൨. വിഹാരവഗ്ഗോ

൧. പഠമവിഹാരസുത്തം

൧൧. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘ഇച്ഛാമഹം, ഭിക്ഖവേ, അഡ്ഢമാസം പടിസല്ലിയിതും. നമ്ഹി കേനചി ഉപസങ്കമിതബ്ബോ, അഞ്ഞത്ര ഏകേന പിണ്ഡപാതനീഹാരകേനാ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ നാസ്സുധ കോചി ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമതി, അഞ്ഞത്ര ഏകേന പിണ്ഡപാതനീഹാരകേന.

അഥ ഖോ ഭഗവാ തസ്സ അഡ്ഢമാസസ്സ അച്ചയേന പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘യേന സ്വാഹം, ഭിക്ഖവേ, വിഹാരേന പഠമാഭിസമ്ബുദ്ധോ വിഹരാമി, തസ്സ പദേസേന വിഹാസിം. സോ ഏവം പജാനാമി – ‘മിച്ഛാദിട്ഠിപച്ചയാപി വേദയിതം; സമ്മാദിട്ഠിപച്ചയാപി വേദയിതം…പേ… മിച്ഛാസമാധിപച്ചയാപി വേദയിതം; സമ്മാസമാധിപച്ചയാപി വേദയിതം; ഛന്ദപച്ചയാപി വേദയിതം; വിതക്കപച്ചയാപി വേദയിതം; സഞ്ഞാപച്ചയാപി വേദയിതം; ഛന്ദോ ച അവൂപസന്തോ ഹോതി, വിതക്കോ ച അവൂപസന്തോ ഹോതി, സഞ്ഞാ ച അവൂപസന്താ ഹോതി, തപ്പച്ചയാപി വേദയിതം; ഛന്ദോ ച വൂപസന്തോ ഹോതി, വിതക്കോ ച വൂപസന്തോ ഹോതി, സഞ്ഞാ ച വൂപസന്താ ഹോതി, തപ്പച്ചയാപി വേദയിതം; അപ്പത്തസ്സ പത്തിയാ അത്ഥി ആയാമം [വായാമം (സീ. സ്യാ.)], തസ്മിമ്പി ഠാനേ അനുപ്പത്തേ തപ്പച്ചയാപി വേദയിത’’’ന്തി. പഠമം.

൨. ദുതിയവിഹാരസുത്തം

൧൨. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘ഇച്ഛാമഹം, ഭിക്ഖവേ, തേമാസം പടിസല്ലിയിതും. നമ്ഹി കേനചി ഉപസങ്കമിതബ്ബോ, അഞ്ഞത്ര ഏകേന പിണ്ഡപാതനീഹാരകേനാ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ നാസ്സുധ കോചി ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമതി, അഞ്ഞത്ര ഏകേന പിണ്ഡപാതനീഹാരകേന.

അഥ ഖോ ഭഗവാ തസ്സ തേമാസസ്സ അച്ചയേന പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘യേന സ്വാഹം, ഭിക്ഖവേ, വിഹാരേന പഠമാഭിസമ്ബുദ്ധോ വിഹരാമി, തസ്സ പദേസേന വിഹാസിം. സോ ഏവം പജാനാമി – ‘മിച്ഛാദിട്ഠിപച്ചയാപി വേദയിതം; മിച്ഛാദിട്ഠിവൂപസമപച്ചയാപി വേദയിതം; സമ്മാദിട്ഠിപച്ചയാപി വേദയിതം; സമ്മാദിട്ഠിവൂപസമപച്ചയാപി വേദയിതം…പേ… മിച്ഛാസമാധിപച്ചയാപി വേദയിതം; മിച്ഛാസമാധിവൂപസമപച്ചയാപി വേദയിതം, സമ്മാസമാധിപച്ചയാപി വേദയിതം; സമ്മാസമാധിവൂപസമപച്ചയാപി വേദയിതം; ഛന്ദപച്ചയാപി വേദയിതം; ഛന്ദവൂപസമപച്ചയാപി വേദയിതം; വിതക്കപച്ചയാപി വേദയിതം; വിതക്കവൂപസമപച്ചയാപി വേദയിതം; സഞ്ഞാപച്ചയാപി വേദയിതം; സഞ്ഞാവൂപസമപച്ചയാപി വേദയിതം; ഛന്ദോ ച അവൂപസന്തോ ഹോതി, വിതക്കോ ച അവൂപസന്തോ ഹോതി, സഞ്ഞാ ച അവൂപസന്താ ഹോതി, തപ്പച്ചയാപി വേദയിതം; ഛന്ദോ ച വൂപസന്തോ ഹോതി, വിതക്കോ ച വൂപസന്തോ ഹോതി, സഞ്ഞാ ച വൂപസന്താ ഹോതി, തപ്പച്ചയാപി വേദയിതം; അപ്പത്തസ്സ പത്തിയാ അത്ഥി ആയാമം [വായാമം (സീ. സ്യാ.)], തസ്മിമ്പി ഠാനേ അനുപ്പത്തേ തപ്പച്ചയാപി വേദയിത’’’ന്തി. ദുതിയം.

൩. സേക്ഖസുത്തം

൧൩. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘‘സേക്ഖോ, സേക്ഖോ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, സേക്ഖോ ഹോതീ’’തി?

‘‘ഇധ, ഭിക്ഖു, സേക്ഖായ സമ്മാദിട്ഠിയാ സമന്നാഗതോ ഹോതി…പേ… സേക്ഖേന സമ്മാസമാധിനാ സമന്നാഗതോ ഹോതി. ഏത്താവതാ ഖോ, ഭിക്ഖു, സേക്ഖോ ഹോതീ’’തി. തതിയം.

൪. പഠമഉപ്പാദസുത്തം

൧൪. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘അട്ഠിമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ അനുപ്പന്നാ ഉപ്പജ്ജന്തി, നാഞ്ഞത്ര തഥാഗതസ്സ പാതുഭാവാ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ. കതമേ അട്ഠ? സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠ ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ അനുപ്പന്നാ ഉപ്പജ്ജന്തി, നാഞ്ഞത്ര തഥാഗതസ്സ പാതുഭാവാ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സാ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. ദുതിയഉപ്പാദസുത്തം

൧൫. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘അട്ഠിമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ അനുപ്പന്നാ ഉപ്പജ്ജന്തി, നാഞ്ഞത്ര സുഗതവിനയാ. കതമേ അട്ഠ? സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠ ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ അനുപ്പന്നാ ഉപ്പജ്ജന്തി, നാഞ്ഞത്ര സുഗതവിനയാ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. പഠമപരിസുദ്ധസുത്തം

൧൬. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘അട്ഠിമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ പരിസുദ്ധാ പരിയോദാതാ അനങ്ഗണാ വിഗതൂപക്കിലേസാ അനുപ്പന്നാ ഉപ്പജ്ജന്തി, നാഞ്ഞത്ര തഥാഗതസ്സ പാതുഭാവാ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ. കതമേ അട്ഠ? സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠ ധമ്മാ പരിസുദ്ധാ പരിയോദാതാ അനങ്ഗണാ വിഗതൂപക്കിലേസാ അനുപ്പന്നാ ഉപ്പജ്ജന്തി, നാഞ്ഞത്ര തഥാഗതസ്സ പാതുഭാവാ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സാ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. ദുതിയപരിസുദ്ധസുത്തം

൧൭. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘അട്ഠിമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ പരിസുദ്ധാ പരിയോദാതാ അനങ്ഗണാ വിഗതൂപക്കിലേസാ അനുപ്പന്നാ ഉപ്പജ്ജന്തി, നാഞ്ഞത്ര സുഗതവിനയാ. കതമേ അട്ഠ? സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠ ധമ്മാ പരിസുദ്ധാ പരിയോദാതാ അനങ്ഗണാ വിഗതൂപക്കിലേസാ അനുപ്പന്നാ ഉപ്പജ്ജന്തി, നാഞ്ഞത്ര സുഗതവിനയാ’’തി. സത്തമം.

൮. പഠമകുക്കുടാരാമസുത്തം

൧൮. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ആയസ്മാ ച ആനന്ദോ ആയസ്മാ ച ഭദ്ദോ പാടലിപുത്തേ വിഹരന്തി കുക്കുടാരാമേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഭദ്ദോ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ ആനന്ദേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ഭദ്ദോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച –

‘‘‘അബ്രഹ്മചരിയം, അബ്രഹ്മചരിയ’ന്തി, ആവുസോ ആനന്ദ, വുച്ചതി. കതമം നു ഖോ, ആവുസോ, അബ്രഹ്മചരിയ’’ന്തി? ‘‘സാധു സാധു, ആവുസോ ഭദ്ദ! ഭദ്ദകോ ഖോ തേ, ആവുസോ ഭദ്ദ, ഉമ്മങ്ഗോ, ഭദ്ദകം പടിഭാനം, കല്യാണീ പരിപുച്ഛാ. ഏവഞ്ഹി ത്വം, ആവുസോ ഭദ്ദ, പുച്ഛസി – ‘അബ്രഹ്മചരിയം, അബ്രഹ്മചരിയന്തി, ആവുസോ ആനന്ദ, വുച്ചതി. കതമം നു ഖോ, ആവുസോ, അബ്രഹ്മചരിയ’’’ന്തി? ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി. ‘‘അയമേവ ഖോ, ആവുസോ, അട്ഠങ്ഗികോ മിച്ഛാമഗ്ഗോ അബ്രഹ്മചരിയം, സേയ്യഥിദം – മിച്ഛാദിട്ഠി…പേ… മിച്ഛാസമാധീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. ദുതിയകുക്കുടാരാമസുത്തം

൧൯. പാടലിപുത്തനിദാനം. ‘‘‘ബ്രഹ്മചരിയം, ബ്രഹ്മചരിയ’ന്തി, ആവുസോ ആനന്ദ, വുച്ചതി. കതമം നു ഖോ, ആവുസോ, ബ്രഹ്മചരിയം, കതമം ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാന’’ന്തി? ‘‘സാധു സാധു, ആവുസോ ഭദ്ദ! ഭദ്ദകോ ഖോ തേ, ആവുസോ ഭദ്ദ, ഉമ്മങ്ഗോ, ഭദ്ദകം പടിഭാനം, കല്യാണീ പരിപുച്ഛാ. ഏവഞ്ഹി ത്വം, ആവുസോ ഭദ്ദ, പുച്ഛസി – ‘ബ്രഹ്മചരിയം, ബ്രഹ്മചരിയന്തി, ആവുസോ ആനന്ദ, വുച്ചതി. കതമം നു ഖോ, ആവുസോ, ബ്രഹ്മചരിയം, കതമം ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാന’’’ന്തി? ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി. ‘‘അയമേവ ഖോ, ആവുസോ, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ബ്രഹ്മചരിയം, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി. യോ ഖോ, ആവുസോ, രാഗക്ഖയോ ദോസക്ഖയോ മോഹക്ഖയോ – ഇദം ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാന’’ന്തി. നവമം.

൧൦. തതിയകുക്കുടാരാമസുത്തം

൨൦. പാടലിപുത്തനിദാനം. ‘‘‘ബ്രഹ്മചരിയം, ബ്രഹ്മചരിയ’ന്തി, ആവുസോ ആനന്ദ, വുച്ചതി. കതമം നു ഖോ, ആവുസോ, ബ്രഹ്മചരിയം, കതമോ ബ്രഹ്മചാരീ, കതമം ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാന’’ന്തി? ‘‘സാധു സാധു, ആവുസോ ഭദ്ദ! ഭദ്ദകോ ഖോ തേ, ആവുസോ ഭദ്ദ, ഉമ്മങ്ഗോ, ഭദ്ദകം പടിഭാനം, കല്യാണീ പരിപുച്ഛാ. ഏവഞ്ഹി ത്വം, ആവുസോ ഭദ്ദ, പുച്ഛസി – ‘ബ്രഹ്മചരിയം, ബ്രഹ്മചരിയന്തി, ആവുസോ ആനന്ദ, വുച്ചതി. കതമം നു ഖോ, ആവുസോ, ബ്രഹ്മചരിയം, കതമോ ബ്രഹ്മചാരീ, കതമം ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാന’’’ന്തി? ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി. ‘‘അയമേവ ഖോ, ആവുസോ, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ബ്രഹ്മചരിയം, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി. യോ ഖോ, ആവുസോ, ഇമിനാ അരിയേന അട്ഠങ്ഗികേന മഗ്ഗേന സമന്നാഗതോ – അയം വുച്ചതി ബ്രഹ്മചാരീ. യോ ഖോ, ആവുസോ, രാഗക്ഖയോ ദോസക്ഖയോ മോഹക്ഖയോ – ഇദം ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാന’’ന്തി. ദസമം.

തീണി സുത്തന്താനി ഏകനിദാനാനി.വിഹാരവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ദ്വേ വിഹാരാ ച സേക്ഖോ ച, ഉപ്പാദാ അപരേ ദുവേ;

പരിസുദ്ധേന ദ്വേ വുത്താ, കുക്കുടാരാമേന തയോതി.