോ നിബ്ബായേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കായപരിയന്തികം വേദനം വേദയമാനോ ‘കായപരിയന്തികം വേദനം വേദയാമീ’തി പജാനാതി, ജീവിതപരിയന്തികം വേദനം വേദയമാനോ ‘ജീവിതപരിയന്തികം വേദനം വേദയാമീ’തി പജാനാതി, ‘കായസ്സ ഭേദാ ഉദ്ധം ജീവിതപരിയാദാനാ ഇധേവ സബ്ബവേദയിതാനി അനഭിനന്ദിതാനി സീതീഭവിസ്സന്തീ’തി പജാനാതീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. വേസാലീസുത്തം

൯൮൫. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ ഭിക്ഖൂനം അനേകപരിയായേന അസുഭകഥം കഥേതി, അസുഭായ വണ്ണം ഭാസതി, അസുഭഭാവനായ വണ്ണം ഭാസതി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഇച്ഛാമഹം, ഭിക്ഖവേ, അഡ്ഢമാസം പടിസല്ലീയിതും. നാമ്ഹി കേനചി ഉപസങ്കമിതബ്ബോ, അഞ്ഞത്ര ഏകേന പിണ്ഡപാതനീഹാരകേനാ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ നാസ്സുധ കോചി ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമതി, അഞ്ഞത്ര ഏകേന പിണ്ഡപാതനീഹാരകേന.

അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ – ‘‘ഭഗവാ അനേകപരിയായേന അസുഭകഥം കഥേതി, അസുഭായ വണ്ണം ഭാസതി, അസുഭഭാവനായ വണ്ണം ഭാസതീ’’തി അനേകാകാരവോകാരം അസുഭഭാവനാനുയോഗമനുയുത്താ വിഹരന്തി. തേ ഇമിനാ കായേന അട്ടീയമാനാ [അട്ടിയമാനാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ. ക.)] ഹരായമാനാ ജിഗുച്ഛമാനാ സത്ഥഹാരകം പരിയേസന്തി. ദസപി ഭിക്ഖൂ ഏകാഹേന സത്ഥം ആഹരന്തി, വീസമ്പി…പേ… തിംസമ്പി ഭിക്ഖൂ ഏകാഹേന സത്ഥം ആഹരന്തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ തസ്സ അഡ്ഢമാസസ്സ അച്ചയേന പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസി – ‘‘കിം നു ഖോ, ആനന്ദ, തനുഭൂതോ വിയ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ’’തി? ‘‘തഥാ ഹി പന, ഭന്തേ, ‘ഭഗവാ ഭിക്ഖൂനം അനേകപരിയായേന അസുഭകഥം കഥേതി, അസുഭായ വണ്ണം ഭാസതി, അസുഭഭാവനായ വണ്ണം ഭാസതീ’തി അനേകാകാരവോകാരം അസുഭഭാവനാനുയോഗമനുയുത്താ വിഹരന്തി. തേ ഇമിനാ കായേന അട്ടീയമാനാ ഹരായമാനാ ജിഗുച്ഛമാനാ സത്ഥഹാരകം പരിയേസന്തി. ദസപി ഭിക്ഖൂ ഏകാഹേന സത്ഥം ആഹരന്തി, വീസമ്പി ഭിക്ഖൂ… തിംസമ്പി ഭിക്ഖൂ ഏകാഹേന സത്ഥം ആഹരന്തി. സാധു, ഭന്തേ, ഭഗവാ അഞ്ഞം പരിയായം ആചിക്ഖതു യഥായം ഭിക്ഖുസങ്ഘോ അഞ്ഞായ സണ്ഠഹേയ്യാ’’തി.

‘‘തേനഹാനന്ദ, യാവതികാ ഭിക്ഖൂ വേസാലിം ഉപനിസ്സായ വിഹരന്തി തേ സബ്ബേ ഉപട്ഠാനസാലായം സന്നിപാതേഹീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ യാവതികാ ഭിക്ഖൂ വേസാലിം ഉപനിസ്സായ വിഹരന്തി തേ സബ്ബേ ഉപട്ഠാനസാലായം സന്നിപാതേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സന്നിപതിതോ [സന്നിപാതിതോ (സീ.)], ഭന്തേ, ഭിക്ഖുസങ്ഘോ. യസ്സ ദാനി, ഭന്തേ, ഭഗവാ കാലം മഞ്ഞതീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ യേന ഉപട്ഠാനസാലാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘അയമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ആനാപാനസ്സതിസമാധി ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ സന്തോ ചേവ പണീതോ ച അസേചനകോ ച സുഖോ ച വിഹാരോ ഉപ്പന്നുപ്പന്നേ ച പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേ ഠാനസോ അന്തരധാപേതി വൂപസമേതി’’.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ഗിമ്ഹാനം പച്ഛിമേ മാസേ ഊഹതം രജോജല്ലം, തമേനം മഹാഅകാലമേഘോ ഠാനസോ അന്തരധാപേതി വൂപസമേതി; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ആനാപാനസ്സതിസമാധി ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ സന്തോ ചേവ പണീതോ ച അസേചനകോ ച സുഖോ ച വിഹാരോ ഉപ്പന്നുപ്പന്നേ ച പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേ ഠാനസോ അന്തരധാപേതി വൂപസമേതി. കഥം ഭാവിതോ ച, ഭിക്ഖവേ, ആനാപാനസ്സതിസമാധി കഥം ബഹുലീകതോ സന്തോ ചേവ പണീതോ ച അസേചനകോ ച സുഖോ ച വിഹാരോ ഉപ്പന്നുപ്പന്നേ ച പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേ ഠാനസോ അന്തരധാപേതി വൂപസമേതി?

‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അരഞ്ഞഗതോ വാ രുക്ഖമൂലഗതോ വാ സുഞ്ഞാഗാരഗതോ വാ നിസീദതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ. സോ സതോവ അസ്സസതി, സതോവ പസ്സസതി…പേ… ‘പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി, ‘പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി. ഏവം ഭാവിതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ആനാപാനസ്സതിസമാധി ഏവം ബഹുലീകതോ സന്തോ ചേവ പണീതോ ച അസേചനകോ ച സുഖോ ച വിഹാരോ ഉപ്പന്നുപ്പന്നേ ച പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേ ഠാനസോ അന്തരധാപേതി വൂപസമേതീ’’തി. നവമം.

൧൦. കിമിലസുത്തം

൯൮൬. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ കിമിലായം [കിമ്ബിലായം (സീ. പീ.)] വിഹരതി വേളുവനേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം കിമിലം ആമന്തേസി – ‘‘കഥം ഭാവിതോ നു ഖോ, കിമില, ആനാപാനസ്സതിസമാധി കഥം ബഹുലീകതോ മഹപ്ഫലോ ഹോതി മഹാനിസംസോ’’തി?

ഏവം വുത്തേ ആയസ്മാ കിമിലോ തുണ്ഹീ അഹോസി. ദുതിയമ്പി ഖോ ഭഗവാ…പേ… തതിയമ്പി ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം കിമിലം ആമന്തേസി – ‘‘കഥം ഭാവിതോ നു ഖോ, കിമില, ആനാപാനസ്സതിസമാധി കഥം ബഹുലീകതോ മഹപ്ഫലോ ഹോതി മഹാനിസംസോ’’തി? തതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ കിമിലോ തുണ്ഹീ അഹോസി.

ഏവം വുത്തേ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഏതസ്സ, ഭഗവാ, കാലോ; ഏതസ്സ, സുഗത, കാലോ! യം ഭഗവാ ആനാപാനസ്സതിസമാധിം ഭാസേയ്യ. ഭഗവതോ സുത്വാ ഭിക്ഖൂ ധാരേസ്സന്തീ’’തി.

‘‘തേനഹാനന്ദ, സുണാഹി, സാധുകം മനസി കരോഹി; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി. ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘കഥം ഭാവിതോ ച, ആനന്ദ, ആനാപാനസ്സതിസമാധി കഥം ബഹുലീകതോ മഹപ്ഫലോ ഹോതി മഹാനിസംസോ? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു അരഞ്ഞഗതോ വാ രുക്ഖമൂലഗതോ വാ സുഞ്ഞാഗാരഗതോ വാ നിസീദതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ. സോ സതോവ അസ്സസതി, സതോവ പസ്സസതി…പേ… ‘പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി, ‘പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി. ഏവം ഭാവിതോ ഖോ, ആനന്ദ, ആനാപാനസ്സതിസമാധി ഏവം ബഹുലീകതോ മഹപ്ഫലോ ഹോതി മഹാനിസംസോ’’.

‘‘യസ്മിം സമയേ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു ദീഘം വാ അസ്സസന്തോ ‘ദീഘം അസ്സസാമീ’തി പജാനാതി, ദീഘം വാ പസ്സസന്തോ ‘ദീഘം പസ്സസാമീ’തി പജാനാതി; രസ്സം വാ അസ്സസന്തോ ‘രസ്സം അസ്സസാമീ’തി പജാനാതി, രസ്സം വാ പസ്സസന്തോ ‘രസ്സം പസ്സസാമീ’തി പജാനാതി; ‘സബ്ബകായപ്പടിസംവേദീ അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി, ‘സബ്ബകായപ്പടിസംവേദീ പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി; ‘പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരം അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി, ‘പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരം പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി – കായേ കായാനുപസ്സീ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു തസ്മിം സമയേ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. തം കിസ്സ ഹേതു? കായഞ്ഞതരാഹം, ആനന്ദ, ഏതം വദാമി യദിദം – അസ്സാസപസ്സാസം. തസ്മാതിഹാനന്ദ, കായേ കായാനുപസ്സീ ഭിക്ഖു തസ്മിം സമയേ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം.

‘‘യസ്മിം സമയേ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു ‘പീതിപ്പടിസംവേദീ അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി, ‘പീതിപ്പടിസംവേദീ പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി; ‘സുഖപ്പടിസംവേദീ അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി, ‘സുഖപ്പടിസംവേദീ പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി; ‘ചിത്തസങ്ഖാരപ്പടിസംവേദീ അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി, ‘ചിത്തസങ്ഖാരപ്പടിസംവേദീ പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി; ‘പസ്സമ്ഭയം ചിത്തസങ്ഖാരം പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി – വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു തസ്മിം സമയേ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. തം കിസ്സ ഹേതു? വേദനാഞ്ഞതരാഹം, ആനന്ദ, ഏതം വദാമി, യദിദം – അസ്സാസപസ്സാസാനം [അസ്സാസപസ്സാസം (പീ. ക.) മ. നി. ൩.൧൪൫] സാധുകം മനസികാരം. തസ്മാതിഹാനന്ദ, വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ ഭിക്ഖു തസ്മിം സമയേ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം.

‘‘യസ്മിം സമയേ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു ‘ചിത്തപ്പടിസംവേദീ അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി, ‘ചിത്തപ്പടിസംവേദീ പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി; അഭിപ്പമോദയം ചിത്തം…പേ… സമാദഹം ചിത്തം…പേ… ‘വിമോചയം ചിത്തം അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി, ‘വിമോചയം ചിത്തം പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി – ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു തസ്മിം സമയേ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. തം കിസ്സ ഹേതു? നാഹം, ആനന്ദ, മുട്ഠസ്സതിസ്സ അസമ്പജാനസ്സ ആനാപാനസ്സതിസമാധിഭാവനം വദാമി. തസ്മാതിഹാനന്ദ, ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീ ഭിക്ഖു തസ്മിം സമയേ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം.

‘‘യസ്മിം സമയേ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു ‘അനിച്ചാനുപസ്സീ അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി…പേ… വിരാഗാനുപസ്സീ…പേ… നിരോധാനുപസ്സീ…പേ… ‘പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി, ‘പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി – ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു തസ്മിം സമയേ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. സോ യം തം ഹോതി അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാനം പഹാനം തം പഞ്ഞായ ദിസ്വാ സാധുകം അജ്ഝുപേക്ഖിതാ ഹോതി. തസ്മാതിഹാനന്ദ, ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ ഭിക്ഖു തസ്മിം സമയേ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം.

‘‘സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, ചതുമഹാപഥേ [ചാതുമ്മഹാപഥേ (സീ. സ്യാ. കം.)] മഹാപംസുപുഞ്ജോ. പുരത്ഥിമായ ചേപി ദിസായം ആഗച്ഛേയ്യ സകടം വാ രഥോ വാ, ഉപഹനതേവ തം പംസുപുഞ്ജം; പച്ഛിമായ ചേപി ദിസായ ആഗച്ഛേയ്യ…പേ… ഉത്തരായ ചേപി ദിസായ…പേ… ദക്ഖിണായ ചേപി ദിസായ ആഗച്ഛേയ്യ സകടം വാ രഥോ വാ, ഉപഹനതേവ തം പംസുപുഞ്ജം. ഏവമേവ ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരന്തോപി ഉപഹനതേവ പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേ; വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരന്തോപി ഉപഹനതേവ പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേ’’തി. ദസമം.

ഏകധമ്മവഗ്ഗോ പഠമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ഏകധമ്മോ ച ബോജ്ഝങ്ഗോ, സുദ്ധികഞ്ച ദുവേ ഫലാ;

അരിട്ഠോ കപ്പിനോ ദീപോ, വേസാലീ കിമിലേന ചാതി.

൨. ദുതിയവഗ്ഗോ

൧. ഇച്ഛാനങ്ഗലസുത്തം

൯൮൭. ഏകം സമയം ഭഗവാ ഇച്ഛാനങ്ഗലേ വിഹരതി ഇച്ഛാനങ്ഗലവനസണ്ഡേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഇച്ഛാമഹം, ഭിക്ഖവേ, തേമാസം പടിസല്ലീയിതും. നാമ്ഹി കേനചി ഉപസങ്കമിതബ്ബോ, അഞ്ഞത്ര ഏകേന പിണ്ഡപാതനീഹാരകേനാ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ നാസ്സുധ കോചി ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമതി, അഞ്ഞത്ര ഏകേന പിണ്ഡപാതനീഹാരകേന.

അഥ ഖോ ഭഗവാ തസ്സ തേമാസസ്സ അച്ചയേന പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘സചേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘കതമേനാവുസോ, വിഹാരേന സമണോ ഗോതമോ വസ്സാവാസം ബഹുലം വിഹാസീ’തി, ഏവം പുട്ഠാ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, തേസം അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം ഏവം ബ്യാകരേയ്യാഥ – ‘ആനാപാനസ്സതിസമാധിനാ ഖോ, ആവുസോ, ഭഗവാ വസ്സാവാസം ബഹുലം വിഹാസീ’തി. ഇധാഹം, ഭിക്ഖവേ, സതോ അസ്സസാമി, സതോ പസ്സസാമി. ദീഘം അസ്സസന്തോ ‘ദീഘം അസ്സസാമീ’തി പജാനാമി, ദീഘം പസ്സസന്തോ ‘ദീഘം പസ്സസാമീ’തി പജാനാമി; രസ്സം അസ്സസന്തോ ‘രസ്സം അസ്സസാമീ’തി പജാനാമി, രസ്സം പസ്സസന്തോ ‘രസ്സം പസ്സസാമീ’തി പജാനാമി; ‘സബ്ബകായപ്പടിസംവേദീ അസ്സസിസ്സാമീ’തി പജാനാമി…പേ… ‘പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ അസ്സസിസ്സാമീ’തി പജാനാമി, ‘പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ പസ്സസിസ്സാമീ’തി പജാനാമി’’.

‘‘യഞ്ഹി തം, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ – ‘അരിയവിഹാരോ’ ഇതിപി, ‘ബ്രഹ്മവിഹാരോ’ ഇതിപി, ‘തഥാഗതവിഹാരോ’ ഇതിപി. ആനാപാനസ്സതിസമാധിം സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ – ‘അരിയവിഹാരോ’ ഇതിപി, ‘ബ്രഹ്മവിഹാരോ’ ഇതിപി, ‘തഥാഗതവിഹാരോ’ ഇതിപി. യേ തേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ സേഖാ അപ്പത്തമാനസാ അനുത്തരം യോഗക്ഖേമം പത്ഥയമാനാ വിഹരന്തി തേസം ആനാപാനസ്സതിസമാധി ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ ആസവാനം ഖയായ സംവത്തതി. യേ ച ഖോ തേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ അരഹന്തോ ഖീണാസവാ വുസിതവന്തോ കതകരണീയാ ഓഹിതഭാരാ അനുപ്പത്തസദത്ഥാ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനാ സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്താ തേസം ആനാപാനസ്സതിസമാധി ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരായ ചേവ സംവത്തതി സതിസമ്പജഞ്ഞായ ച.

൨. കങ്ഖേയ്യസുത്തം

൯൮൮. ഏകം സമയം ആയസ്മാ ലോമസകംഭിയോ [ലോമസവങ്ഗിസോ (സീ. പീ.)] സക്കേസു വിഹരതി കപിലവത്ഥുസ്മിം നിഗ്രോധാരാമേ. അഥ ഖോ മഹാനാമോ സക്കോ യേനായസ്മാ ലോമസകംഭിയോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ലോമസകംഭിയം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ മഹാനാമോ സക്കോ ആയസ്മന്തം ലോമസകംഭിയം ഏതദവോച – ‘‘സോ ഏവ നു ഖോ, ഭന്തേ, സേഖോ വിഹാരോ സോ തഥാഗതവിഹാരോ, ഉദാഹു അഞ്ഞോവ [അഞ്ഞോ (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] സേഖോ വിഹാരോ അഞ്ഞോ തഥാഗതവിഹാരോ’’തി?

‘‘ന ഖോ, ആവുസോ മഹാനാമ, സ്വേവ സേഖോ വിഹാരോ, സോ തഥാഗതവിഹാരോ. അഞ്ഞോ ഖോ, ആവുസോ മഹാനാമ, സേഖോ വിഹാരോ, അഞ്ഞോ തഥാഗതവിഹാരോ. യേ തേ, ആവുസോ മഹാനാമ, ഭിക്ഖൂ സേഖാ അപ്പത്തമാനസാ അനുത്തരം യോഗക്ഖേമം പത്ഥയമാനാ വിഹരന്തി, തേ പഞ്ച നീവരണേ പഹായ വിഹരന്തി. കതമേ പഞ്ച? കാമച്ഛന്ദനീവരണം പഹായ വിഹരന്തി, ബ്യാപാദനീവരണം…പേ… ഥിനമിദ്ധനീവരണം…പേ… ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചനീവരണം…പേ… വിചികിച്ഛാനീവരണം പഹായ വിഹരന്തി.

‘‘യേപി തേ, ആവുസോ മഹാനാമ, ഭിക്ഖൂ സേഖാ അപ്പത്തമാനസാ അനുത്തരം യോഗക്ഖേമം പത്ഥയമാനാ വിഹരന്തി, തേ ഇമേ പഞ്ച നീവരണേ പഹായ വിഹരന്തി.

‘‘യേ ച ഖോ തേ, ആവുസോ മഹാനാമ, ഭിക്ഖൂ അരഹന്തോ ഖീണാസവാ വുസിതവന്തോ കതകരണീയാ ഓഹിതഭാരാ അനുപ്പത്തസദത്ഥാ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനാ സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്താ, തേസം പഞ്ച നീവരണാ പഹീനാ ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവംകതാ [അനഭാവകതാ (സീ. പീ.)] ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ. കതമേ പഞ്ച? കാമച്ഛന്ദനീവരണം പഹീനം ഉച്ഛിന്നമൂലം താലാവത്ഥുകതം അനഭാവംകതം ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മം; ബ്യാപാദനീവരണം പഹീനം…പേ… ഥിനമിദ്ധനീവരണം…പേ… ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചനീവരണം…പേ… വിചികിച്ഛാനീവരണം പഹീനം ഉച്ഛിന്നമൂലം താലാവത്ഥുകതം അനഭാവംകതം ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മം.

‘‘യേ തേ, ആവുസോ മഹാനാമ, ഭിക്ഖൂ അരഹന്തോ ഖീണാസവാ വുസിതവന്തോ കതകരണീയാ ഓഹിതഭാരാ അനുപ്പത്തസദത്ഥാ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനാ സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്താ, തേസം ഇമേ പഞ്ച നീവരണാ പഹീനാ ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവംകതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ. തദമിനാപേതം, ആവുസോ മഹാനാമ, പരിയായേന വേദിതബ്ബം യഥാ – അഞ്ഞോവ സേഖോ വിഹാരോ, അഞ്ഞോ തഥാഗതവിഹാരോ.

‘‘ഏകമിദം, ആവുസോ മഹാനാമ, സമയം ഭഗവാ ഇച്ഛാനങ്ഗലേ വിഹരതി ഇച്ഛാനങ്ഗലവനസണ്ഡേ. തത്ര ഖോ, ആവുസോ മഹാനാമ, ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘ഇച്ഛാമഹം, ഭിക്ഖവേ, തേമാസം പടിസല്ലീയിതും. നാമ്ഹി കേനചി ഉപസങ്കമിതബ്ബോ, അഞ്ഞത്ര ഏകേന പിണ്ഡപാതനീഹാരകേനാ’തി. ‘ഏവം, ഭന്തേ’തി ഖോ, ആവുസോ മഹാനാമ, തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ നാസ്സുധ കോചി ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമതി, അഞ്ഞത്ര ഏകേന പിണ്ഡപാതനീഹാരകേന.

‘‘അഥ ഖോ, ആവുസോ, ഭഗവാ തസ്സ തേമാസസ്സ അച്ചയേന പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘സചേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ ഏവം പുച്ഛേയ്യും – കതമേനാവുസോ, വിഹാരേന സമണോ ഗോതമോ വസ്സാവാസം ബഹുലം വിഹാസീതി, ഏവം പുട്ഠാ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, തേസം അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം ഏവം ബ്യാകരേയ്യാഥ – ആനാപാനസ്സതിസമാധിനാ ഖോ, ആവുസോ, ഭഗവാ വസ്സാവാസം ബഹുലം വിഹാസീതി. ഇധാഹം, ഭിക്ഖവേ, സതോ അസ്സസാമി, സതോ പസ്സസാമി. ദീഘം അസ്സസന്തോ ദീഘം അസ്സസാമീതി പജാനാമി, ദീഘം പസ്സസന്തോ ദീഘം പസ്സസാമീതി പജാനാമി…പേ… പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ അസ്സസിസ്സാമീതി പജാനാമി, പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ പസ്സസിസ്സാമീ’തി പജാനാമി’’.

‘‘യേ തേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ സേഖാ അപ്പത്തമാനസാ അനുത്തരം യോഗക്ഖേമം പത്ഥയമാനാ വിഹരന്തി, തേസം ആനാപാനസ്സതിസമാധി ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ ആസവാനം ഖയായ സംവത്തതി.

‘‘യേ ച ഖോ തേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ അരഹന്തോ ഖീണാസവാ വുസിതവന്തോ കതകരണീയാ ഓഹിതഭാരാ അനുപ്പത്തസദത്ഥാ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനാ സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്താ, തേസം ആനാപാനസ്സതിസമാധി ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സുഖവിഹാരായ ചേവ സംവത്തതി സതിസമ്പജഞ്ഞായ ച.

‘‘യഞ്ഹി തം, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ – അരിയവിഹാരോ ഇതിപി, ബ്രഹ്മവിഹാരോ ഇതിപി, തഥാഗതവിഹാരോ ഇതിപി. ആനാപാനസ്സതിസമാധിം സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ – അരിയവിഹാരോ ഇതിപി, ബ്രഹ്മവിഹാരോ ഇതിപി, തഥാഗതവിഹാരോ ഇതിപീ’’തി. ‘‘ഇമിനാ ഖോ ഏതം, ആവുസോ മഹാനാമ, പരിയായേന വേദിതബ്ബം, യഥാ – അഞ്ഞോവ സേഖോ വിഹാരോ, അഞ്ഞോ തഥാഗതവിഹാരോ’’തി. ദുതിയം.

൩. പഠമആനന്ദസുത്തം

൯൮൯. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അത്ഥി നു ഖോ, ഭന്തേ, ഏകധമ്മോ [ഏകോ ധമ്മോ (സീ.)] ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ ചത്താരോ ധമ്മേ പരിപൂരേതി, ചത്താരോ ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ സത്ത ധമ്മേ പരിപൂരേന്തി, സത്ത ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ദ്വേ ധമ്മേ പരിപൂരേന്തീ’’തി?

‘‘അത്ഥി ഖോ, ആനന്ദ, ഏകധമ്മോ ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ ചത്താരോ ധമ്മേ പരിപൂരേതി, ചത്താരോ ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ സത്ത ധമ്മേ പരിപൂരേന്തി, സത്ത ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ദ്വേ ധമ്മേ പരിപൂരേന്തീ’’തി.

‘‘കതമോ പന, ഭന്തേ, ഏകധമ്മോ [ഏകോ ധമ്മോ (സീ.)] ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ ചത്താരോ ധമ്മേ പരിപൂരേതി, ചത്താരോ ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ സത്ത ധമ്മേ പരിപൂരേന്തി, സത്ത ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ദ്വേ ധമ്മേ പരിപൂരേന്തീ’’തി? ‘‘ആനാപാനസ്സതിസമാധി ഖോ, ആനന്ദ, ഏകധമ്മോ ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ പരിപൂരേതി, ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ പരിപൂരേന്തി, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ വിജ്ജാവിമുത്തിം പരിപൂരേന്തി’’.

‘‘കഥം ഭാവിതോ, ആനന്ദ, ആനാപാനസ്സതിസമാധി കഥം ബഹുലീകതോ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ പരിപൂരേതി? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു അരഞ്ഞഗതോ വാ രുക്ഖമൂലഗതോ വാ സുഞ്ഞാഗാരഗതോ വാ നിസീദതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ. സോ സതോവ അസ്സസതി, സതോവ പസ്സസതി. ദീഘം വാ അസ്സസന്തോ ‘ദീഘം അസ്സസാമീ’തി പജാനാതി, ദീഘം വാ പസ്സസന്തോ ‘ദീഘം പസ്സസാമീ’തി പജാനാതി…പേ… ‘പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി, ‘പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി’’. ‘‘യസ്മിം സമയേ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു ദീഘം വാ അസ്സസന്തോ ‘ദീഘം അസ്സസാമീ’തി പജാനാതി, ദീഘം വാ പസ്സസന്തോ ‘ദീഘം പസ്സസാമീ’തി പജാനാതി; രസ്സം വാ…പേ… ‘പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരം അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി, ‘പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരം പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി – കായേ കായാനുപസ്സീ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു തസ്മിം സമയേ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. തം കിസ്സ ഹേതു? കായഞ്ഞതരാഹം, ആനന്ദ, ഏതം വദാമി, യദിദം – അസ്സാസപസ്സാസം. തസ്മാതിഹാനന്ദ, കായേ കായാനുപസ്സീ ഭിക്ഖു തസ്മിം സമയേ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം’’.

‘‘യസ്മിം സമയേ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു ‘പീതിപ്പടിസംവേദീ അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി …പേ… സുഖപ്പടിസംവേദീ…പേ… ചിത്തസങ്ഖാരപ്പടിസംവേദീ…പേ… ‘പസ്സമ്ഭയം ചിത്തസങ്ഖാരം അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി, ‘പസ്സമ്ഭയം ചിത്തസങ്ഖാരം പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി – വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു തസ്മിം സമയേ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. തം കിസ്സ ഹേതു? വേദനാഞ്ഞതരാഹം, ആനന്ദ, ഏതം വദാമി, യദിദം – അസ്സാസപസ്സാസാനം സാധുകം മനസികാരം. തസ്മാതിഹാനന്ദ, വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ ഭിക്ഖു തസ്മിം സമയേ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം.

‘‘യസ്മിം സമയേ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു അനിച്ചാനുപസ്സീ…പേ… വിരാഗാനുപസ്സീ…പേ… നിരോധാനുപസ്സീ…പേ… ‘പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി, ‘പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി – ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു തസ്മിം സമയേ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. സോ യം തം ഹോതി അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാനം പഹാനം തം പഞ്ഞായ ദിസ്വാ സാധുകം അജ്ഝുപേക്ഖിതാ ഹോതി. തസ്മാതിഹാനന്ദ, ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ ഭിക്ഖു തസ്മിം സമയേ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം.

‘‘ഏവം ഭാവിതോ ഖോ, ആനന്ദ, ആനാപാനസ്സതിസമാധി ഏവം ബഹുലീകതോ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ പരിപൂരേതി.

‘‘കഥം ഭാവിതാ ചാനന്ദ, ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ കഥം ബഹുലീകതാ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ പരിപൂരേന്തി? യസ്മിം സമയേ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി – ഉപട്ഠിതാസ്സ [ഉപട്ഠിതസ്സതി (പീ. ക.)] തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ [തസ്മിം സമയേ ആനന്ദ ഭിക്ഖുനോ (പീ. ക.), തസ്മിം സമയേ (മ. നി. ൩.൧൪൯)] സതി ഹോതി അസമ്മുട്ഠാ. യസ്മിം സമയേ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖുനോ ഉപട്ഠിതാ സതി ഹോതി അസമ്മുട്ഠാ – സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ ആരദ്ധോ ഹോതി, സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖു ഭാവേതി, സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതി.

‘‘സോ തഥാ സതോ വിഹരന്തോ തം ധമ്മം പഞ്ഞായ പവിചിനതി പവിചരതി പരിവീമംസമാപജ്ജതി. യസ്മിം സമയേ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു തഥാ സതോ വിഹരന്തോ തം ധമ്മം പഞ്ഞായ പവിചിനതി പവിചരതി പരിവീമംസമാപജ്ജതി – ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ ആരദ്ധോ ഹോതി, ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖു ഭാവേതി, ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതി.

‘‘തസ്സ തം ധമ്മം പഞ്ഞായ പവിചിനതോ പവിചരതോ പരിവീമംസമാപജ്ജതോ ആരദ്ധം ഹോതി വീരിയം അസല്ലീനം. യസ്മിം സമയേ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖുനോ തം ധമ്മം പഞ്ഞായ പവിചിനതോ പവിചരതോ പരിവീമംസമാപജ്ജതോ ആരദ്ധം ഹോതി വീരിയം അസല്ലീനം – വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ ആരദ്ധോ ഹോതി, വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖു ഭാവേതി, വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതി.

‘‘ആരദ്ധവീരിയസ്സ ഉപ്പജ്ജതി പീതി നിരാമിസാ. യസ്മിം സമയേ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖുനോ ആരദ്ധവീരിയസ്സ ഉപ്പജ്ജതി പീതി നിരാമിസാ – പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ ആരദ്ധോ ഹോതി, പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖു ഭാവേതി, പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതി.

‘‘പീതിമനസ്സ കായോപി പസ്സമ്ഭതി, ചിത്തമ്പി പസ്സമ്ഭതി. യസ്മിം സമയേ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖുനോ പീതിമനസ്സ കായോപി പസ്സമ്ഭതി, ചിത്തമ്പി പസ്സമ്ഭതി – പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ ആരദ്ധോ ഹോതി, പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖു ഭാവേതി, പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതി.

‘‘പസ്സദ്ധകായസ്സ സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതി. യസ്മിം സമയേ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖുനോ പസ്സദ്ധകായസ്സ സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതി – സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ ആരദ്ധോ ഹോതി, സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖു ഭാവേതി, സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതി.

‘‘സോ തഥാസമാഹിതം ചിത്തം സാധുകം അജ്ഝുപേക്ഖിതാ ഹോതി. യസ്മിം സമയേ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു തഥാസമാഹിതം ചിത്തം സാധുകം അജ്ഝുപേക്ഖിതാ ഹോതി – ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ ആരദ്ധോ ഹോതി, ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖു ഭാവേതി, ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതി.

‘‘യസ്മിം സമയേ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി – ഉപട്ഠിതാസ്സ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ സതി ഹോതി അസമ്മുട്ഠാ. യസ്മിം സമയേ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖുനോ ഉപട്ഠിതാ സതി ഹോതി അസമ്മുട്ഠാ – സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ ആരദ്ധോ ഹോതി, സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖു ഭാവേതി, സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതി. (യഥാ പഠമം സതിപട്ഠാനം, ഏവം വിത്ഥാരേതബ്ബം).

‘‘കഥം ഭാവിതാ, ആനന്ദ, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ കഥം ബഹുലീകതാ വിജ്ജാവിമുത്തിം പരിപൂരേന്തി? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം, ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി …പേ… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം. ഏവം ഭാവിതാ ഖോ, ആനന്ദ, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ ഏവം ബഹുലീകതാ വിജ്ജാവിമുത്തിം പരിപൂരേന്തീ’’തി. തതിയം.

൪. ദുതിയആനന്ദസുത്തം

൯൯൦. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘അത്ഥി നു ഖോ, ആനന്ദ, ഏകധമ്മോ ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ ചത്താരോ ധമ്മേ പരിപൂരേതി, ചത്താരോ ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ, സത്ത ധമ്മേ പരിപൂരേന്തി, സത്ത ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ദ്വേ ധമ്മേ പരിപൂരേന്തീ’’തി. ഭഗവംമൂലകാ നോ, ഭന്തേ, ധമ്മാ…പേ… ‘‘അത്ഥാനന്ദ, ഏകധമ്മോ ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ ചത്താരോ ധമ്മേ പരിപൂരേതി, ചത്താരോ ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ സത്ത ധമ്മേ പരിപൂരേന്തി, സത്ത ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ദ്വേ ധമ്മേ പരിപൂരേന്തി.

‘‘കതമോ ചാനന്ദ, ഏകധമ്മോ ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ ചത്താരോ ധമ്മേ പരിപൂരേതി, ചത്താരോ ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ സത്ത ധമ്മേ പരിപൂരേന്തി, സത്ത ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ദ്വേ ധമ്മേ പരിപൂരേന്തി? ആനാപാനസ്സതിസമാധി, ആനന്ദ, ഏകധമ്മോ ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ പരിപൂരേതി, ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ പരിപൂരേന്തി, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ വിജ്ജാവിമുത്തിം പരിപൂരേന്തീ’’തി. ‘‘കഥം ഭാവിതോ ചാനന്ദ, ആനാപാനസ്സതിസമാധി, കഥം ബഹുലീകതോ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ പരിപൂരേതി? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു അരഞ്ഞഗതോ വാ…പേ… ഏവം ഭാവിതാ ഖോ, ആനന്ദ, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ ഏവം ബഹുലീകതാ വിജ്ജാവിമുത്തിം പരിപൂരേന്തീ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. പഠമഭിക്ഖുസുത്തം

൯൯൧. അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘അത്ഥി നു ഖോ, ഭന്തേ, ഏകധമ്മോ ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ ചത്താരോ ധമ്മേ പരിപൂരേതി, ചത്താരോ ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ സത്ത ധമ്മേ പരിപൂരേന്തി, സത്ത ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ദ്വേ ധമ്മേ പരിപൂരേന്തീ’’തി? ‘‘അത്ഥി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഏകധമ്മോ ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ ചത്താരോ ധമ്മേ പരിപൂരേതി, ചത്താരോ ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ സത്ത ധമ്മേ പരിപൂരേന്തി, സത്ത ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ദ്വേ ധമ്മേ പരിപൂരേന്തീ’’തി.

‘‘കതമോ പന, ഭന്തേ, ഏകധമ്മോ ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ ചത്താരോ ധമ്മേ പരിപൂരേതി, ചത്താരോ ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ സത്ത ധമ്മേ പരിപൂരേന്തി, സത്ത ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ദ്വേ ധമ്മേ പരിപൂരേന്തീ’’തി? ‘‘ആനാപാനസ്സതിസമാധി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഏകധമ്മോ ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ പരിപൂരേതി, ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ പരിപൂരേന്തി, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ വിജ്ജാവിമുത്തിം പരിപൂരേന്തീ’’തി.

‘‘കഥം ഭാവിതോ ച, ഭിക്ഖവേ, ആനാപാനസ്സതിസമാധി കഥം ബഹുലീകതോ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ പരിപൂരേതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അരഞ്ഞഗതോ വാ…പേ… ഏവം ഭാവിതാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ ഏവം ബഹുലീകതാ വിജ്ജാവിമുത്തിം പരിപൂരേന്തീ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. ദുതിയഭിക്ഖുസുത്തം

൯൯൨. അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നേ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘അത്ഥി നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഏകധമ്മോ ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ ചത്താരോ ധമ്മേ പരിപൂരേതി, ചത്താരോ ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ സത്ത ധമ്മേ പരിപൂരേന്തി, സത്ത ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ദ്വേ ധമ്മേ പരിപൂരേന്തീ’’തി? ‘‘ഭഗവംമൂലകാ നോ, ഭന്തേ, ധമ്മാ…പേ… ഭഗവതോ സുത്വാ ഭിക്ഖൂ ധാരേസ്സന്തീ’’തി. ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ഏകധമ്മോ ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ ചത്താരോ ധമ്മേ പരിപൂരേതി, ചത്താരോ ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ സത്ത ധമ്മേ പരിപൂരേന്തി, സത്ത ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ദ്വേ ധമ്മേ പരിപൂരേന്തി’’.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, ഏകധമ്മോ ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ ചത്താരോ ധമ്മേ പരിപൂരേതി, ചത്താരോ ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ സത്ത ധമ്മേ പരിപൂരേന്തി, സത്ത ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ദ്വേ ധമ്മേ പരിപൂരേന്തി? ആനാപാനസ്സതിസമാധി, ഭിക്ഖവേ, ഏകധമ്മോ ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ പരിപൂരേതി, ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ പരിപൂരേന്തി, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ വിജ്ജാവിമുത്തിം പരിപൂരേന്തീതി.

‘‘കഥം ഭാവിതോ ച, ഭിക്ഖവേ, ആനാപാനസ്സതിസമാധി കഥം ബഹുലീകതോ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ പരിപൂരേതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അരഞ്ഞഗതോ വാ രുക്ഖമൂലഗതോ വാ സുഞ്ഞാഗാരഗതോ വാ നിസീദതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ. സോ സതോവ അസ്സസതി, സതോവ പസ്സസതി…പേ… ‘പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി, ‘പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി’’.

‘‘യസ്മിം സമയേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ദീഘം വാ അസ്സസന്തോ ‘ദീഘം അസ്സസാമീ’തി പജാനാതി, ദീഘം വാ പസ്സസന്തോ ‘ദീഘം പസ്സസാമീ’തി പജാനാതി, രസ്സം വാ അസ്സസന്തോ ‘രസ്സം അസ്സസാമീ’തി പജാനാതി…പേ… സബ്ബകായപ്പടിസംവേദീ…പേ… ‘പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരം അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി, ‘പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരം പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി – കായേ കായാനുപസ്സീ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു തസ്മിം സമയേ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. തം കിസ്സ ഹേതു? കായഞ്ഞതരാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏതം വദാമി, യദിദം – അസ്സാസപസ്സാസം. തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, കായേ കായാനുപസ്സീ ഭിക്ഖു തസ്മിം സമയേ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം.

‘‘യസ്മിം സമയേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പീതിപ്പടിസംവേദീ…പേ… സുഖപ്പടിസംവേദീ…പേ… ചിത്തസങ്ഖാരപ്പടിസംവേദീ…പേ… ‘പസ്സമ്ഭയം ചിത്തസങ്ഖാരം അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി, ‘പസ്സമ്ഭയം ചിത്തസങ്ഖാരം പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി – വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു തസ്മിം സമയേ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. തം കിസ്സ ഹേതു? വേദനാഞ്ഞതരാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏതം വദാമി, യദിദം – അസ്സാസപസ്സാസാനം സാധുകം മനസികാരം. തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ ഭിക്ഖു തസ്മിം സമയേ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം.

‘‘യസ്മിം സമയേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചിത്തപ്പടിസംവേദീ…പേ… അഭിപ്പമോദയം ചിത്തം…പേ… ‘സമാദഹം ചിത്തം അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി, ‘സമാദഹം ചിത്തം പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി; ‘വിമോചയം ചിത്തം അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി, ‘വിമോചയം ചിത്തം പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി – ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു തസ്മിം സമയേ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. തം കിസ്സ ഹേതു? നാഹം, ഭിക്ഖവേ, മുട്ഠസ്സതിസ്സ അസമ്പജാനസ്സ ആനാപാനസ്സതിസമാധിഭാവനം വദാമി. തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീ ഭിക്ഖു തസ്മിം സമയേ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം.

‘‘യസ്മിം സമയേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അനിച്ചാനുപസ്സീ…പേ… വിരാഗാനുപസ്സീ…പേ… നിരോധാനുപസ്സീ…പേ… ‘പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി, ‘പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി – ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു തസ്മിം സമയേ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. സോ യം തം ഹോതി അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാനം പഹാനം തം പഞ്ഞായ ദിസ്വാ സാധുകം അജ്ഝുപേക്ഖിതാ ഹോതി. തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ ഭിക്ഖു തസ്മിം സമയേ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം.

‘‘ഏവം ഭാവിതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ആനാപാനസ്സതിസമാധി ഏവം ബഹുലീകതോ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ പരിപൂരേതി.

‘‘കഥം ഭാവിതാ ച, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ കഥം ബഹുലീകതാ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ പരിപൂരേന്തി? യസ്മിം സമയേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി – ഉപട്ഠിതാസ്സ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ സതി ഹോതി അസമ്മുട്ഠാ. യസ്മിം സമയേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ഉപട്ഠിതാ സതി ഹോതി അസമ്മുട്ഠാ – സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ ആരദ്ധോ ഹോതി, സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖു ഭാവേതി, സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതി.

‘‘സോ തഥാ സതോ വിഹരന്തോ തം ധമ്മം പഞ്ഞായ പവിചിനതി പവിചരതി പരിവീമംസമാപജ്ജതി. യസ്മിം സമയേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു തഥാ സതോ വിഹരന്തോ തം ധമ്മം പഞ്ഞായ പവിചിനതി പവിചരതി പരിവീമംസമാപജ്ജതി – ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ ആരദ്ധോ ഹോതി, ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖു ഭാവേതി, ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതി.

‘‘തസ്സ തം ധമ്മം പഞ്ഞായ പവിചിനതോ പവിചരതോ പരിവീമംസമാപജ്ജതോ ആരദ്ധം ഹോതി വീരിയം അസല്ലീനം. യസ്മിം സമയേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ തം ധമ്മം പഞ്ഞായ പവിചിനതോ പവിചരതോ പരിവീമംസമാപജ്ജതോ ആരദ്ധം ഹോതി വീരിയം അസല്ലീനം – വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ ആരദ്ധോ ഹോതി, വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖു ഭാവേതി, വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതി.

‘‘ആരദ്ധവീരിയസ്സ ഉപ്പജ്ജതി പീതി നിരാമിസാ. യസ്മിം സമയേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ആരദ്ധവീരിയസ്സ ഉപ്പജ്ജതി പീതി നിരാമിസാ – പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ ആരദ്ധോ ഹോതി, പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖു ഭാവേതി, പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതി.

‘‘പീതിമനസ്സ കായോപി പസ്സമ്ഭതി, ചിത്തമ്പി പസ്സമ്ഭതി. യസ്മിം സമയേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ പീതിമനസ്സ കായോപി പസ്സമ്ഭതി, ചിത്തമ്പി പസ്സമ്ഭതി – പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ ആരദ്ധോ ഹോതി, പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖു ഭാവേതി, പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതി.

‘‘പസ്സദ്ധകായസ്സ സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതി. യസ്മിം സമയേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ പസ്സദ്ധകായസ്സ സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതി – സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ ആരദ്ധോ ഹോതി, സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖു ഭാവേതി, സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതി.

‘‘സോ തഥാസമാഹിതം ചിത്തം സാധുകം അജ്ഝുപേക്ഖിതാ ഹോതി. യസ്മിം സമയേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു തഥാസമാഹിതം ചിത്തം സാധുകം അജ്ഝുപേക്ഖിതാ ഹോതി – ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ ആരദ്ധോ ഹോതി, ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖു ഭാവേതി, ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതി.

‘‘യസ്മിം സമയേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി – ഉപട്ഠിതാസ്സ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ സതി ഹോതി അസമ്മുട്ഠാ. യസ്മിം സമയേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ഉപട്ഠിതാ സതി ഹോതി അസമ്മുട്ഠാ – സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ ആരദ്ധോ ഹോതി, സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖു ഭാവേതി – സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതി…പേ….

സോ തഥാസമാഹിതം ചിത്തം സാധുകം അജ്ഝുപേക്ഖിതാ ഹോതി. യസ്മിം സമയേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു തഥാസമാഹിതം ചിത്തം സാധുകം അജ്ഝുപേക്ഖിതാ ഹോതി – ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ ആരദ്ധോ ഹോതി, ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖു ഭാവേതി, ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുനോ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതി. ഏവം ഭാവിതാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ഏവം ബഹുലീകതാ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ പരിപൂരേന്തി.

‘‘കഥം ഭാവിതാ ച, ഭിക്ഖവേ, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ കഥം ബഹുലീകതാ വിജ്ജാവിമുത്തിം പരിപൂരേന്തി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം; ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം…പേ… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം. ഏവം ഭാവിതാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ ഏവം ബഹുലീകതാ വിജ്ജാവിമുത്തിം പരിപൂരേന്തീ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. സംയോജനപ്പഹാനസുത്തം

൯൯൩. ആനാപാനസ്സതിസമാധി, ഭിക്ഖവേ, ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ സംയോജനപ്പഹാനായ സംവത്തതി…പേ…. സത്തമം.

൮. അനുസയസമുഗ്ഘാതസുത്തം

൯൯൪. …അനുസയസമുഗ്ഘാതായ സംവത്തതി…. അട്ഠമം.

൯. അദ്ധാനപരിഞ്ഞാസുത്തം

൯൯൫. …അദ്ധാനപരിഞ്ഞായ സംവത്തതി…. നവമം.

൧൦. ആസവക്ഖയസുത്തം

൯൯൬. ആസവാനം ഖയായ സംവത്തതി. കഥം ഭാവിതോ ച, ഭിക്ഖവേ, ആനാപാനസ്സതിസമാധി കഥം ബഹുലീകതോ സംയോജനപ്പഹാനായ സംവത്തതി… അനുസയസമുഗ്ഘാതായ സംവത്തതി… അദ്ധാനപരിഞ്ഞായ സംവത്തതി… ആസവാനം ഖയായ സംവത്തതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അരഞ്ഞഗതോ വാ രുക്ഖമൂലഗതോ വാ…പേ. … പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ അസ്സസിസ്സാമീതി സിക്ഖതി, പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ പസ്സസിസ്സാമീതി സിക്ഖതി. ഏവം ഭാവിതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ആനാപാനസ്സതിസമാധി ഏവം ബഹുലീകതോ സംയോജനപ്പഹാനായ സംവത്തതി…പേ… അനുസയസമുഗ്ഘാതായ സംവത്തതി…പേ… അദ്ധാനപരിഞ്ഞായ സംവത്തതി…പേ… ആസവാനം ഖയായ സംവത്തതീതി. ദസമം.

ദുതിയോ വഗ്ഗോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ഇച്ഛാനങ്ഗലം കങ്ഖേയ്യം, ആനന്ദാ അപരേ ദുവേ;

ഭിക്ഖൂ സംയോജനാനുസയാ, അദ്ധാനം ആസവക്ഖയന്തി.

ആനാപാനസംയുത്തം ദസമം.