൭. ചിത്തസംയുത്തം
൧. സംയോജനസുത്തം
൩൪൩. ഏകം സമയം സമ്ബഹുലാ ഥേരാ ഭിക്ഖൂ മച്ഛികാസണ്ഡേ വിഹരന്തി അമ്ബാടകവനേ. തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാനം ഥേരാനം ഭിക്ഖൂനം പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്താനം മണ്ഡലമാളേ സന്നിസിന്നാനം സന്നിപതിതാനം അയമന്തരാകഥാ ഉദപാദി – ‘‘‘സംയോജന’ന്തി വാ, ആവുസോ, ‘സംയോജനിയാ ധമ്മാ’തി വാ ഇമേ ധമ്മാ നാനത്ഥാ നാനാബ്യഞ്ജനാ ഉദാഹു ഏകത്ഥാ ബ്യഞ്ജനമേവ നാന’’ന്തി? തത്രേകച്ചേഹി ഥേരേഹി ഭിക്ഖൂഹി ഏവം ബ്യാകതം ഹോതി – ‘‘‘സംയോജന’ന്തി വാ, ആവുസോ, ‘സംയോജനിയാ ധമ്മാ’തി വാ ഇമേ ധമ്മാ നാനത്ഥാ ചേവ നാനാബ്യഞ്ജനാ ചാ’’തി. ഏകച്ചേഹി ഥേരേഹി ഭിക്ഖൂഹി ഏവം ബ്യാകതം ഹോതി – ‘‘‘സംയോജന’ന്തി വാ, ആവുസോ, ‘സംയോജനിയാ ധമ്മാ’തി വാ ഇമേ ധമ്മാ ഏകത്ഥാ ബ്യഞ്ജനമേവ നാന’’ന്തി.
തേന ഖോ പന സമയേന ചിത്തോ ഗഹപതി മിഗപഥകം അനുപ്പത്തോ ഹോതി കേനചിദേവ കരണീയേന. അസ്സോസി ഖോ ചിത്തോ ഗഹപതി സമ്ബഹുലാനം കിര ഥേരാനം ഭിക്ഖൂനം പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്താനം മണ്ഡലമാളേ സന്നിസിന്നാനം സന്നിപതിതാനം അയമന്തരാകഥാ ഉദപാദി – ‘‘‘സംയോജന’ന്തി വാ, ആവുസോ, ‘സംയോജനിയാ ധമ്മാ’തി വാ ഇമേ ധമ്മാ നാനത്ഥാ നാനാബ്യഞ്ജനാ ഉദാഹു ഏകത്ഥാ ബ്യഞ്ജനമേവ നാന’’ന്തി? തത്രേകച്ചേഹി ഥേരേഹി ഭിക്ഖൂഹി ഏവം ബ്യാകതം – ‘‘‘സംയോജന’ന്തി വാ, ആവുസോ, ‘സംയോജനിയാ ധമ്മാ’തി വാ ഇമേ ധമ്മാ നാനത്ഥാ ചേവ നാനാബ്യഞ്ജനാ ചാ’’തി. ഏകച്ചേഹി ഥേരേഹി ഭിക്ഖൂഹി ഏവം ബ്യാകതം ‘സംയോജന’ന്തി വാ, ആവുസോ ‘സംയോജനിയാ ധമ്മാ’തി വാ ഇമേ ധമ്മാ ഏകത്ഥാ ബ്യഞ്ജനമേവ നാനന്തി. അഥ ഖോ ചിത്തോ ഗഹപതി യേന ഥേരാ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഥേരേ ഭിക്ഖൂ അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ചിത്തോ ഗഹപതി ഥേരേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘സുതം മേതം, ഭന്തേ, സമ്ബഹുലാനം കിര ഥേരാനം ഭിക്ഖൂനം പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്താനം മണ്ഡലമാളേ സന്നിസിന്നാനം സന്നിപതിതാനം അയമന്തരാകഥാ ഉദപാദി – ‘സംയോജന’ന്തി വാ, ആവുസോ, ‘സംയോജനിയാ ധമ്മാ’തി വാ ഇമേ ധമ്മാ നാനത്ഥാ നാനാബ്യഞ്ജനാ ഉദാഹു ഏകത്ഥാ ബ്യഞ്ജനമേവ നാന’’ന്തി? ഏകച്ചേഹി ഥേരേഹി ഭിക്ഖൂഹി ഏവം ബ്യാകതം – ‘‘‘സംയോജന’ന്തി വാ, ആവുസോ, ‘സംയോജനിയാ ധമ്മാ’തി വാ ഇമേ ധമ്മാ നാനത്ഥാ ചേവ നാനാബ്യഞ്ജനാ ചാ’’തി. ഏകച്ചേഹി ഥേരേഹി ഭിക്ഖൂഹി ഏവം ബ്യാകതം ‘‘‘സംയോജന’ന്തി വാ, ആവുസോ, ‘സംയോജനിയാ ധമ്മാ’തി വാ ഇമേ ധമ്മാ ഏകത്ഥാ ബ്യഞ്ജനമേവ നാന’’ന്തി. ‘‘ഏവം, ഗഹപതീ’’തി.
‘‘‘സംയോജന’ന്തി വാ, ഭന്തേ, ‘സംയോജനിയാ ധമ്മാ’തി വാ ഇമേ ധമ്മാ നാനത്ഥാ ചേവ നാനാബ്യഞ്ജനാ ച. തേന ഹി, ഭന്തേ, ഉപമം വോ കരിസ്സാമി. ഉപമായപിധേകച്ചേ വിഞ്ഞൂ പുരിസാ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ആജാനന്തി. സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, കാളോ ച ബലീബദ്ദോ ഓദാതോ ച ബലീബദ്ദോ ഏകേന ദാമേന വാ യോത്തേന വാ സംയുത്താ അസ്സു. യോ നു ഖോ ഏവം വദേയ്യ – ‘കാളോ ബലീബദ്ദോ ഓദാതസ്സ ബലീബദ്ദസ്സ സംയോജനം, ഓദാതോ ബലീബദ്ദോ കാളസ്സ ബലീബദ്ദസ്സ സംയോജന’ന്തി, സമ്മാ നു ഖോ സോ വദമാനോ വദേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഗഹപതി! ന ഖോ, ഗഹപതി, കാളോ ബലീബദ്ദോ ഓദാതസ്സ ബലീബദ്ദസ്സ സംയോജനം, നപി ഓദാതോ ബലീബദ്ദോ കാളസ്സ ബളീബദ്ദസ്സ സംയോജനം; യേന ഖോ തേ ഏകേന ദാമേന വാ യോത്തേന വാ സംയുത്താ തം തത്ഥ സംയോജന’’ന്തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഭന്തേ, ന ചക്ഖു രൂപാനം സംയോജനം, ന രൂപാ ചക്ഖുസ്സ സംയോജനം; യഞ്ച തത്ഥ തദുഭയം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ഛന്ദരാഗോ തം തത്ഥ സംയോജനം. ന സോതം സദ്ദാനം… ന ഘാനം ഗന്ധാനം… ന ജിവ്ഹാ രസാനം… ന കായോ ഫോട്ഠബ്ബാനം സംയോജനം, ന ഫോട്ഠബ്ബാ കായസ്സ സംയോജനം; യഞ്ച തത്ഥ തദുഭയം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ഛന്ദരാഗോ തം തത്ഥ സംയോജനം. ന മനോ ധമ്മാനം സംയോജനം, ന ധമ്മാ മനസ്സ സംയോജനം; യഞ്ച തത്ഥ തദുഭയം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ഛന്ദരാഗോ തം തത്ഥ സംയോജന’’ന്തി. ‘‘ലാഭാ തേ, ഗഹപതി, സുലദ്ധം തേ, ഗഹപതി, യസ്സ തേ ഗമ്ഭീരേ ബുദ്ധവചനേ പഞ്ഞാചക്ഖു കമതീ’’തി. പഠമം.
൨. പഠമഇസിദത്തസുത്തം
൩൪൪. ഏകം സമയം സമ്ബഹുലാ ഥേരാ ഭിക്ഖൂ മച്ഛികാസണ്ഡേ വിഹരന്തി അമ്ബാടകവനേ. അഥ ഖോ ചിത്തോ ഗഹപതി യേന ഥേരാ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഥേരേ ഭിക്ഖൂ അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ചിത്തോ ഗഹപതി ഥേരേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘അധിവാസേന്തു മേ, ഭന്തേ, ഥേരാ സ്വാതനായ ഭത്ത’’ന്തി. അധിവാസേസും ഖോ ഥേരാ ഭിക്ഖൂ തുണ്ഹീഭാവേന. അഥ ഖോ ചിത്തോ ഗഹപതി ഥേരാനം ഭിക്ഖൂനം അധിവാസനം വിദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഥേരേ ഭിക്ഖൂ അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. അഥ ഖോ ഥേരാ ഭിക്ഖൂ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന ചിത്തസ്സ ഗഹപതിസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദിംസു.
അഥ ഖോ ചിത്തോ ഗഹപതി യേന ഥേരാ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഥേരേ ഭിക്ഖൂ അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ചിത്തോ ഗഹപതി ആയസ്മന്തം ഥേരം ഏതദവോച – ‘‘‘ധാതുനാനത്തം, ധാതുനാനത്ത’ന്തി, ഭന്തേ ഥേര, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ധാതുനാനത്തം വുത്തം ഭഗവതാ’’തി? ഏവം വുത്തേ ആയസ്മാ ഥേരോ തുണ്ഹീ അഹോസി. ദുതിയമ്പി ഖോ ചിത്തോ ഗഹപതി ആയസ്മന്തം ഥേരം ഏതദവോച – ‘‘‘ധാതുനാനത്തം, ധാതുനാനത്ത’ന്തി, ഭന്തേ ഥേര, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ധാതുനാനത്തം വുത്തം ഭഗവതാ’’തി? ദുതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ ഥേരോ തുണ്ഹീ അഹോസി. തതിയമ്പി ഖോ ചിത്തോ ഗഹപതി ആയസ്മന്തം ഥേരം ഏതദവോച – ‘‘‘ധാതുനാനത്തം, ധാതുനാനത്ത’ന്തി, ഭന്തേ ഥേര, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ധാതുനാനത്തം വുത്തം ഭഗവതാ’’തി? തതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ ഥേരോ തുണ്ഹീ അഹോസി.
തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ ഇസിദത്തോ തസ്മിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേ സബ്ബനവകോ ഹോതി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഇസിദത്തോ ആയസ്മന്തം ഥേരം ഏതദവോച – ‘‘ബ്യാകരോമഹം, ഭന്തേ ഥേര, ചിത്തസ്സ ഗഹപതിനോ ഏതം പഞ്ഹ’’ന്തി? ‘‘ബ്യാകരോഹി ത്വം, ആവുസോ ഇസിദത്ത, ചിത്തസ്സ ഗഹപതിനോ ഏതം പഞ്ഹ’’ന്തി. ‘‘ഏവഞ്ഹി ത്വം, ഗഹപതി, പുച്ഛസി – ‘ധാതുനാനത്തം, ധാതുനാനത്തന്തി, ഭന്തേ ഥേര, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ധാതുനാനത്തം, വുത്തം ഭഗവതാ’’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഇദം ഖോ, ഗഹപതി, ധാതുനാനത്തം വുത്തം ഭഗവതാ – ചക്ഖുധാതു, രൂപധാതു, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതു…പേ… മനോധാതു, ധമ്മധാതു, മനോവിഞ്ഞാണധാതു. ഏത്താവതാ ഖോ, ഗഹപതി, ധാതുനാനത്തം വുത്തം ഭഗവതാ’’തി.
അഥ ഖോ ചിത്തോ ഗഹപതി ആയസ്മതോ ഇസിദത്തസ്സ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഥേരേ ഭിക്ഖൂ പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന സഹത്ഥാ സന്തപ്പേസി സമ്പവാരേസി. അഥ ഖോ ഥേരാ ഭിക്ഖൂ ഭുത്താവിനോ ഓനീതപത്തപാണിനോ ഉട്ഠായാസനാ പക്കമിംസു. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഥേരോ ആയസ്മന്തം ഇസിദത്തം ഏതദവോച – ‘‘സാധു ഖോ തം, ആവുസോ ഇസിദത്ത, ഏസോ പഞ്ഹോ പടിഭാസി, നേസോ പഞ്ഹോ മം പടിഭാസി. തേനഹാവുസോ ഇസിദത്ത, യദാ അഞ്ഞഥാപി [യദാ അഞ്ഞദാപി (സീ. പീ.) അഞ്ഞദാപി (?)] ഏവരൂപോ പഞ്ഹോ ആഗച്ഛേയ്യ, തഞ്ഞേവേത്ഥ പടിഭാസേയ്യാ’’തി. ദുതിയം.
൩. ദുതിയഇസിദത്തസുത്തം
൩൪൫. ഏകം സമയം സമ്ബഹുലാ ഥേരാ ഭിക്ഖൂ മച്ഛികാസണ്ഡേ വിഹരന്തി അമ്ബാടകവനേ. അഥ ഖോ ചിത്തോ ഗഹപതി യേന ഥേരാ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഥേരേ ഭിക്ഖൂ അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ചിത്തോ ഗഹപതി ഥേരേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘അധിവാസേന്തു മേ, ഭന്തേ ഥേരാ, സ്വാതനായ ഭത്ത’’ന്തി. അധിവാസേസും ഖോ ഥേരാ ഭിക്ഖൂ തുണ്ഹീഭാവേന. അഥ ഖോ ചിത്തോ ഗഹപതി ഥേരാനം ഭിക്ഖൂനം അധിവാസനം വിദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഥേരേ ഭിക്ഖൂ അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. അഥ ഖോ ഥേരാ ഭിക്ഖൂ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന ചിത്തസ്സ ഗഹപതിസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദിംസു.
അഥ ഖോ ചിത്തോ ഗഹപതി യേന ഥേരാ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഥേരേ ഭിക്ഖൂ അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ചിത്തോ ഗഹപതി ആയസ്മന്തം ഥേരം ഏതദവോച – ‘‘യാ ഇമാ, ഭന്തേ ഥേര, അനേകവിഹിതാ ദിട്ഠിയോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജന്തി – ‘സസ്സതോ ലോകോതി വാ, അസസ്സതോ ലോകോതി വാ, അന്തവാ ലോകോതി വാ, അനന്തവാ ലോകോതി വാ, തം ജീവം തം സരീരന്തി വാ, അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരന്തി വാ, ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി വാ, ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി വാ, ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി വാ, നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ. യാനി ചിമാനി ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനി ബ്രഹ്മജാലേ ഭണിതാനി; ഇമാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ദിട്ഠിയോ കിസ്മിം സതി ഹോന്തി, കിസ്മിം അസതി ന ഹോന്തീ’’തി?
ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ ഥേരോ തുണ്ഹീ അഹോസി. ദുതിയമ്പി ഖോ ചിത്തോ ഗഹപതി…പേ… തതിയമ്പി ഖോ ചിത്തോ ഗഹപതി ആയസ്മന്തം ഥേരം ഏതദവോച – ‘‘യാ ഇമാ, ഭന്തേ ഥേര, അനേകവിഹിതാ ദിട്ഠിയോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജന്തി – സസ്സതോ ലോകോതി വാ, അസസ്സതോ ലോകോതി വാ, അന്തവാ ലോകോതി വാ, അനന്തവാ ലോകോതി വാ, തം ജീവം തം സരീരന്തി വാ, അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരന്തി വാ, ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി വാ, ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി വാ, ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി വാ, നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി വാ. യാനി ചിമാനി ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനി ബ്രഹ്മജാലേ ഭണിതാനി; ഇമാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ദിട്ഠിയോ കിസ്മിം സതി ഹോന്തി, കിസ്മിം അസതി ന ഹോന്തീ’’തി? തതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ ഥേരോ തുണ്ഹീ അഹോസി.
തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ ഇസിദത്തോ തസ്മിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേ സബ്ബനവകോ ഹോതി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഇസിദത്തോ ആയസ്മന്തം ഥേരം ഏതദവോച – ‘‘ബ്യാകരോമഹം, ഭന്തേ ഥേര, ചിത്തസ്സ ഗഹപതിനോ ഏതം പഞ്ഹ’’ന്തി? ‘‘ബ്യാകരോഹി ത്വം, ആവുസോ ഇസിദത്ത, ചിത്തസ്സ ഗഹപതിനോ ഏതം പഞ്ഹ’’ന്തി. ‘‘ഏവഞ്ഹി ത്വം, ഗഹപതി, പുച്ഛസി – ‘യാ ഇമാ, ഭന്തേ ഥേര, അനേകവിഹിതാ ദിട്ഠിയോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജന്തി – സസ്സതോ ലോകോതി വാ…പേ…; ഇമാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ദിട്ഠിയോ കിസ്മിം സതി ഹോന്തി, കിസ്മിം അസതി ന ഹോന്തീ’’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘യാ ഇമാ, ഗഹപതി, അനേകവിഹിതാ ദിട്ഠിയോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജന്തി – ‘സസ്സതോ ലോകോതി വാ, അസസ്സതോ ലോകോതി വാ, അന്തവാ ലോകോതി വാ അനന്തവാ ലോകോതി വാ, തം ജീവം തം സരീരന്തി വാ, അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരന്തി വാ, ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി വാ, ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി വാ, ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി വാ, നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി വാ. യാനി ചിമാനി ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനി ബ്രഹ്മജാലേ ഭണിതാനി; ഇമാ ഖോ, ഗഹപതി, ദിട്ഠിയോ സക്കായദിട്ഠിയാ സതി ഹോന്തി, സക്കായദിട്ഠിയാ അസതി ന ഹോന്തീ’’’തി.
‘‘കഥം പന, ഭന്തേ, സക്കായദിട്ഠി ഹോതീ’’തി? ‘‘ഇധ, ഗഹപതി, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ അരിയാനം അദസ്സാവീ അരിയധമ്മസ്സ അകോവിദോ അരിയധമ്മേ അവിനീതോ, സപ്പുരിസാനം അദസ്സാവീ സപ്പുരിസധമ്മസ്സ അകോവിദോ സപ്പുരിസധമ്മേ അവിനീതോ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, രൂപവന്തം വാ അത്താനം, അത്തനി വാ രൂപം, രൂപസ്മിം വാ അത്താനം; വേദനം അത്തതോ സമനുപസ്സതി…പേ… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, വിഞ്ഞാണവന്തം വാ അത്താനം, അത്തനി വാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണസ്മിം വാ അത്താനം. ഏവം ഖോ, ഗഹപതി, സക്കായദിട്ഠി ഹോതീ’’തി.
‘‘കഥം പന, ഭന്തേ, സക്കായദിട്ഠി ന ഹോതീ’’തി? ‘‘ഇധ, ഗഹപതി, സുതവാ അരിയസാവകോ അരിയാനം ദസ്സാവീ അരിയധമ്മസ്സ കോവിദോ അരിയധമ്മേ സുവിനീതോ സപ്പുരിസാനം ദസ്സാവീ സപ്പുരിസധമ്മസ്സ കോവിദോ സപ്പുരിസധമ്മേ സുവിനീതോ ന രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, ന രൂപവന്തം വാ അത്താനം, ന അത്തനി വാ രൂപം, ന രൂപസ്മിം വാ അത്താനം; ന വേദനം… ന സഞ്ഞം… ന സങ്ഖാരേ… ന വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, ന വിഞ്ഞാണവന്തം വാ അത്താനം, ന അത്തനി വാ വിഞ്ഞാണം, ന വിഞ്ഞാണസ്മിം വാ അത്താനം. ഏവം ഖോ, ഗഹപതി, സക്കായദിട്ഠി ന ഹോതീ’’തി.
‘‘കുതോ, ഭന്തേ, അയ്യോ ഇസിദത്തോ ആഗച്ഛതീ’’തി? ‘‘അവന്തിയാ ഖോ, ഗഹപതി, ആഗച്ഛാമീ’’തി. ‘‘അത്ഥി, ഭന്തേ, അവന്തിയാ ഇസിദത്തോ നാമ കുലപുത്തോ അമ്ഹാകം അദിട്ഠസഹായോ പബ്ബജിതോ? ദിട്ഠോ സോ ആയസ്മതാ’’തി? ‘‘ഏവം, ഗഹപതീ’’തി. ‘‘കഹം നു ഖോ സോ, ഭന്തേ, ആയസ്മാ ഏതരഹി വിഹരതീ’’തി? ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ ഇസിദത്തോ തുണ്ഹീ അഹോസി. ‘‘അയ്യോ നോ, ഭന്തേ, ഇസിദത്തോ’’തി? ‘‘ഏവം, ഗഹപതീ’’തി. ‘‘അഭിരമതു, ഭന്തേ, അയ്യോ ഇസിദത്തോ മച്ഛികാസണ്ഡേ. രമണീയം അമ്ബാടകവനം. അഹം അയ്യസ്സ ഇസിദത്തസ്സ ഉസ്സുക്കം കരിസ്സാമി ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാന’’ന്തി. ‘‘കല്യാണം വുച്ചതി, ഗഹപതീ’’തി.
അഥ ഖോ ചിത്തോ ഗഹപതി ആയസ്മതോ ഇസിദത്തസ്സ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഥേരേ ഭിക്ഖൂ പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന സഹത്ഥാ സന്തപ്പേസി സമ്പവാരേസി. അഥ ഖോ ഥേരാ ഭിക്ഖൂ ഭുത്താവിനോ ഓനീതപത്തപാണിനോ ഉട്ഠായാസനാ പക്കമിംസു. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഥേരോ ആയസ്മന്തം ഇസിദത്തം ഏതദവോച – ‘‘സാധു ഖോ തം, ആവുസോ ഇസിദത്ത, ഏസോ പഞ്ഹോ പടിഭാസി. നേസോ പഞ്ഹോ മം പടിഭാസി. തേനഹാവുസോ ഇസിദത്ത, യദാ അഞ്ഞഥാപി ഏവരൂപോ പഞ്ഹോ ആഗച്ഛേയ്യ, തഞ്ഞേവേത്ഥ പടിഭാസേയ്യാ’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഇസിദത്തോ സേനാസനം സംസാമേത്വാ പത്തചീവരമാദായ മച്ഛികാസണ്ഡമ്ഹാ പക്കാമി. യം മച്ഛികാസണ്ഡമ്ഹാ പക്കാമി, തഥാ പക്കന്തോവ അഹോസി, ന പുന പച്ചാഗച്ഛീതി. തതിയം.
൪. മഹകപാടിഹാരിയസുത്തം
൩൪൬. ഏകം സമയം സമ്ബഹുലാ ഥേരാ ഭിക്ഖൂ മച്ഛികാസണ്ഡേ വിഹരന്തി അമ്ബാടകവനേ. അഥ ഖോ ചിത്തോ ഗഹപതി യേന ഥേരാ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഥേരേ ഭിക്ഖൂ അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ചിത്തോ ഗഹപതി ഥേരേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘അധിവാസേന്തു മേ, ഭന്തേ ഥേരാ, സ്വാതനായ ഗോകുലേ ഭത്ത’’ന്തി. അധിവാസേസും ഖോ ഥേരാ ഭിക്ഖൂ തുണ്ഹീഭാവേന. അഥ ഖോ ചിത്തോ ഗഹപതി ഥേരാനം ഭിക്ഖൂനം അധിവാസനം വിദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഥേരേ ഭിക്ഖൂ അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. അഥ ഖോ ഥേരാ ഭിക്ഖൂ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന ചിത്തസ്സ ഗഹപതിനോ ഗോകുലം തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദിംസു.
അഥ ഖോ ചിത്തോ ഗഹപതി ഥേരേ ഭിക്ഖൂ പണീതേന സപ്പിപായാസേന സഹത്ഥാ സന്തപ്പേസി സമ്പവാരേസി. അഥ ഖോ ഥേരാ ഭിക്ഖൂ ഭുത്താവിനോ ഓനീതപത്തപാണിനോ ഉട്ഠായാസനാ പക്കമിംസു. ചിത്തോപി ഖോ ഗഹപതി ‘സേസകം വിസ്സജ്ജേഥാ’തി വത്വാ ഥേരേ ഭിക്ഖൂ പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ അനുബന്ധി. തേന ഖോ പന സമയേന ഉണ്ഹം ഹോതി കുഥിതം [കുട്ഠിതം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)]; തേ ച ഥേരാ ഭിക്ഖൂ പവേലിയമാനേന മഞ്ഞേ കായേന ഗച്ഛന്തി, യഥാ തം ഭോജനം ഭുത്താവിനോ.
തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ മഹകോ തസ്മിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേ സബ്ബനവകോ ഹോതി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹകോ ആയസ്മന്തം ഥേരം ഏതദവോച – ‘‘സാധു ഖ്വസ്സ, ഭന്തേ ഥേര, സീതകോ ച വാതോ വായേയ്യ, അബ്ഭസമ്പിലാപോ [അബ്ഭസംബിലാപോ (സീ.), അബ്ഭസംവിലാപോ (പീ.)] ച അസ്സ, ദേവോ ച ഏകമേകം ഫുസായേയ്യാ’’തി.
‘‘സാധു ഖ്വസ്സ, ആവുസോ മഹക, യം സീതകോ ച വാതോ വായേയ്യ, അബ്ഭസമ്പിലാപോ ച അസ്സ, ദേവോ ച ഏകമേകം ഫുസായേയ്യാ’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹകോ തഥാരൂപം ഇദ്ധാഭിസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരി [അഭിസങ്ഖാസി (സീ.)] യഥാ സീതകോ ച വാതോ വായി, അബ്ഭസമ്പിലാപോ ച അസ്സ [ആസി (?)], ദേവോ ച ഏകമേകം ഫുസി. അഥ ഖോ ചിത്തസ്സ ഗഹപതിനോ ഏതദഹോസി – ‘‘യോ ഖോ ഇമസ്മിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേ സബ്ബനവകോ ഭിക്ഖു തസ്സായം ഏവരൂപോ ഇദ്ധാനുഭാവോ’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹകോ ആരാമം സമ്പാപുണിത്വാ ആയസ്മന്തം ഥേരം ഏതദവോച – ‘‘അലമേത്താവതാ, ഭന്തേ ഥേരാ’’തി? ‘‘അലമേത്താവതാ, ആവുസോ മഹക! കതമേത്താവതാ, ആവുസോ മഹക! പൂജിതമേത്താവതാ, ആവുസോ മഹകാ’’തി. അഥ ഖോ ഥേരാ ഭിക്ഖൂ യഥാവിഹാരം അഗമംസു. ആയസ്മാപി മഹകോ സകം വിഹാരം അഗമാസി.
അഥ ഖോ ചിത്തോ ഗഹപതി യേനായസ്മാ മഹകോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം മഹകം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ചിത്തോ ഗഹപതി ആയസ്മന്തം മഹകം ഏതദവോച – ‘‘സാധു മേ, ഭന്തേ, അയ്യോ മഹകോ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മം ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം ദസ്സേതൂ’’തി. ‘‘തേന ഹി ത്വം, ഗഹപതി, ആലിന്ദേ ഉത്തരാസങ്ഗം പഞ്ഞപേത്വാ തിണകലാപം ഓകാസേഹീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ചിത്തോ ഗഹപതി ആയസ്മതോ മഹകസ്സ പടിസ്സുത്വാ ആലിന്ദേ ഉത്തരാസങ്ഗം പഞ്ഞപേത്വാ തിണകലാപം ഓകാസേസി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹകോ വിഹാരം പവിസിത്വാ സൂചിഘടികം ദത്വാ തഥാരൂപം ഇദ്ധാഭിസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരി യഥാ താലച്ഛിഗ്ഗളേന ച അഗ്ഗളന്തരികായ ച അച്ചി നിക്ഖമിത്വാ തിണാനി ഝാപേസി, ഉത്തരാസങ്ഗം ന ഝാപേസി. അഥ ഖോ ചിത്തോ ഗഹപതി ഉത്തരാസങ്ഗം പപ്ഫോടേത്വാ സംവിഗ്ഗോ ലോമഹട്ഠജാതോ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹകോ വിഹാരാ നിക്ഖമിത്വാ ചിത്തം ഗഹപതിം ഏതദവോച – ‘‘അലമേത്താവതാ, ഗഹപതീ’’തി?
‘‘അലമേത്താവതാ, ഭന്തേ മഹക! കതമേത്താവതാ, ഭന്തേ, മഹക! പൂജിതമേത്താവതാ, ഭന്തേ മഹക! അഭിരമതു, ഭന്തേ, അയ്യോ മഹകോ മച്ഛികാസണ്ഡേ. രമണീയം അമ്ബാടകവനം. അഹം അയ്യസ്സ മഹകസ്സ ഉസ്സുക്കം കരിസ്സാമി ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാന’’ന്തി. ‘‘കല്യാണം വുച്ചതി, ഗഹപതീ’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹകോ സേനാസനം സംസാമേത്വാ പത്തചീവരമാദായ മച്ഛികാസണ്ഡമ്ഹാ പക്കാമി. യം മച്ഛികാസണ്ഡമ്ഹാ പക്കാമി, തഥാ പക്കന്തോവ അഹോസി; ന പുന പച്ചാഗച്ഛീതി. ചതുത്ഥം.
൫. പഠമകാമഭൂസുത്തം
൩൪൭. ഏകം സമയം ആയസ്മാ കാമഭൂ മച്ഛികാസണ്ഡേ വിഹരതി അമ്ബാടകവനേ. അഥ ഖോ ചിത്തോ ഗഹപതി യേനായസ്മാ കാമഭൂ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം കാമഭും അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ചിത്തം ഗഹപതിം ആയസ്മാ കാമഭൂ ഏതദവോച –
‘‘വുത്തമിദം, ഗഹപതി –
‘‘നേലങ്ഗോ സേതപച്ഛാദോ, ഏകാരോ വത്തതീ രഥോ;
അനീഘം പസ്സ ആയന്തം [അപ്പത്തം (സ്യാ. കം. ക.)], ഛിന്നസോതം അബന്ധന’’ന്തി.
‘‘ഇമസ്സ നു ഖോ, ഗഹപതി, സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ കഥം വിത്ഥാരേന അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി? ‘‘കിം നു ഖോ ഏതം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ ഭാസിത’’ന്തി? ‘‘ഏവം, ഗഹപതീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ, മുഹുത്തം ആഗമേഹി യാവസ്സ അത്ഥം പേക്ഖാമീ’’തി. അഥ ഖോ ചിത്തോ ഗഹപതി മുഹുത്തം തുണ്ഹീ ഹുത്വാ ആയസ്മന്തം കാമഭും ഏതദവോച –
‘‘‘നേലങ്ഗ’ന്തി ഖോ, ഭന്തേ, സീലാനമേതം അധിവചനം. ‘സേതപച്ഛാദോ’തി ഖോ, ഭന്തേ, വിമുത്തിയാ ഏതം അധിവചനം. ‘ഏകാരോ’തി ഖോ, ഭന്തേ, സതിയാ ഏതം അധിവചനം. ‘വത്തതീ’തി ഖോ, ഭന്തേ, അഭിക്കമപടിക്കമസ്സേതം അധിവചനം. ‘രഥോ’തി ഖോ, ഭന്തേ, ഇമസ്സേതം ചാതുമഹാഭൂതികസ്സ കായസ്സ അധിവചനം മാതാപേത്തികസമ്ഭവസ്സ ഓദനകുമ്മാസൂപചയസ്സ അനിച്ചുച്ഛാദനപരിമദ്ദനഭേദനവിദ്ധംസനധമ്മസ്സ. രാഗോ ഖോ, ഭന്തേ, നീഘോ, ദോസോ നീഘോ, മോഹോ നീഘോ. തേ ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ പഹീനാ ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവങ്കതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ. തസ്മാ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു ‘അനീഘോ’തി വുച്ചതി. ‘ആയന്ത’ന്തി ഖോ, ഭന്തേ, അരഹതോ ഏതം അധിവചനം. ‘സോതോ’തി ഖോ, ഭന്തേ, തണ്ഹായേതം അധിവചനം. സാ ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ പഹീനാ ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവങ്കതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ. തസ്മാ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു ‘ഛിന്നസോതോ’തി വുച്ചതി. രാഗോ ഖോ, ഭന്തേ, ബന്ധനം, ദോസോ ബന്ധനം, മോഹോ ബന്ധനം. തേ ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ പഹീനാ ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവങ്കതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ. തസ്മാ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു ‘അബന്ധനോ’തി വുച്ചതി. ഇതി ഖോ, ഭന്തേ, യം തം ഭഗവതാ വുത്തം –
‘‘നേലങ്ഗോ സേതപച്ഛാദോ, ഏകാരോ വത്തതീ രഥോ;
അനീഘം പസ്സ ആയന്തം, ഛിന്നസോതം അബന്ധന’’ന്തി.
‘‘ഇമസ്സ ഖോ, ഭന്തേ, ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ ഏവം വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനാമീ’’തി. ‘‘ലാഭാ തേ, ഗഹപതി, സുലദ്ധം തേ, ഗഹപതി! യസ്സ തേ ഗമ്ഭീരേ ബുദ്ധവചനേ പഞ്ഞാചക്ഖു കമതീ’’തി. പഞ്ചമം.
൬. ദുതിയകാമഭൂസുത്തം
൩൪൮. ഏകം സമയം ആയസ്മാ കാമഭൂ മച്ഛികാസണ്ഡേ വിഹരതി അമ്ബാടകവനേ. അഥ ഖോ ചിത്തോ ഗഹപതി യേനായസ്മാ കാമഭൂ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ചിത്തോ ഗഹപതി ആയസ്മന്തം കാമഭും ഏതദവോച – ‘‘കതി നു ഖോ, ഭന്തേ, സങ്ഖാരാ’’തി? ‘‘തയോ ഖോ, ഗഹപതി, സങ്ഖാരാ – കായസങ്ഖാരോ, വചീസങ്ഖാരോ, ചിത്തസങ്ഖാരോ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി ഖോ ചിത്തോ ഗഹപതി ആയസ്മതോ കാമഭുസ്സ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ആയസ്മന്തം കാമഭും ഉത്തരിം പഞ്ഹം അപുച്ഛി – ‘‘കതമോ പന, ഭന്തേ, കായസങ്ഖാരോ, കതമോ വചീസങ്ഖാരോ, കതമോ ചിത്തസങ്ഖാരോ’’തി? ‘‘അസ്സാസപസ്സാസാ ഖോ, ഗഹപതി, കായസങ്ഖാരോ, വിതക്കവിചാരാ വചീസങ്ഖാരോ, സഞ്ഞാ ച വേദനാ ച ചിത്തസങ്ഖാരോ’’തി.
‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി ഖോ ചിത്തോ ഗഹപതി…പേ… ഉത്തരിം പഞ്ഹം അപുച്ഛി – ‘‘കസ്മാ പന, ഭന്തേ, അസ്സാസപസ്സാസാ കായസങ്ഖാരോ, കസ്മാ വിതക്കവിചാരാ വചീസങ്ഖാരോ, കസ്മാ സഞ്ഞാ ച വേദനാ ച ചിത്തസങ്ഖാരോ’’തി? ‘‘അസ്സാസപസ്സാസാ ഖോ, ഗഹപതി, കായികാ. ഏതേ ധമ്മാ കായപ്പടിബദ്ധാ, തസ്മാ അസ്സാസപസ്സാസാ കായസങ്ഖാരോ. പുബ്ബേ ഖോ, ഗഹപതി, വിതക്കേത്വാ വിചാരേത്വാ പച്ഛാ വാചം ഭിന്ദതി, തസ്മാ വിതക്കവിചാരാ വചീസങ്ഖാരോ. സഞ്ഞാ ച വേദനാ ച ചേതസികാ. ഏതേ ധമ്മാ ചിത്തപ്പടിബദ്ധാ, തസ്മാ സഞ്ഞാ ച വേദനാ ച ചിത്തസങ്ഖാരോ’’തി.
സാധു…പേ… ഉത്തരിം പഞ്ഹം അപുച്ഛി – ‘‘കഥം പന, ഭന്തേ, സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസമാപത്തി ഹോതീ’’തി? ‘‘ന ഖോ, ഗഹപതി, സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപജ്ജന്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏവം ഹോതി – ‘അഹം സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപജ്ജിസ്സ’ന്തി വാ ‘അഹം സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപജ്ജാമീ’തി വാ ‘അഹം സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപന്നോ’തി വാ. അഥ ഖ്വസ്സ പുബ്ബേവ തഥാ ചിത്തം ഭാവിതം ഹോതി യം തം തഥത്തായ ഉപനേതീ’’തി.
സാധു …പേ… ഉത്തരിം പഞ്ഹം അപുച്ഛി – ‘‘സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപജ്ജന്തസ്സ പന, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുനോ കതമേ ധമ്മാ പഠമം നിരുജ്ഝന്തി, യദി വാ കായസങ്ഖാരോ, യദി വാ വചീസങ്ഖാരോ, യദി വാ ചിത്തസങ്ഖാരോ’’തി? ‘‘സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപജ്ജന്തസ്സ ഖോ, ഗഹപതി, ഭിക്ഖുനോ വചീസങ്ഖാരോ പഠമം നിരുജ്ഝതി, തതോ കായസങ്ഖാരോ, തതോ ചിത്തസങ്ഖാരോ’’തി.
സാധു…പേ… ഉത്തരിം പഞ്ഹം അപുച്ഛി – ‘‘യ്വായം, ഭന്തേ, മതോ കാലങ്കതോ, യോ ചായം ഭിക്ഖു സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപന്നോ, ഇമേസം കിം നാനാകരണ’’ന്തി? ‘‘യ്വായം ഗഹപതി, മതോ കാലങ്കതോ തസ്സ കായസങ്ഖാരോ നിരുദ്ധോ പടിപ്പസ്സദ്ധോ, വചീസങ്ഖാരോ നിരുദ്ധോ പടിപ്പസ്സദ്ധോ, ചിത്തസങ്ഖാരോ നിരുദ്ധോ പടിപ്പസ്സദ്ധോ, ആയു പരിക്ഖീണോ, ഉസ്മാ വൂപസന്താ, ഇന്ദ്രിയാനി വിപരിഭിന്നാനി. യോ ച ഖ്വായം, ഗഹപതി, ഭിക്ഖു സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപന്നോ, തസ്സപി കായസങ്ഖാരോ നിരുദ്ധോ പടിപ്പസ്സദ്ധോ, വചീസങ്ഖാരോ നിരുദ്ധോ പടിപ്പസ്സദ്ധോ, ചിത്തസങ്ഖാരോ നിരുദ്ധോ പടിപ്പസ്സദ്ധോ, ആയു അപരിക്ഖീണോ, ഉസ്മാ അവൂപസന്താ, ഇന്ദ്രിയാനി വിപ്പസന്നാനി. യ്വായം, ഗഹപതി, മതോ കാലങ്കതോ, യോ ചായം ഭിക്ഖു സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപന്നോ, ഇദം നേസം നാനാകരണ’’ന്തി.
സാധു…പേ… ഉത്തരിം പഞ്ഹം അപുച്ഛി – ‘‘കഥം പന, ഭന്തേ, സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസമാപത്തിയാ വുട്ഠാനം ഹോതീ’’തി? ‘‘ന ഖോ, ഗഹപതി, സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസമാപത്തിയാ വുട്ഠഹന്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏവം ഹോതി – ‘അഹം സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസമാപത്തിയാ വുട്ഠഹിസ്സ’ന്തി വാ ‘അഹം സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസമാപത്തിയാ വുട്ഠഹാമീ’തി വാ ‘അഹം സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസമാപത്തിയാ വുട്ഠിതോ’തി വാ. അഥ ഖ്വസ്സ പുബ്ബേവ തഥാ ചിത്തം ഭാവിതം ഹോതി, യം തം തഥത്തായ ഉപനേതീ’’തി.
സാധു, ഭന്തേ…പേ… ഉത്തരിം പഞ്ഹം അപുച്ഛി – ‘‘സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസമാപത്തിയാ വുട്ഠഹന്തസ്സ പന, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുനോ കതമേ ധമ്മാ പഠമം ഉപ്പജ്ജന്തി, യദി വാ കായസങ്ഖാരോ, യദി വാ വചീസങ്ഖാരോ, യദി വാ ചിത്തസങ്ഖാരോ’’തി? ‘‘സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസമാപത്തിയാ വുട്ഠഹന്തസ്സ, ഗഹപതി, ഭിക്ഖുനോ ചിത്തസങ്ഖാരോ പഠമം ഉപ്പജ്ജതി, തതോ കായസങ്ഖാരോ, തതോ വചീസങ്ഖാരോ’’തി.
സാധു…പേ… ഉത്തരിം പഞ്ഹം അപുച്ഛി – ‘‘സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസമാപത്തിയാ വുട്ഠിതം പന, ഭന്തേ, ഭിക്ഖും കതി ഫസ്സാ ഫുസന്തി’’? ‘‘സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസമാപത്തിയാ വുട്ഠിതം ഖോ, ഗഹപതി, ഭിക്ഖും തയോ ഫസ്സാ ഫുസന്തി – സുഞ്ഞതോ ഫസ്സോ, അനിമിത്തോ ഫസ്സോ, അപ്പണിഹിതോ ഫസ്സോ’’തി.
സാധു…പേ… ഉത്തരിം പഞ്ഹം അപുച്ഛി – ‘‘സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസമാപത്തിയാ വുട്ഠിതസ്സ പന, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുനോ കിംനിന്നം ചിത്തം ഹോതി, കിംപോണം, കിംപബ്ഭാര’’ന്തി? ‘‘സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസമാപത്തിയാ വുട്ഠിതസ്സ ഖോ, ഗഹപതി, ഭിക്ഖുനോ വിവേകനിന്നം ചിത്തം ഹോതി വിവേകപോണം വിവേകപബ്ഭാര’’ന്തി.
‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി ഖോ ചിത്തോ ഗഹപതി ആയസ്മതോ കാമഭുസ്സ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ആയസ്മന്തം കാമഭും ഉത്തരിം പഞ്ഹം അപുച്ഛി – ‘‘സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസമാപത്തിയാ പന, ഭന്തേ, കതി ധമ്മാ ബഹൂപകാരാ’’തി? ‘‘അദ്ധാ ഖോ ത്വം, ഗഹപതി, യം പഠമം പുച്ഛിതബ്ബം തം പുച്ഛസി. അപി ച ത്യാഹം ബ്യാകരിസ്സാമി. സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസമാപത്തിയാ ഖോ, ഗഹപതി, ദ്വേ ധമ്മാ ബഹൂപകാരാ – സമഥോ ച വിപസ്സനാ ചാ’’തി. ഛട്ഠം.
൭. ഗോദത്തസുത്തം
൩൪൯. ഏകം സമയം ആയസ്മാ ഗോദത്തോ മച്ഛികാസണ്ഡേ വിഹരതി അമ്ബാടകവനേ. അഥ ഖോ ചിത്തോ ഗഹപതി യേനായസ്മാ ഗോദത്തോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ഗോദത്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ചിത്തം ഗഹപതിം ആയസ്മാ ഗോദത്തോ ഏതദവോച – ‘‘യാ ചായം, ഗഹപതി, അപ്പമാണാ ചേതോവിമുത്തി, യാ ച ആകിഞ്ചഞ്ഞാ ചേതോവിമുത്തി, യാ ച സുഞ്ഞതാ ചേതോവിമുത്തി, യാ ച അനിമിത്താ ചേതോവിമുത്തി, ഇമേ ധമ്മാ നാനത്ഥാ നാനാബ്യഞ്ജനാ ഉദാഹു ഏകത്ഥാ ബ്യഞ്ജനമേവ നാന’’ന്തി? ‘‘അത്ഥി, ഭന്തേ, പരിയായോ യം പരിയായം ആഗമ്മ ഇമേ ധമ്മാ നാനത്ഥാ ചേവ നാനാബ്യഞ്ജനാ ച. അത്ഥി പന, ഭന്തേ, പരിയായോ യം പരിയായം ആഗമ്മ ഇമേ ധമ്മാ ഏകത്ഥാ ബ്യഞ്ജനമേവ നാന’’ന്തി.
‘‘കതമോ ച, ഭന്തേ, പരിയായോ യം പരിയായം ആഗമ്മ ഇമേ ധമ്മാ നാനത്ഥാ ചേവ നാനാബ്യഞ്ജനാ ച? ഇധ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി, തഥാ ദുതിയം, തഥാ തതിയം, തഥാ ചതുത്ഥം [ചതുത്ഥിം (?)]. ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന [അബ്യാപജ്ഝേന (സീ. സ്യാ. കം. പീ.), അബ്യാബജ്ഝേന (?)] ഫരിത്വാ വിഹരതി. കരുണാസഹഗതേന ചേതസാ…പേ… മുദിതാസഹഗതേന ചേതസാ…പേ… ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി, തഥാ ദുതിയം, തഥാ തതിയം, തഥാ ചതുത്ഥം. ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന ഫരിത്വാ വിഹരതി. അയം വുച്ചതി, ഭന്തേ, അപ്പമാണാ ചേതോവിമുത്തി.
‘‘കതമാ ച, ഭന്തേ, ആകിഞ്ചഞ്ഞാ ചേതോവിമുത്തി? ഇധ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ, ‘നത്ഥി കിഞ്ചീ’തി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. അയം വുച്ചതി, ഭന്തേ, ആകിഞ്ചഞ്ഞാ ചേതോവിമുത്തി.
‘‘കതമാ ച, ഭന്തേ, സുഞ്ഞതാ ചേതോവിമുത്തി? ഇധ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു അരഞ്ഞഗതോ വാ രുക്ഖമൂലഗതോ വാ സുഞ്ഞാഗാരഗതോ വാ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘സുഞ്ഞമിദം അത്തേന വാ അത്തനിയേന വാ’തി. അയം വുച്ചതി, ഭന്തേ, സുഞ്ഞതാ ചേതോവിമുത്തി.
‘‘കതമാ ച, ഭന്തേ, അനിമിത്താ ചേതോവിമുത്തി? ഇധ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു സബ്ബനിമിത്താനം അമനസികാരാ അനിമിത്തം ചേതോസമാധിം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. അയം വുച്ചതി, ഭന്തേ, അനിമിത്താ ചേതോവിമുത്തി. അയം ഖോ, ഭന്തേ, പരിയായോ യം പരിയായം ആഗമ്മ ഇമേ ധമ്മാ നാനത്ഥാ ചേവ നാനാബ്യഞ്ജനാ ച.
‘‘കതമോ ച, ഭന്തേ, പരിയായോ യം പരിയായം ആഗമ്മ ഇമേ ധമ്മാ ഏകത്ഥാ ബ്യഞ്ജനമേവ നാനം? രാഗോ, ഭന്തേ, പമാണകരണോ, ദോസോ പമാണകരണോ, മോഹോ പമാണകരണോ. തേ ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ പഹീനാ ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവങ്കതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ. യാവതാ ഖോ, ഭന്തേ, അപ്പമാണാ ചേതോവിമുത്തിയോ, അകുപ്പാ താസം ചേതോവിമുത്തി അഗ്ഗമക്ഖായതി. സാ ഖോ പന അകുപ്പാ ചേതോവിമുത്തി സുഞ്ഞാ രാഗേന, സുഞ്ഞാ ദോസേന, സുഞ്ഞാ മോഹേന. രാഗോ ഖോ, ഭന്തേ, കിഞ്ചനം, ദോസോ കിഞ്ചനം, മോഹോ കിഞ്ചനം. തേ ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ പഹീനാ ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവങ്കതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ. യാവതാ ഖോ, ഭന്തേ, ആകിഞ്ചഞ്ഞാ ചേതോവിമുത്തിയോ, അകുപ്പാ താസം ചേതോവിമുത്തി അഗ്ഗമക്ഖായതി. സാ ഖോ പന അകുപ്പാ ചേതോവിമുത്തി സുഞ്ഞാ രാഗേന, സുഞ്ഞാ ദോസേന, സുഞ്ഞാ മോഹേന. രാഗോ ഖോ, ഭന്തേ, നിമിത്തകരണോ, ദോസോ നിമിത്തകരണോ, മോഹോ നിമിത്തകരണോ. തേ ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ പഹീനാ ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവങ്കതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ. യാവതാ ഖോ, ഭന്തേ, അനിമിത്താ ചേതോവിമുത്തിയോ, അകുപ്പാ താസം ചേതോവിമുത്തി അഗ്ഗമക്ഖായതി. സാ ഖോ പന അകുപ്പാ ചേതോവിമുത്തി സുഞ്ഞാ രാഗേന, സുഞ്ഞാ ദോസേന, സുഞ്ഞാ മോഹേന. അയം ഖോ, ഭന്തേ, പരിയായോ യം പരിയായം ആഗമ്മ ഇമേ ധമ്മാ ഏകത്ഥാ ബ്യഞ്ജനമേവ നാന’’ന്തി. ‘‘ലാഭാ തേ, ഗഹപതി, സുലദ്ധം തേ, ഗഹപതി! യസ്സ തേ ഗമ്ഭീരേ ബുദ്ധവചനേ പഞ്ഞാചക്ഖു കമതീ’’തി. സത്തമം.
൮. നിഗണ്ഠനാടപുത്തസുത്തം
൩൫൦. തേന ഖോ പന സമയേന നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ [നാതപുത്തോ (സീ.)] മച്ഛികാസണ്ഡം അനുപ്പത്തോ ഹോതി മഹതിയാ നിഗണ്ഠപരിസായ സദ്ധിം. അസ്സോസി ഖോ ചിത്തോ ഗഹപതി – ‘‘നിഗണ്ഠോ കിര നാടപുത്തോ മച്ഛികാസണ്ഡം അനുപ്പത്തോ മഹതിയാ നിഗണ്ഠപരിസായ സദ്ധി’’ന്തി. അഥ ഖോ ചിത്തോ ഗഹപതി സമ്ബഹുലേഹി ഉപാസകേഹി സദ്ധിം യേന നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ നിഗണ്ഠേന നാടപുത്തേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ചിത്തം ഗഹപതിം നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ ഏതദവോച – ‘‘സദ്ദഹസി ത്വം, ഗഹപതി, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ – അത്ഥി അവിതക്കോ അവിചാരോ സമാധി, അത്ഥി വിതക്കവിചാരാനം നിരോധോ’’തി?
‘‘ന ഖ്വാഹം ഏത്ഥ, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സദ്ധായ ഗച്ഛാമി. അത്ഥി അവിതക്കോ അവിചാരോ സമാധി, അത്ഥി വിതക്കവിചാരാനം നിരോധോ’’തി. ഏവം വുത്തേ, നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ ഉല്ലോകേത്വാ [സകം പരിസം അപലോകേത്വാ (സീ. സ്യാ. കം.), ഓലോകേത്വാ (സീ. അട്ഠ. സ്യാ. അട്ഠ.)] ഏതദവോച – ‘‘ഇദം ഭവന്തോ പസ്സന്തു, യാവ ഉജുകോ ചായം ചിത്തോ ഗഹപതി, യാവ അസഠോ ചായം ചിത്തോ ഗഹപതി, യാവ അമായാവീ ചായം ചിത്തോ ഗഹപതി, വാതം വാ സോ ജാലേന ബാധേതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യ, യോ വിതക്കവിചാരേ നിരോധേതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യ, സകമുട്ഠിനാ വാ സോ ഗങ്ഗായ സോതം ആവാരേതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യ, യോ വിതക്കവിചാരേ നിരോധേതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യാ’’തി.
‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ഭന്തേ, കതമം നു ഖോ പണീതതരം – ഞാണം വാ സദ്ധാ വാ’’തി? ‘‘സദ്ധായ ഖോ, ഗഹപതി, ഞാണംയേവ പണീതതര’’ന്തി. ‘‘അഹം ഖോ, ഭന്തേ, യാവദേവ ആകങ്ഖാമി, വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമി. അഹം ഖോ, ഭന്തേ, യാവദേവ ആകങ്ഖാമി, വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ…പേ… ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമി. അഹം ഖോ, ഭന്തേ, യാവദേവ ആകങ്ഖാമി, പീതിയാ ച വിരാഗാ…പേ… തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമി. അഹം ഖോ, ഭന്തേ, യാവദേവ ആകങ്ഖാമി, സുഖസ്സ ച പഹാനാ…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമി. ന സോ ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, ഏവം ജാനന്തോ ഏവം പസ്സന്തോ കസ്സ അഞ്ഞസ്സ സമണസ്സ വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ വാ സദ്ധായ ഗമിസ്സാമി? അത്ഥി അവിതക്കോ അവിചാരോ സമാധി, അത്ഥി വിതക്കവിചാരാനം നിരോധോ’’തി.
ഏവം വുത്തേ, നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ സകം പരിസം അപലോകേത്വാ ഏതദവോച – ‘‘ഇദം ഭവന്തോ പസ്സന്തു, യാവ അനുജുകോ ചായം ചിത്തോ ഗഹപതി, യാവ സഠോ ചായം ചിത്തോ ഗഹപതി, യാവ മായാവീ ചായം ചിത്തോ ഗഹപതീ’’തി.
‘‘ഇദാനേവ ഖോ തേ [ഇദാനേവ ച പന (സ്യാ. കം. ക.)] മയം, ഭന്തേ, ഭാസിതം – ‘ഏവം ആജാനാമ ഇദം ഭവന്തോ പസ്സന്തു, യാവ ഉജുകോ ചായം ചിത്തോ ഗഹപതി, യാവ അസഠോ ചായം ചിത്തോ ഗഹപതി, യാവ അമായാവീ ചായം ചിത്തോ ഗഹപതീ’തി. ഇദാനേവ ച പന മയം, ഭന്തേ, ഭാസിതം – ‘ഏവം ആജാനാമ ഇദം ഭവന്തോ പസ്സന്തു, യാവ അനുജുകോ ചായം ചിത്തോ ഗഹപതി, യാവ സഠോ ചായം ചിത്തോ ഗഹപതി, യാവ മായാവീ ചായം ചിത്തോ ഗഹപതീ’തി. സചേ തേ, ഭന്തേ, പുരിമം സച്ചം, പച്ഛിമം തേ മിച്ഛാ. സചേ പന തേ, ഭന്തേ, പുരിമം മിച്ഛാ, പച്ഛിമം തേ സച്ചം. ഇമേ ഖോ പന, ഭന്തേ, ദസ സഹധമ്മികാ പഞ്ഹാ ആഗച്ഛന്തി. യദാ നേസം അത്ഥം ആജാനേയ്യാസി, അഥ മം പടിഹരേയ്യാസി സദ്ധിം നിഗണ്ഠപരിസായ. ഏകോ പഞ്ഹോ, ഏകോ ഉദ്ദേസോ, ഏകം വേയ്യാകരണം. ദ്വേ പഞ്ഹാ, ദ്വേ ഉദ്ദേസാ, ദ്വേ വേയ്യാകരണാനി. തയോ പഞ്ഹാ, തയോ ഉദ്ദേസാ, തീണി വേയ്യാകരണാനി. ചത്താരോ പഞ്ഹാ, ചത്താരോ ഉദ്ദേസാ, ചത്താരി വേയ്യാകരണാനി. പഞ്ച പഞ്ഹാ, പഞ്ച ഉദ്ദേസാ, പഞ്ച വേയ്യാകരണാനി. ഛ പഞ്ഹാ, ഛ ഉദ്ദേസാ, ഛ വേയ്യാകരണാനി. സത്ത പഞ്ഹാ, സത്ത ഉദ്ദേസാ, സത്ത വേയ്യാകരണാനി. അട്ഠ പഞ്ഹാ, അട്ഠ ഉദ്ദേസാ, അട്ഠ വേയ്യാകരണാനി. നവ പഞ്ഹാ, നവ ഉദ്ദേസാ, നവ വേയ്യാകരണാനി. ദസ പഞ്ഹാ, ദസ ഉദ്ദേസാ, ദസ വേയ്യാകരണാനീ’’തി. അഥ ഖോ ചിത്തോ ഗഹപതി നിഗണ്ഠം നാടപുത്തം ഇമേ ദസ സഹധമ്മികേ പഞ്ഹേ ആപുച്ഛിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമീതി. അട്ഠമം.
൯. അചേലകസ്സപസുത്തം
൩൫൧. തേന ഖോ പന സമയേന അചേലോ കസ്സപോ മച്ഛികാസണ്ഡം അനുപ്പത്തോ ഹോതി ചിത്തസ്സ ഗഹപതിനോ പുരാണഗിഹിസഹായോ. അസ്സോസി ഖോ ചിത്തോ ഗഹപതി – ‘‘അചേലോ കിര കസ്സപോ മച്ഛികാസണ്ഡം അനുപ്പത്തോ അമ്ഹാകം പുരാണഗിഹിസഹായോ’’തി. അഥ ഖോ ചിത്തോ ഗഹപതി യേന അചേലോ കസ്സപോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ അചേലേന കസ്സപേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ചിത്തോ ഗഹപതി അചേലം കസ്സപം ഏതദവോച – ‘‘കീവചിരം പബ്ബജിതസ്സ, ഭന്തേ, കസ്സപാ’’തി? ‘‘തിംസമത്താനി ഖോ മേ, ഗഹപതി, വസ്സാനി പബ്ബജിതസ്സാ’’തി. ‘‘ഇമേഹി പന തേ, ഭന്തേ, തിംസമത്തേഹി വസ്സേഹി അത്ഥി കോചി ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ [ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മോ (സ്യാ. കം.)] അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസോ അധിഗതോ ഫാസുവിഹാരോ’’തി? ‘‘ഇമേഹി ഖോ മേ, ഗഹപതി, തിംസമത്തേഹി വസ്സേഹി പബ്ബജിതസ്സ നത്ഥി കോചി ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസോ അധിഗതോ ഫാസുവിഹാരോ, അഞ്ഞത്ര നഗ്ഗേയ്യാ ച മുണ്ഡേയ്യാ ച പാവളനിപ്ഫോടനായ ചാ’’തി. ഏവം വുത്തേ, ചിത്തോ ഗഹപതി അചേലം കസ്സപം ഏതദവോച – ‘‘അച്ഛരിയം വത, ഭോ, അബ്ഭുതം വത, ഭോ! ധമ്മസ്സ സ്വാക്ഖാതതാ [സബ്ബത്ഥപി ഏവമേവ ദിസ്സതി] യത്ര ഹി നാമ തിംസമത്തേഹി വസ്സേഹി ന കോചി ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസോ അധിഗതോ അഭവിസ്സ ഫാസുവിഹാരോ, അഞ്ഞത്ര നഗ്ഗേയ്യാ ച മുണ്ഡേയ്യാ ച പാവളനിപ്ഫോടനായ ചാ’’തി!
‘‘തുയ്ഹം പന, ഗഹപതി, കീവചിരം ഉപാസകത്തം ഉപഗതസ്സാ’’തി? ‘‘മയ്ഹമ്പി ഖോ പന, ഭന്തേ, തിംസമത്താനി വസ്സാനി ഉപാസകത്തം ഉപഗതസ്സാ’’തി. ‘‘ഇമേഹി പന തേ, ഗഹപതി, തിംസമത്തേഹി വസ്സേഹി അത്ഥി കോചി ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസോ അധിഗതോ ഫാസുവിഹാരോ’’തി? ‘‘ഗിഹിനോപി സിയാ, ഭന്തേ. അഹഞ്ഹി, ഭന്തേ, യാവദേവ ആകങ്ഖാമി, വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമി. അഹഞ്ഹി, ഭന്തേ, യാവദേവ ആകങ്ഖാമി, വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ …പേ… ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമി. അഹഞ്ഹി, ഭന്തേ, യാവദേവ ആകങ്ഖാമി, പീതിയാ ച വിരാഗാ…പേ… തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമി. അഹഞ്ഹി, ഭന്തേ, യാവദേവ ആകങ്ഖാമി, സുഖസ്സ ച പഹാനാ…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമി. സചേ ഖോ പനാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ [ഭഗവതാ (സ്യാ. കം.)] പഠമതരം കാലം കരേയ്യം, അനച്ഛരിയം ഖോ പനേതം യം മം ഭഗവാ ഏവം ബ്യാകരേയ്യ – ‘നത്ഥി തം സംയോജനം യേന സംയോജനേന സംയുത്തോ ചിത്തോ ഗഹപതി പുന ഇമം ലോകം ആഗച്ഛേയ്യാ’’’തി. ഏവം വുത്തേ, അചേലോ കസ്സപോ ചിത്തം ഗഹപതിം ഏതദവോച – ‘‘അച്ഛരിയം വത ഭോ, അബ്ഭുതം വത ഭോ! ധമ്മസ്സ സ്വാക്ഖാതതാ, യത്ര ഹി നാമ ഗിഹീ ഓദാതവസനോ [ഗിഹീ ഓദാതവസനാ (സീ. പീ.)] ഏവരൂപം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസം അധിഗമിസ്സതി [അധിഗമിസ്സന്തി (സീ. പീ.)] ഫാസുവിഹാരം. ലഭേയ്യാഹം, ഗഹപതി, ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ പബ്ബജ്ജം, ലഭേയ്യം ഉപസമ്പദ’’ന്തി.
അഥ ഖോ ചിത്തോ ഗഹപതി അചേലം കസ്സപം ആദായ യേന ഥേരാ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഥേരേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘അയം, ഭന്തേ, അചേലോ കസ്സപോ അമ്ഹാകം പുരാണഗിഹിസഹായോ. ഇമം ഥേരാ പബ്ബാജേന്തു ഉപസമ്പാദേന്തു. അഹമസ്സ ഉസ്സുക്കം കരിസ്സാമി ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാന’’ന്തി. അലത്ഥ ഖോ അചേലോ കസ്സപോ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ പബ്ബജ്ജം, അലത്ഥ ഉപസമ്പദം. അചിരൂപസമ്പന്നോ ച പനായസ്മാ കസ്സപോ ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ നചിരസ്സേവ – യസ്സത്ഥായ കുലപുത്താ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി, തദനുത്തരം ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസി. ‘‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’’തി അബ്ഭഞ്ഞാസി. അഞ്ഞതരോ ച പനായസ്മാ കസ്സപോ അരഹതം അഹോസീതി. നവമം.
൧൦. ഗിലാനദസ്സനസുത്തം
൩൫൨. തേന ഖോ പന സമയേന ചിത്തോ ഗഹപതി ആബാധികോ ഹോതി ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ. അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ആരാമദേവതാ വനദേവതാ രുക്ഖദേവതാ ഓസധിതിണവനപ്പതീസു അധിവത്ഥാ ദേവതാ സങ്ഗമ്മ സമാഗമ്മ ചിത്തം ഗഹപതിം ഏതദവോചും – ‘‘പണിധേഹി, ഗഹപതി, അനാഗതമദ്ധാനം രാജാ അസ്സം ചക്കവത്തീ’’തി.
ഏവം വുത്തേ, ചിത്തോ ഗഹപതി താ ആരാമദേവതാ വനദേവതാ രുക്ഖദേവതാ ഓസധിതിണവനപ്പതീസു അധിവത്ഥാ ദേവതാ ഏതദവോച – ‘‘തമ്പി അനിച്ചം, തമ്പി അദ്ധുവം, തമ്പി പഹായ ഗമനീയ’’ന്തി. ഏവം വുത്തേ, ചിത്തസ്സ ഗഹപതിനോ മിത്താമച്ചാ ഞാതിസാലോഹിതാ ചിത്തം ഗഹപതിം ഏതദവോചും – ‘‘സതിം, അയ്യപുത്ത, ഉപട്ഠപേഹി, മാ വിപ്പലപീ’’തി. ‘‘കിം താഹം വദാമി യം മം തുമ്ഹേ ഏവം വദേഥ – ‘സതിം, അയ്യപുത്ത, ഉപട്ഠപേഹി, മാ വിപ്പലപീ’’’തി? ‘‘ഏവം ഖോ ത്വം, അയ്യപുത്ത, വദേസി – ‘തമ്പി അനിച്ചം, തമ്പി അദ്ധുവം, തമ്പി പഹായ ഗമനീയ’’’ന്തി. ‘‘തഥാ ഹി പന മം ആരാമദേവതാ വനദേവതാ രുക്ഖദേവതാ ഓസധിതിണവനപ്പതീസു അധിവത്ഥാ ദേവതാ ഏവമാഹംസു – ‘പണിധേഹി, ഗഹപതി, അനാഗതമദ്ധാനം രാജാ അസ്സം ചക്കവത്തീ’തി. താഹം ഏവം വദാമി – ‘തമ്പി അനിച്ചം…പേ… തമ്പി പഹായ ഗമനീയ’’’ന്തി. ‘‘കിം പന താ, അയ്യപുത്ത, ആരാമദേവതാ വനദേവതാ രുക്ഖദേവതാ ഓസധിതിണവനപ്പതീസു അധിവത്ഥാ ദേവതാ അത്ഥവസം സമ്പസ്സമാനാ ഏവമാഹംസു – ‘പണിധേഹി, ഗഹപതി, അനാഗതമദ്ധാനം രാജാ അസ്സം ചക്കവത്തീ’’’തി? ‘‘താസം ഖോ ആരാമദേവതാനം വനദേവതാനം രുക്ഖദേവതാനം ഓസധിതിണവനപ്പതീസു അധിവത്ഥാനം ദേവതാനം ഏവം ഹോതി – ‘അയം ഖോ ചിത്തോ ഗഹപതി, സീലവാ [സീലവന്തോ (ക.)] കല്യാണധമ്മോ. സചേ പണിദഹിസ്സതി – അനാഗതമദ്ധാനം രാജാ അസ്സം ചക്കവത്തീ’തി, ‘തസ്സ ഖോ അയം ഇജ്ഝിസ്സതി, സീലവതോ ചേതോപണിധി വിസുദ്ധത്താ ധമ്മികോ ധമ്മികം ഫലം അനുപസ്സതീ’തി. ഇമം ഖോ താ ആരാമദേവതാ വനദേവതാ രുക്ഖദേവതാ ഓസധിതിണവനപ്പതീസു അധിവത്ഥാ ദേവതാ അത്ഥവസം സമ്പസ്സമാനാ ഏവമാഹംസു – ‘പണിധേഹി, ഗഹപതി, അനാഗതമദ്ധാനം രാജാ അസ്സം ചക്കവത്തീ’തി. താഹം ഏവം വദാമി – ‘തമ്പി അനിച്ചം, തമ്പി അദ്ധുവം, തമ്പി പഹായ ഗമനീയ’’’ന്തി.
‘‘തേന ഹി, അയ്യപുത്ത, അമ്ഹേപി ഓവദാഹീ’’തി. ‘‘തസ്മാ ഹി വോ ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതാ ഭവിസ്സാമ – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ’തി. ധമ്മേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതാ ഭവിസ്സാമ – ‘സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ സന്ദിട്ഠികോ അകാലികോ ഏഹിപസ്സികോ ഓപനേയ്യികോ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹീ’തി. സങ്ഘേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതാ ഭവിസ്സാമ – ‘സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ, ഉജുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ, ഞായപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ, സാമീചിപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ, യദിദം ചത്താരി പുരിസയുഗാനി അട്ഠ പുരിസപുഗ്ഗലാ ഏസ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ ആഹുനേയ്യോ പാഹുനേയ്യോ ദക്ഖിണേയ്യോ അഞ്ജലികരണീയോ അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാ’തി. യം ഖോ പന കിഞ്ചി കുലേ ദേയ്യധമ്മം സബ്ബം തം അപ്പടിവിഭത്തം ഭവിസ്സതി സീലവന്തേഹി കല്യാണധമ്മേഹീതി ഏവഞ്ഹി വോ സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി. അഥ ഖോ ചിത്തോ ഗഹപതി മിത്താമച്ചേ ഞാതിസാലോഹിതേ ബുദ്ധേ ച ധമ്മേ ച സങ്ഘേ ച ചാഗേ ച സമാദപേത്വാ കാലമകാസീതി. ദസമം.
ചിത്തസംയുത്തം സമത്തം.