൧. അവിജ്ജാവഗ്ഗോ

൧. അവിജ്ജാസുത്തം

൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘അവിജ്ജാ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബങ്ഗമാ അകുസലാനം ധമ്മാനം സമാപത്തിയാ, അന്വദേവ [അനുദേവ (സീ. പീ. ക.)] അഹിരികം അനോത്തപ്പം. അവിജ്ജാഗതസ്സ, ഭിക്ഖവേ, അവിദ്ദസുനോ മിച്ഛാദിട്ഠി പഹോതി; മിച്ഛാദിട്ഠിസ്സ മിച്ഛാസങ്കപ്പോ പഹോതി; മിച്ഛാസങ്കപ്പസ്സ മിച്ഛാവാചാ പഹോതി; മിച്ഛാവാചസ്സ മിച്ഛാകമ്മന്തോ പഹോതി; മിച്ഛാകമ്മന്തസ്സ മിച്ഛാആജീവോ പഹോതി; മിച്ഛാആജീവസ്സ മിച്ഛാവായാമോ പഹോതി; മിച്ഛാവായാമസ്സ മിച്ഛാസതി പഹോതി; മിച്ഛാസതിസ്സ മിച്ഛാസമാധി പഹോതി.

‘‘വിജ്ജാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബങ്ഗമാ കുസലാനം ധമ്മാനം സമാപത്തിയാ, അന്വദേവ ഹിരോത്തപ്പം. വിജ്ജാഗതസ്സ, ഭിക്ഖവേ, വിദ്ദസുനോ സമ്മാദിട്ഠി പഹോതി; സമ്മാദിട്ഠിസ്സ സമ്മാസങ്കപ്പോ പഹോതി; സമ്മാസങ്കപ്പസ്സ സമ്മാവാചാ പഹോതി; സമ്മാവാചസ്സ സമ്മാകമ്മന്തോ പഹോതി; സമ്മാകമ്മന്തസ്സ സമ്മാആജീവോ പഹോതി; സമ്മാആജീവസ്സ സമ്മാവായാമോ പഹോതി; സമ്മാവായാമസ്സ സമ്മാസതി പഹോതി; സമ്മാസതിസ്സ സമ്മാസമാധി പഹോതീ’’തി. പഠമം.

൨. ഉപഡ്ഢസുത്തം

൨. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സക്യേസു വിഹരതി നഗരകം നാമ [നാഗരകം നാമ (സീ.), സക്കരം നാമ (സ്യാ. ക.)] സക്യാനം നിഗമോ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഉപഡ്ഢമിദം, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മചരിയം, യദിദം – കല്യാണമിത്തതാ കല്യാണസഹായതാ കല്യാണസമ്പവങ്കതാ’’തി.

‘‘മാ ഹേവം, ആനന്ദ, മാ ഹേവം, ആനന്ദ! സകലമേവിദം, ആനന്ദ, ബ്രഹ്മചരിയം, യദിദം – കല്യാണമിത്തതാ കല്യാണസഹായതാ കല്യാണസമ്പവങ്കതാ. കല്യാണമിത്തസ്സേതം, ആനന്ദ, ഭിക്ഖുനോ പാടികങ്ഖം കല്യാണസഹായസ്സ കല്യാണസമ്പവങ്കസ്സ – അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ഭാവേസ്സതി, അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ബഹുലീകരിസ്സതി.

‘‘കഥഞ്ചാനന്ദ, ഭിക്ഖു കല്യാണമിത്തോ കല്യാണസഹായോ കല്യാണസമ്പവങ്കോ അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ഭാവേതി, അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ബഹുലീകരോതി? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു സമ്മാദിട്ഠിം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം; സമ്മാസങ്കപ്പം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം …പേ… സമ്മാവാചം ഭാവേതി …പേ… സമ്മാകമ്മന്തം ഭാവേതി…പേ… സമ്മാആജീവം ഭാവേതി…പേ… സമ്മാവായാമം ഭാവേതി…പേ… സമ്മാസതിം ഭാവേതി…പേ… സമ്മാസമാധിം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം. ഏവം ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു കല്യാണമിത്തോ കല്യാണസഹായോ കല്യാണസമ്പവങ്കോ അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ഭാവേതി, അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ബഹുലീകരോതി.

‘‘തദമിനാപേതം, ആനന്ദ, പരിയായേന വേദിതബ്ബം യഥാ സകലമേവിദം ബ്രഹ്മചരിയം, യദിദം – കല്യാണമിത്തതാ കല്യാണസഹായതാ കല്യാണസമ്പവങ്കതാ. മമഞ്ഹി, ആനന്ദ, കല്യാണമിത്തം ആഗമ്മ ജാതിധമ്മാ സത്താ ജാതിയാ പരിമുച്ചന്തി; ജരാധമ്മാ സത്താ ജരായ പരിമുച്ചന്തി; മരണധമ്മാ സത്താ മരണേന പരിമുച്ചന്തി; സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസധമ്മാ സത്താ സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസേഹി പരിമുച്ചന്തി. ഇമിനാ ഖോ ഏതം, ആനന്ദ, പരിയായേന വേദിതബ്ബം യഥാ സകലമേവിദം ബ്രഹ്മചരിയം, യദിദം – കല്യാണമിത്തതാ കല്യാണസഹായതാ കല്യാണസമ്പവങ്കതാ’’തി. ദുതിയം.

൩. സാരിപുത്തസുത്തം

൩. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സകലമിദം, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മചരിയം, യദിദം – കല്യാണമിത്തതാ കല്യാണസഹായതാ കല്യാണസമ്പവങ്കതാ’’തി.

‘‘സാധു സാധു, സാരിപുത്ത! സകലമിദം, സാരിപുത്ത, ബ്രഹ്മചരിയം, യദിദം – കല്യാണമിത്തതാ കല്യാണസഹായതാ കല്യാണസമ്പവങ്കതാ. കല്യാണമിത്തസ്സേതം, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖുനോ പാടികങ്ഖം കല്യാണസഹായസ്സ കല്യാണസമ്പവങ്കസ്സ – അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ഭാവേസ്സതി, അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ബഹുലീകരിസ്സതി. കഥഞ്ച, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു കല്യാണമിത്തോ കല്യാണസഹായോ കല്യാണസമ്പവങ്കോ അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ഭാവേതി, അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ബഹുലീകരോതി?

‘‘ഇധ, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു സമ്മാദിട്ഠിം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം…പേ… സമ്മാസമാധിം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം. ഏവം ഖോ, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു കല്യാണമിത്തോ കല്യാണസഹായോ കല്യാണസമ്പവങ്കോ അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ഭാവേതി, അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ബഹുലീകരോതി.

‘‘തദമിനാപേതം, സാരിപുത്ത, പരിയായേന വേദിതബ്ബം യഥാ സകലമിദം ബ്രഹ്മചരിയം, യദിദം – കല്യാണമിത്തതാ കല്യാണസഹായതാ കല്യാണസമ്പവങ്കതാ. മമഞ്ഹി, സാരിപുത്ത, കല്യാണമിത്തം ആഗമ്മ ജാതിധമ്മാ സത്താ ജാതിയാ പരിമുച്ചന്തി; ജരാധമ്മാ സത്താ ജരായ പരിമുച്ചന്തി; മരണധമ്മാ സത്താ മരണേന പരിമുച്ചന്തി; സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസധമ്മാ സത്താ സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസേഹി പരിമുച്ചന്തി. ഇമിനാ ഖോ ഏതം, സാരിപുത്ത, പരിയായേന വേദിതബ്ബം യഥാ സകലമിദം ബ്രഹ്മചരിയം, യദിദം – കല്യാണമിത്തതാ കല്യാണസഹായതാ കല്യാണസമ്പവങ്കതാ’’തി. തതിയം.

൪. ജാണുസ്സോണിബ്രാഹ്മണസുത്തം

൪. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ സാവത്ഥിം പിണ്ഡായ പാവിസി. അദ്ദസാ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ജാണുസ്സോണിം ബ്രാഹ്മണം സബ്ബസേതേന വളവാഭിരഥേന [വളഭീരഥേന (സീ.)] സാവത്ഥിയാ നിയ്യായന്തം. സേതാ സുദം അസ്സാ യുത്താ ഹോന്തി സേതാലങ്കാരാ, സേതോ രഥോ, സേതപരിവാരോ, സേതാ രസ്മിയോ, സേതാ പതോദലട്ഠി, സേതം ഛത്തം, സേതം ഉണ്ഹീസം, സേതാനി വത്ഥാനി, സേതാ ഉപാഹനാ, സേതായ സുദം വാലബീജനിയാ ബീജീയതി. തമേനം ജനോ ദിസ്വാ ഏവമാഹ – ‘‘ബ്രഹ്മം വത, ഭോ, യാനം! ബ്രഹ്മയാനരൂപം വത, ഭോ’’തി!!

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ സാവത്ഥിയം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘ഇധാഹം, ഭന്തേ, പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ സാവത്ഥിം പിണ്ഡായ പാവിസിം. അദ്ദസം ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, ജാണുസ്സോണിം ബ്രാഹ്മണം സബ്ബസേതേന വളവാഭിരഥേന സാവത്ഥിയാ നിയ്യായന്തം. സേതാ സുദം അസ്സാ യുത്താ ഹോന്തി സേതാലങ്കാരാ, സേതോ രഥോ, സേതപരിവാരോ, സേതാ രസ്മിയോ, സേതാ പതോദലട്ഠി, സേതം ഛത്തം, സേതം ഉണ്ഹീസം, സേതാനി വത്ഥാനി, സേതാ ഉപാഹനാ, സേതായ സുദം വാലബീജനിയാ ബീജീയതി. തമേനം ജനോ ദിസ്വാ ഏവമാഹ – ‘ബ്രഹ്മം വത, ഭോ, യാനം! ബ്രഹ്മയാനരൂപം വത, ഭോ’തി!! സക്കാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ബ്രഹ്മയാനം പഞ്ഞാപേതു’’ന്തി?

‘‘സക്കാ, ആനന്ദാ’’തി ഭഗവാ അവോച – ‘‘ഇമസ്സേവ ഖോ ഏതം, ആനന്ദ, അരിയസ്സ അട്ഠങ്ഗികസ്സ മഗ്ഗസ്സ അധിവചനം – ‘ബ്രഹ്മയാനം’ ഇതിപി, ‘ധമ്മയാനം’ ഇതിപി, ‘അനുത്തരോ സങ്ഗാമവിജയോ’ ഇതിപീ’’തി.

‘‘സമ്മാദിട്ഠി, ആനന്ദ, ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ രാഗവിനയപരിയോസാനാ ഹോതി, ദോസവിനയപരിയോസാനാ ഹോതി, മോഹവിനയപരിയോസാനാ ഹോതി. സമ്മാസങ്കപ്പോ, ആനന്ദ, ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ രാഗവിനയപരിയോസാനോ ഹോതി, ദോസവിനയപരിയോസാനോ ഹോതി, മോഹവിനയപരിയോസാനോ ഹോതി. സമ്മാവാചാ, ആനന്ദ, ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ രാഗവിനയപരിയോസാനാ ഹോതി, ദോസ…പേ… മോഹവിനയപരിയോസാനാ ഹോതി. സമ്മാകമ്മന്തോ, ആനന്ദ, ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ രാഗവിനയപരിയോസാനോ ഹോതി, ദോസ… മോഹവിനയപരിയോസാനോ ഹോതി. സമ്മാആജീവോ, ആനന്ദ, ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ രാഗവിനയപരിയോസാനോ ഹോതി, ദോസ… മോഹവിനയപരിയോസാനോ ഹോതി. സമ്മാവായാമോ, ആനന്ദ, ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ രാഗവിനയപരിയോസാനോ ഹോതി, ദോസ… മോഹവിനയപരിയോസാനോ ഹോതി. സമ്മാസതി, ആനന്ദ, ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ രാഗവിനയപരിയോസാനാ ഹോതി, ദോസ… മോഹവിനയപരിയോസാനാ ഹോതി. സമ്മാസമാധി, ആനന്ദ, ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ രാഗവിനയപരിയോസാനോ ഹോതി, ദോസ… മോഹവിനയപരിയോസാനോ ഹോതി.

‘‘ഇമിനാ ഖോ ഏതം, ആനന്ദ, പരിയായേന വേദിതബ്ബം യഥാ ഇമസ്സേവേതം അരിയസ്സ അട്ഠങ്ഗികസ്സ മഗ്ഗസ്സ അധിവചനം – ‘ബ്രഹ്മയാനം’ ഇതിപി, ‘ധമ്മയാനം’ ഇതിപി, ‘അനുത്തരോ സങ്ഗാമവിജയോ’ ഇതിപീ’’തി. ഇദമവോച ഭഗവാ. ഇദം വത്വാന സുഗതോ അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

‘‘യസ്സ സദ്ധാ ച പഞ്ഞാ ച, ധമ്മാ യുത്താ സദാ ധുരം;

ഹിരീ ഈസാ മനോ യോത്തം, സതി ആരക്ഖസാരഥി.

‘‘രഥോ സീലപരിക്ഖാരോ, ഝാനക്ഖോ ചക്കവീരിയോ;

ഉപേക്ഖാ ധുരസമാധി, അനിച്ഛാ പരിവാരണം.

‘‘അബ്യാപാദോ അവിഹിംസാ, വിവേകോ യസ്സ ആവുധം;

തിതിക്ഖാ ചമ്മസന്നാഹോ [വമ്മസന്നാഹോ (സീ.)], യോഗക്ഖേമായ വത്തതി.

‘‘ഏതദത്തനി സമ്ഭൂതം, ബ്രഹ്മയാനം അനുത്തരം;

നിയ്യന്തി ധീരാ ലോകമ്ഹാ, അഞ്ഞദത്ഥു ജയം ജയ’’ന്തി. ചതുത്ഥം;

൫. കിമത്ഥിയസുത്തം

൫. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു…പേ… ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും –

‘‘ഇധ നോ, ഭന്തേ, അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ അമ്ഹേ ഏവം പുച്ഛന്തി – ‘കിമത്ഥിയം, ആവുസോ, സമണേ ഗോതമേ ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീ’തി? ഏവം പുട്ഠാ മയം, ഭന്തേ, തേസം അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം ഏവം ബ്യാകരോമ – ‘ദുക്ഖസ്സ ഖോ, ആവുസോ, പരിഞ്ഞത്ഥം ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീ’തി. കച്ചി മയം, ഭന്തേ, ഏവം പുട്ഠാ ഏവം ബ്യാകരമാനാ വുത്തവാദിനോ ചേവ ഭഗവതോ ഹോമ, ന ച ഭഗവന്തം അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖാമ, ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മം ബ്യാകരോമ, ന ച കോചി സഹധമ്മികോ വാദാനുവാദോ ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛതീ’’തി?

‘‘തഗ്ഘ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം പുട്ഠാ ഏവം ബ്യാകരമാനാ വുത്തവാദിനോ ചേവ മേ ഹോഥ, ന ച മം അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖഥ, ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മം ബ്യാകരോഥ, ന ച കോചി സഹധമ്മികോ വാദാനുവാദോ ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛതി. ദുക്ഖസ്സ ഹി പരിഞ്ഞത്ഥം മയി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതി. സചേ വോ, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘അത്ഥി പനാവുസോ, മഗ്ഗോ, അത്ഥി പടിപദാ ഏതസ്സ ദുക്ഖസ്സ പരിഞ്ഞായാ’തി, ഏവം പുട്ഠാ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, തേസം അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം ഏവം ബ്യാകരേയ്യാഥ – ‘അത്ഥി ഖോ, ആവുസോ, മഗ്ഗോ, അത്ഥി പടിപദാ ഏതസ്സ ദുക്ഖസ്സ പരിഞ്ഞായാ’’’തി.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, മഗ്ഗോ, കതമാ പടിപദാ ഏതസ്സ ദുക്ഖസ്സ പരിഞ്ഞായാതി? അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി. അയം, ഭിക്ഖവേ, മഗ്ഗോ, അയം പടിപദാ ഏതസ്സ ദുക്ഖസ്സ പരിഞ്ഞായാതി. ഏവം പുട്ഠാ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, തേസം അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം ഏവം ബ്യാകരേയ്യാഥാ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. പഠമഅഞ്ഞതരഭിക്ഖുസുത്തം

൬. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘‘ബ്രഹ്മചരിയം, ബ്രഹ്മചരിയ’ന്തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കതമം നു ഖോ, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മചരിയം, കതമം ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാന’’ന്തി?

‘‘അയമേവ ഖോ, ഭിക്ഖു, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ബ്രഹ്മചരിയം, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി. യോ ഖോ, ഭിക്ഖു, രാഗക്ഖയോ ദോസക്ഖയോ മോഹക്ഖയോ – ഇദം ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാന’’ന്തി. ഛട്ഠം.

൭. ദുതിയഅഞ്ഞതരഭിക്ഖുസുത്തം

൭. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘‘രാഗവിനയോ ദോസവിനയോ മോഹവിനയോ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിസ്സ നു ഖോ ഏതം, ഭന്തേ, അധിവചനം – ‘രാഗവിനയോ ദോസവിനയോ മോഹവിനയോ’’’തി? ‘‘നിബ്ബാനധാതുയാ ഖോ ഏതം, ഭിക്ഖു, അധിവചനം – ‘രാഗവിനയോ ദോസവിനയോ മോഹവിനയോ’തി. ആസവാനം ഖയോ തേന വുച്ചതീ’’തി.

ഏവം വുത്തേ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘‘അമതം, അമത’ന്തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കതമം നു ഖോ, ഭന്തേ, അമതം, കതമോ അമതഗാമിമഗ്ഗോ’’തി? ‘‘യോ ഖോ, ഭിക്ഖു, രാഗക്ഖയോ ദോസക്ഖയോ മോഹക്ഖയോ – ഇദം വുച്ചതി അമതം. അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ അമതഗാമിമഗ്ഗോ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധീ’’തി. സത്തമം.

൮. വിഭങ്ഗസുത്തം

൮. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘അരിയം വോ, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ദേസേസ്സാമി വിഭജിസ്സാമി. തം സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ? സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാദിട്ഠി? യം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖേ ഞാണം, ദുക്ഖസമുദയേ ഞാണം, ദുക്ഖനിരോധേ ഞാണം, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ ഞാണം – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാദിട്ഠി.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാസങ്കപ്പോ? യോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, നേക്ഖമ്മസങ്കപ്പോ, അബ്യാപാദസങ്കപ്പോ, അവിഹിംസാസങ്കപ്പോ – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാസങ്കപ്പോ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാവാചാ? യാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മുസാവാദാ വേരമണീ, പിസുണായ വാചായ വേരമണീ, ഫരുസായ വാചായ വേരമണീ, സമ്ഫപ്പലാപാ വേരമണീ – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാവാചാ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാകമ്മന്തോ? യാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പാണാതിപാതാ വേരമണീ, അദിന്നാദാനാ വേരമണീ, അബ്രഹ്മചരിയാ വേരമണീ – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാകമ്മന്തോ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാആജീവോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ മിച്ഛാആജീവം പഹായ സമ്മാആജീവേന ജീവിതം കപ്പേതി – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാആജീവോ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാവായാമോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അനുപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം അനുപ്പാദായ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി, ഉപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ ഛന്ദം ജനേതി…പേ… അനുപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപ്പാദായ ഛന്ദം ജനേതി…പേ… ഉപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഠിതിയാ അസമ്മോസായ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാവായാമോ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാസതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാസതി.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാസമാധി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. പീതിയാ ച വിരാഗാ ഉപേക്ഖകോ ച വിഹരതി സതോ ച സമ്പജാനോ, സുഖഞ്ച കായേന പടിസംവേദേതി, യം തം അരിയാ ആചിക്ഖന്തി – ‘ഉപേക്ഖകോ സതിമാ സുഖവിഹാരീ’തി തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ പുബ്ബേവ സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമാ അദുക്ഖമസുഖം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാസമാധീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. സൂകസുത്തം

൯. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, സാലിസൂകം വാ യവസൂകം വാ മിച്ഛാപണിഹിതം ഹത്ഥേന വാ പാദേന വാ അക്കന്തം ഹത്ഥം വാ പാദം വാ ഭിന്ദിസ്സതി [ഭേച്ഛതി (ക.)], ലോഹിതം വാ ഉപ്പാദേസ്സതീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. തം കിസ്സ ഹേതു? മിച്ഛാപണിഹിതത്താ, ഭിക്ഖവേ, സൂകസ്സ. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സോ വത ഭിക്ഖു മിച്ഛാപണിഹിതായ ദിട്ഠിയാ മിച്ഛാപണിഹിതായ മഗ്ഗഭാവനായ അവിജ്ജം ഭിന്ദിസ്സതി, വിജ്ജം ഉപ്പാദേസ്സതി, നിബ്ബാനം സച്ഛികരിസ്സതീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. തം കിസ്സ ഹേതു? മിച്ഛാപണിഹിതത്താ, ഭിക്ഖവേ, ദിട്ഠിയാ.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, സാലിസൂകം വാ യവസൂകം വാ സമ്മാപണിഹിതം ഹത്ഥേന വാ പാദേന വാ അക്കന്തം ഹത്ഥം വാ പാദം വാ ഭിന്ദിസ്സതി, ലോഹിതം വാ ഉപ്പാദേസ്സതീതി – ഠാനമേതം വിജ്ജതി. തം കിസ്സ ഹേതു? സമ്മാപണിഹിതത്താ, ഭിക്ഖവേ, സൂകസ്സ. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സോ വത ഭിക്ഖു സമ്മാപണിഹിതായ ദിട്ഠിയാ സമ്മാപണിഹിതായ മഗ്ഗഭാവനായ അവിജ്ജം ഭിന്ദിസ്സതി, വിജ്ജം ഉപ്പാദേസ്സതി, നിബ്ബാനം സച്ഛികരിസ്സതീതി – ഠാനമേതം വിജ്ജതി. തം കിസ്സ ഹേതു? സമ്മാപണിഹിതത്താ, ഭിക്ഖവേ, ദിട്ഠിയാ.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സമ്മാപണിഹിതായ ദിട്ഠിയാ സമ്മാപണിഹിതായ മഗ്ഗഭാവനായ അവിജ്ജം ഭിന്ദതി, വിജ്ജം ഉപ്പാദേതി, നിബ്ബാനം സച്ഛികരോതീതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സമ്മാദിട്ഠിം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം…പേ… സമ്മാസമാധിം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സമ്മാപണിഹിതായ ദിട്ഠിയാ സമ്മാപണിഹിതായ മഗ്ഗഭാവനായ അവിജ്ജം ഭിന്ദതി, വിജ്ജം ഉപ്പാദേതി, നിബ്ബാനം സച്ഛികരോതീ’’തി. നവമം.

൧൦. നന്ദിയസുത്തം

൧൦. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ നന്ദിയോ പരിബ്ബാജകോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ നന്ദിയോ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കതി നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ നിബ്ബാനങ്ഗമാ ഹോന്തി നിബ്ബാനപരായനാ നിബ്ബാനപരിയോസാനാ’’തി?

‘‘അട്ഠിമേ ഖോ, നന്ദിയ, ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ നിബ്ബാനങ്ഗമാ ഹോന്തി നിബ്ബാനപരായനാ നിബ്ബാനപരിയോസാനാ. കതമേ അട്ഠ? സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി. ഇമേ ഖോ, നന്ദിയ, അട്ഠ ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ നിബ്ബാനങ്ഗമാ ഹോന്തി നിബ്ബാനപരായനാ നിബ്ബാനപരിയോസാനാ’’തി. ഏവം വുത്തേ നന്ദിയോ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ, അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ …പേ… ഉപാസകം മം ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി. ദസമം.

അവിജ്ജാവഗ്ഗോ പഠമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

അവിജ്ജഞ്ച ഉപഡ്ഢഞ്ച, സാരിപുത്തോ ച ബ്രാഹ്മണോ;

കിമത്ഥിയോ ച ദ്വേ ഭിക്ഖൂ, വിഭങ്ഗോ സൂകനന്ദിയാതി.