൮. ഗാമണിസംയുത്തം
൧. ചണ്ഡസുത്തം
൩൫൩. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ ചണ്ഡോ ഗാമണി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ചണ്ഡോ ഗാമണി ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഹേതു, കോ പച്ചയോ യേന മിധേകച്ചോ ചണ്ഡോ ചണ്ഡോത്വേവ [യേന മിധേകച്ചോ ചണ്ഡോതേവ (സീ. പീ.)] സങ്ഖം ഗച്ഛതി. കോ പന, ഭന്തേ, ഹേതു, കോ പച്ചയോ യേന മിധേകച്ചോ സോരതോ സോരതോത്വേവ [യേന മിധേകച്ചോ സുരതോതേവ (സീ. പീ.)] സങ്ഖം ഗച്ഛതീ’’തി? ‘‘ഇധ, ഗാമണി, ഏകച്ചസ്സ രാഗോ അപ്പഹീനോ ഹോതി. രാഗസ്സ അപ്പഹീനത്താ പരേ കോപേന്തി, പരേഹി കോപിയമാനോ കോപം പാതുകരോതി. സോ ചണ്ഡോത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി. ദോസോ അപ്പഹീനോ ഹോതി. ദോസസ്സ അപ്പഹീനത്താ പരേ കോപേന്തി, പരേഹി കോപിയമാനോ കോപം പാതുകരോതി. സോ ചണ്ഡോത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി. മോഹോ അപ്പഹീനോ ഹോതി. മോഹസ്സ അപ്പഹീനത്താ പരേ കോപേന്തി, പരേഹി കോപിയമാനോ കോപം പാതുകരോതി. സോ ചണ്ഡോത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി. അയം ഖോ, ഗാമണി, ഹേതു, അയം പച്ചയോ യേന മിധേകച്ചോ ചണ്ഡോ ചണ്ഡോത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി’’.
‘‘ഇധ പന, ഗാമണി, ഏകച്ചസ്സ രാഗോ പഹീനോ ഹോതി. രാഗസ്സ പഹീനത്താ പരേ ന കോപേന്തി, പരേഹി കോപിയമാനോ കോപം ന പാതുകരോതി. സോ സോരതോത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി. ദോസോ പഹീനോ ഹോതി. ദോസസ്സ പഹീനത്താ പരേ ന കോപേന്തി, പരേഹി കോപിയമാനോ കോപം ന പാതുകരോതി. സോ സോരതോത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി. മോഹോ പഹീനോ ഹോതി. മോഹസ്സ പഹീനത്താ പരേ ന കോപേന്തി, പരേഹി കോപിയമാനോ കോപം ന പാതുകരോതി. സോ സോരതോത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി. അയം ഖോ, ഗാമണി, ഹേതു അയം പച്ചയോ യേന മിധേകച്ചോ സോരതോ സോരതോത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതീ’’തി.
ഏവം വുത്തേ, ചണ്ഡോ ഗാമണി ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ, അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ! സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, നിക്കുജ്ജിതം വാ ഉക്കുജ്ജേയ്യ, പടിച്ഛന്നം വാ വിവരേയ്യ, മൂള്ഹസ്സ വാ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, അന്ധകാരേ വാ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ – ചക്ഖുമന്തോ രൂപാനി ദക്ഖന്തീതി; ഏവമേവം ഭഗവതാ അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ. ഏസാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം സരണം ഗച്ഛാമി ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ഉപാസകം മം ഭഗവാ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി. പഠമം.
൨. താലപുടസുത്തം
൩൫൪. ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. അഥ ഖോ താലപുടോ [താലപുത്തോ (സീ. സ്യാ. കം.)] നടഗാമണി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ താലപുടോ നടഗാമണി ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സുതം മേതം, ഭന്തേ, പുബ്ബകാനം ആചരിയപാചരിയാനം നടാനം ഭാസമാനാനം – ‘യോ സോ നടോ രങ്ഗമജ്ഝേ സമജ്ജമജ്ഝേ സച്ചാലികേന ജനം ഹാസേതി രമേതി, സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ പഹാസാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതീ’തി. ഇധ ഭഗവാ കിമാഹാ’’തി? ‘‘അലം, ഗാമണി, തിട്ഠതേതം. മാ മം ഏതം പുച്ഛീ’’തി. ദുതിയമ്പി ഖോ താലപുടോ നടഗാമണി ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സുതം മേതം, ഭന്തേ, പുബ്ബകാനം ആചരിയപാചരിയാനം നടാനം ഭാസമാനാനം – ‘യോ സോ നടോ രങ്ഗമജ്ഝേ സമജ്ജമജ്ഝേ സച്ചാലികേന ജനം ഹാസേതി രമേതി, സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ പഹാസാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതീ’തി. ഇധ ഭഗവാ കിമാഹാ’’തി? ‘‘അലം, ഗാമണി, തിട്ഠതേതം. മാ മം ഏതം പുച്ഛീ’’തി. തതിയമ്പി ഖോ താലപുടോ നടഗാമണി ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സുതം മേതം, ഭന്തേ, പുബ്ബകാനം ആചരിയപാചരിയാനം നടാനം ഭാസമാനാനം – ‘യോ സോ നടോ രങ്ഗമജ്ഝേ സമജ്ജമജ്ഝേ സച്ചാലികേന ജനം ഹാസേതി രമേതി, സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ പഹാസാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതീ’തി. ഇധ ഭഗവാ കിമാഹാ’’തി?
‘‘അദ്ധാ ഖോ ത്യാഹം, ഗാമണി, ന ലഭാമി [നാലത്ഥം (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] – ‘അലം, ഗാമണി, തിട്ഠതേതം, മാ മം ഏതം പുച്ഛീ’തി. അപി ച ത്യാഹം ബ്യാകരിസ്സാമി. പുബ്ബേ ഖോ, ഗാമണി, സത്താ അവീതരാഗാ രാഗബന്ധനബദ്ധാ. തേസം നടോ രങ്ഗമജ്ഝേ സമജ്ജമജ്ഝേ യേ ധമ്മാ രജനീയാ തേ ഉപസംഹരതി ഭിയ്യോസോമത്തായ. പുബ്ബേ ഖോ, ഗാമണി, സത്താ അവീതദോസാ ദോസബന്ധനബദ്ധാ. തേസം നടോ രങ്ഗമജ്ഝേ സമജ്ജമജ്ഝേ യേ ധമ്മാ ദോസനീയാ തേ ഉപസംഹരതി ഭിയ്യോസോമത്തായ. പുബ്ബേ ഖോ, ഗാമണി, സത്താ അവീതമോഹാ മോഹബന്ധനബദ്ധാ. തേസം നടോ രങ്ഗമജ്ഝേ സമജ്ജമജ്ഝേ യേ ധമ്മാ മോഹനീയാ തേ ഉപസംഹരതി ഭിയ്യോസോമത്തായ. സോ അത്തനാ മത്തോ പമത്തോ പരേ മദേത്വാ പമാദേത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ പഹാസോ നാമ നിരയോ തത്ഥ ഉപപജ്ജതി. സചേ ഖോ പനസ്സ ഏവംദിട്ഠി ഹോതി – ‘യോ സോ നടോ രങ്ഗമജ്ഝേ സമജ്ജമജ്ഝേ സച്ചാലികേന ജനം ഹാസേതി രമേതി, സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ പഹാസാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതീ’തി, സാസ്സ ഹോതി മിച്ഛാദിട്ഠി. മിച്ഛാദിട്ഠികസ്സ ഖോ പനാഹം, ഗാമണി, പുരിസപുഗ്ഗലസ്സ ദ്വിന്നം ഗതീനം അഞ്ഞതരം ഗതിം വദാമി – നിരയം വാ തിരച്ഛാനയോനിം വാ’’തി.
ഏവം വുത്തേ, താലപുടോ നടഗാമണി, പരോദി, അസ്സൂനി പവത്തേസി. ‘‘ഏതം ഖോ ത്യാഹം, ഗാമണി, നാലത്ഥം – ‘അലം, ഗാമണി, തിട്ഠതേതം; മാ മം ഏതം പുച്ഛീ’’’തി. ‘‘നാഹം, ഭന്തേ, ഏതം രോദാമി യം മം ഭഗവാ ഏവമാഹ; അപി ചാഹം, ഭന്തേ, പുബ്ബകേഹി ആചരിയപാചരിയേഹി നടേഹി ദീഘരത്തം നികതോ വഞ്ചിതോ പലുദ്ധോ – ‘യോ സോ നടോ രങ്ഗമജ്ഝേ സമജ്ജമജ്ഝേ സച്ചാലികേന ജനം ഹാസേതി രമേതി സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ പഹാസാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതീ’’’തി. ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ, അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ! സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, നിക്കുജ്ജിതം വാ ഉക്കുജ്ജേയ്യ, പടിച്ഛന്നം വാ വിവരേയ്യ, മൂള്ഹസ്സ വാ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, അന്ധകാരേ വാ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ – ചക്ഖുമന്തോ രൂപാനി ദക്ഖന്തീതി; ഏവമേവം ഭഗവതാ അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ. ഏസാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം സരണം ഗച്ഛാമി ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ലഭേയ്യാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജ്ജം, ലഭേയ്യം ഉപസമ്പദ’’ന്തി. അലത്ഥ ഖോ താലപുടോ നടഗാമണി ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജ്ജം, അലത്ഥ ഉപസമ്പദം. അചിരൂപസമ്പന്നോ ച പനായസ്മാ താലപുടോ…പേ… അരഹതം അഹോസീതി. ദുതിയം.
൩. യോധാജീവസുത്തം
൩൫൫. അഥ ഖോ യോധാജീവോ ഗാമണി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ യോധാജീവോ ഗാമണി ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സുതം മേതം, ഭന്തേ, പുബ്ബകാനം ആചരിയപാചരിയാനം യോധാജീവാനം ഭാസമാനാനം – ‘യോ സോ യോധാജീവോ സങ്ഗാമേ ഉസ്സഹതി വായമതി, തമേനം ഉസ്സഹന്തം വായമന്തം പരേ ഹനന്തി പരിയാപാദേന്തി, സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ പരജിതാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതീ’തി. ഇധ ഭഗവാ കിമാഹാ’’തി? ‘‘അലം, ഗാമണി, തിട്ഠതേതം; മാ മം ഏതം പുച്ഛീ’’തി. ദുതിയമ്പി ഖോ…പേ… തതിയമ്പി ഖോ യോധാജീവോ ഗാമണി ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സുതം മേതം, ഭന്തേ, പുബ്ബകാനം ആചരിയപാചരിയാനം യോധാജീവാനം ഭാസമാനാനം – ‘യോ സോ യോധാജീവോ സങ്ഗാമേ ഉസ്സഹതി വായമതി, തമേനം ഉസ്സഹന്തം വായമന്തം പരേ ഹനന്തി പരിയാപാദേന്തി, സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ പരജിതാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതീ’തി. ഇധ ഭഗവാ കിമാഹാ’’തി?
‘‘അദ്ധാ ഖോ ത്യാഹം, ഗാമണി, ന ലഭാമി – ‘അലം, ഗാമണി, തിട്ഠതേതം; മാ മം ഏതം പുച്ഛീ’തി. അപി ച ത്യാഹം ബ്യാകരിസ്സാമി. യോ സോ, ഗാമണി, യോധാജീവോ സങ്ഗാമേ ഉസ്സഹതി വായമതി, തസ്സ തം ചിത്തം പുബ്ബേ ഗഹിതം [ഹീനം (സീ. പീ.)] ദുക്കടം ദുപ്പണിഹിതം – ‘ഇമേ സത്താ ഹഞ്ഞന്തു വാ ബജ്ഝന്തു വാ ഉച്ഛിജ്ജന്തു വാ വിനസ്സന്തു വാ മാ വാ അഹേസും ഇതി വാ’തി. തമേനം ഉസ്സഹന്തം വായമന്തം പരേ ഹനന്തി പരിയാപാദേന്തി; സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ പരജിതോ നാമ നിരയോ തത്ഥ ഉപപജ്ജതീതി. സചേ ഖോ പനസ്സ ഏവം ദിട്ഠി ഹോതി – ‘യോ സോ യോധാജീവോ സങ്ഗാമേ ഉസ്സഹതി വായമതി തമേനം ഉസ്സഹന്തം വായമന്തം പരേ ഹനന്തി പരിയാപാദേന്തി, സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ പരജിതാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതീ’തി, സാസ്സ ഹോതി മിച്ഛാദിട്ഠി. മിച്ഛാദിട്ഠികസ്സ ഖോ പനാഹം, ഗാമണി, പുരിസപുഗ്ഗലസ്സ ദ്വിന്നം ഗതീനം അഞ്ഞതരം ഗതിം വദാമി – നിരയം വാ തിരച്ഛാനയോനിം വാ’’തി.
ഏവം വുത്തേ, യോധാജീവോ ഗാമണി പരോദി, അസ്സൂനി പവത്തേസി. ‘‘ഏതം ഖോ ത്യാഹം, ഗാമണി, നാലത്ഥം – ‘അലം, ഗാമണി, തിട്ഠതേതം; മാ മം ഏതം പുച്ഛീ’’’തി. ‘‘നാഹം, ഭന്തേ, ഏതം രോദാമി യം മം ഭഗവാ ഏവമാഹ; അപിചാഹം, ഭന്തേ, പുബ്ബകേഹി ആചരിയപാചരിയേഹി യോധാജീവേഹി ദീഘരത്തം നികതോ വഞ്ചിതോ പലുദ്ധോ – ‘യോ സോ യോധാജീവോ സങ്ഗാമേ ഉസ്സഹതി വായമതി, തമേനം ഉസ്സഹന്തം വായമന്തം പരേ ഹനന്തി പരിയാപാദേന്തി, സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ പരജിതാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതീ’’’തി. ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ…പേ… അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി. തതിയം.
൪. ഹത്ഥാരോഹസുത്തം
൩൫൬. അഥ ഖോ ഹത്ഥാരോഹോ ഗാമണി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ…പേ… അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗതന്തി. ചതുത്ഥം.
൫. അസ്സാരോഹസുത്തം
൩൫൭. അഥ ഖോ അസ്സാരോഹോ ഗാമണി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ അസ്സാരോഹോ ഗാമണി ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സുതം മേതം, ഭന്തേ, പുബ്ബകാനം ആചരിയപാചരിയാനം അസ്സാരോഹാനം ഭാസമാനാനം – ‘യോ സോ അസ്സാരോഹോ സങ്ഗാമേ ഉസ്സഹതി വായമതി, തമേനം ഉസ്സഹന്തം വായമന്തം പരേ ഹനന്തി പരിയാപാദേന്തി, സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ പരജിതാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതീ’തി. ഇധ ഭഗവാ കിമാഹാ’’തി? ‘‘അലം, ഗാമണി, തിട്ഠതേതം; മാ മം ഏതം പുച്ഛീ’’തി. ദുതിയമ്പി ഖോ…പേ… തതിയമ്പി ഖോ അസ്സാരോഹോ ഗാമണി ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സുതം മേതം, ഭന്തേ, പുബ്ബകാനം ആചരിയപാചരിയാനം അസ്സാരോഹാനം ഭാസമാനാനം – ‘യോ സോ അസ്സാരോഹോ സങ്ഗാമേ ഉസ്സഹതി വായമതി, തമേനം ഉസ്സഹന്തം വായമന്തം പരേ ഹനന്തി പരിയാപാദേന്തി, സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ പരജിതാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതീ’തി. ഇധ ഭഗവാ കിമാഹാ’’തി?
‘‘അദ്ധാ ഖോ ത്യാഹം, ഗാമണി, ന ലഭാമി – ‘അലം, ഗാമണി, തിട്ഠതേതം; മാ മം ഏതം പുച്ഛീ’തി. അപി ച ഖോ ത്യാഹം ബ്യാകരിസ്സാമി. യോ സോ, ഗാമണി, അസ്സാരോഹോ സങ്ഗാമേ ഉസ്സഹതി വായമതി തസ്സ തം ചിത്തം പുബ്ബേ ഗഹിതം ദുക്കടം ദുപ്പണിഹിതം – ‘ഇമേ സത്താ ഹഞ്ഞന്തു വാ ബജ്ഝന്തു വാ ഉച്ഛിജ്ജന്തു വാ വിനസ്സന്തു വാ മാ അഹേസും ഇതി വാ’തി. തമേനം ഉസ്സഹന്തം വായമന്തം പരേ ഹനന്തി പരിയാപാദേന്തി, സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ പരജിതോ നാമ നിരയോ തത്ഥ ഉപപജ്ജതി. സചേ ഖോ പനസ്സ ഏവം ദിട്ഠി ഹോതി – ‘യോ സോ അസ്സാരോഹോ സങ്ഗാമേ ഉസ്സഹതി വായമതി, തമേനം ഉസ്സഹന്തം വായമന്തം പരേ ഹനന്തി പരിയാപാദേന്തി, സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ പരജിതാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതീ’തി, സാസ്സ ഹോതി മിച്ഛാദിട്ഠി. മിച്ഛാദിട്ഠികസ്സ ഖോ പനാഹം ഗാമണി, പുരിസപുഗ്ഗലസ്സ ദ്വിന്നം ഗതീനം അഞ്ഞതരം ഗതിം വദാമി – നിരയം വാ തിരച്ഛാനയോനിം വാ’’തി.
ഏവം വുത്തേ, അസ്സാരോഹോ ഗാമണി പരോദി, അസ്സൂനി പവത്തേസി. ‘‘ഏതം ഖോ ത്യാഹം, ഗാമണി, നാലത്ഥം – ‘അലം, ഗാമണി, തിട്ഠതേതം; മാ മം ഏതം പുച്ഛീ’’’തി. ‘‘നാഹം, ഭന്തേ, ഏതം രോദാമി യം മം ഭഗവാ ഏവമാഹ. അപിചാഹം, ഭന്തേ, പുബ്ബകേഹി ആചരിയപാചരിയേഹി അസ്സാരോഹേഹി ദീഘരത്തം നികതോ വഞ്ചിതോ പലുദ്ധോ – ‘യോ സോ അസ്സാരോഹോ സങ്ഗാമേ ഉസ്സഹതി വായമതി, തമേനം ഉസ്സഹന്തം വായമന്തം പരേ ഹനന്തി പരിയാപാദേന്തി, സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ പരജിതാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതീ’’’തി. ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ…പേ… അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി. പഞ്ചമം.
൬. അസിബന്ധകപുത്തസുത്തം
൩൫൮. ഏകം സമയം ഭഗവാ നാളന്ദായം വിഹരതി പാവാരികമ്ബവനേ. അഥ ഖോ അസിബന്ധകപുത്തോ ഗാമണി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ അസിബന്ധകപുത്തോ ഗാമണി ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ബ്രാഹ്മണാ, ഭന്തേ, പച്ഛാ ഭൂമകാ കാമണ്ഡലുകാ സേവാലമാലികാ ഉദകോരോഹകാ അഗ്ഗിപരിചാരകാ. തേ മതം കാലങ്കതം ഉയ്യാപേന്തി നാമ സഞ്ഞാപേന്തി നാമ സഗ്ഗം നാമ ഓക്കാമേന്തി. ഭഗവാ പന, ഭന്തേ, അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ പഹോതി തഥാ കാതും യഥാ സബ്ബോ ലോകോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജേയ്യാ’’തി? ‘‘തേന ഹി, ഗാമണി, തഞ്ഞേവേത്ഥ പടിപുച്ഛിസ്സാമി. യഥാ തേ ഖമേയ്യ തഥാ നം ബ്യാകരേയ്യാസീ’’തി.
‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ഗാമണി, ഇധസ്സ പുരിസോ പാണാതിപാതീ അദിന്നാദായീ കാമേസുമിച്ഛാചാരീ മുസാവാദീ പിസുണവാചോ ഫരുസവാചോ സമ്ഫപ്പലാപീ അഭിജ്ഝാലു ബ്യാപന്നചിത്തോ മിച്ഛാദിട്ഠികോ. തമേനം മഹാ ജനകായോ സങ്ഗമ്മ സമാഗമ്മ ആയാചേയ്യ ഥോമേയ്യ പഞ്ജലികോ അനുപരിസക്കേയ്യ – ‘അയം പുരിസോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതൂ’തി. തം കിം മഞ്ഞസി, ഗാമണി, അപി നു സോ പുരിസോ മഹതോ ജനകായസ്സ ആയാചനഹേതു വാ ഥോമനഹേതു വാ പഞ്ജലികാ അനുപരിസക്കനഹേതു വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.
‘‘സേയ്യഥാപി, ഗാമണി, പുരിസോ മഹതിം പുഥുസിലം ഗമ്ഭീരേ ഉദകരഹദേ പക്ഖിപേയ്യ. തമേനം മഹാ ജനകായോ സങ്ഗമ്മ സമാഗമ്മ ആയാചേയ്യ ഥോമേയ്യ പഞ്ജലികോ അനുപരിസക്കേയ്യ – ‘ഉമ്മുജ്ജ, ഭോ പുഥുസിലേ, ഉപ്ലവ, ഭോ പുഥുസിലേ, ഥലമുപ്ലവ, ഭോ പുഥുസിലേ’തി. തം കിം മഞ്ഞസി, ഗാമണി, അപി നു സാ പുഥുസിലാ മഹതോ ജനകായസ്സ ആയാചനഹേതു വാ ഥോമനഹേതു വാ പഞ്ജലികാ അനുപരിസക്കനഹേതു വാ ഉമ്മുജ്ജേയ്യ വാ ഉപ്ലവേയ്യ വാ ഥലം വാ ഉപ്ലവേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഗാമണി, യോ സോ പുരിസോ പാണാതിപാതീ അദിന്നാദായീ കാമേസുമിച്ഛാചാരീ മുസാവാദീ പിസുണവാചോ ഫരുസവാചോ സമ്ഫപ്പലാപീ അഭിജ്ഝാലു ബ്യാപന്നചിത്തോ മിച്ഛാദിട്ഠികോ. കിഞ്ചാപി തം മഹാ ജനകായോ സങ്ഗമ്മ സമാഗമ്മ ആയാചേയ്യ ഥോമേയ്യ പഞ്ജലികോ അനുപരിസക്കേയ്യ – ‘അയം പുരിസോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതൂ’’’തി, അഥ ഖോ സോ പുരിസോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജേയ്യ.
‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ഗാമണി, ഇധസ്സ [ഇധ (ക.), ഇധ ചസ്സ (?)] പുരിസോ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതോ മുസാവാദാ പടിവിരതോ പിസുണായ വാചായ പടിവിരതോ ഫരുസായ വാചായ പടിവിരതോ സമ്ഫപ്പലാപാ പടിവിരതോ അനഭിജ്ഝാലു അബ്യാപന്നചിത്തോ സമ്മാദിട്ഠികോ. തമേനം മഹാ ജനകായോ സങ്ഗമ്മ സമാഗമ്മ ആയാചേയ്യ ഥോമേയ്യ പഞ്ജലികോ അനുപരിസക്കേയ്യ – ‘അയം പുരിസോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതൂ’തി. തം കിം മഞ്ഞസി, ഗാമണി, അപി നു സോ പുരിസോ മഹതോ ജനകായസ്സ ആയാചനഹേതു വാ ഥോമനഹേതു വാ പഞ്ജലികാ അനുപരിസക്കനഹേതു വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.
‘‘സേയ്യഥാപി, ഗാമണി, പുരിസോ സപ്പികുമ്ഭം വാ തേലകുമ്ഭം വാ ഗമ്ഭീരേ ഉദകരഹദേ ഓഗാഹേത്വാ ഭിന്ദേയ്യ. തത്ര യാസ്സ സക്ഖരാ വാ കഠലാ വാ സാ അധോഗാമീ [അധോഗാമിനീ (?)] അസ്സ; യഞ്ച ഖ്വസ്സ തത്ര സപ്പി വാ തേലം വാ തം ഉദ്ധം ഗാമി അസ്സ. തമേനം മഹാ ജനകായോ സങ്ഗമ്മ സമാഗമ്മ ആയാചേയ്യ ഥോമേയ്യ പഞ്ജലികോ അനുപരിസക്കേയ്യ – ‘ഓസീദ, ഭോ സപ്പിതേല, സംസീദ, ഭോ സപ്പിതേല, അധോ ഗച്ഛ, ഭോ സപ്പിതേലാ’തി. തം കിം മഞ്ഞസി, ഗാമണി, അപി നു തം സപ്പിതേലം മഹതോ ജനകായസ്സ ആയാചനഹേതു വാ ഥോമനഹേതു വാ പഞ്ജലികാ അനുപരിസക്കനഹേതു വാ ഓസീദേയ്യ വാ സംസീദേയ്യ വാ അധോ വാ ഗച്ഛേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഗാമണി, യോ സോ പുരിസോ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ, അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ, കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതോ, മുസാവാദാ പടിവിരതോ, പിസുണായ വാചായ പടിവിരതോ, ഫരുസായ വാചായ പടിവിരതോ, സമ്ഫപ്പലാപാ പടിവിരതോ, അനഭിജ്ഝാലു, അബ്യാപന്നചിത്തോ, സമ്മാദിട്ഠികോ, കിഞ്ചാപി തം മഹാ ജനകായോ സങ്ഗമ്മ സമാഗമ്മ ആയാചേയ്യ ഥോമേയ്യ പഞ്ജലികോ അനുപരിസക്കേയ്യ – ‘അയം പുരിസോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതൂ’തി, അഥ ഖോ സോ പുരിസോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജേയ്യാ’’തി. ഏവം വുത്തേ, അസിബന്ധകപുത്തോ ഗാമണി ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ…പേ… അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി. ഛട്ഠം.
൭. ഖേത്തൂപമസുത്തം
൩൫൯. ഏകം സമയം ഭഗവാ നാളന്ദായം വിഹരതി പാവാരികമ്ബവനേ. അഥ ഖോ അസിബന്ധകപുത്തോ ഗാമണി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ അസിബന്ധകപുത്തോ ഗാമണി ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘നനു, ഭന്തേ, ഭഗവാ സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പീ വിഹരതീ’’തി? ‘‘ഏവം, ഗാമണി, തഥാഗതോ സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പീ വിഹരതീ’’തി. ‘‘അഥ കിഞ്ചരഹി, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഏകച്ചാനം സക്കച്ചം ധമ്മം ദേസേതി, ഏകച്ചാനം നോ തഥാ സക്കച്ചം ധമ്മം ദേസേതീ’’തി? ‘‘തേന ഹി, ഗാമണി, തഞ്ഞേവേത്ഥ പടിപുച്ഛിസ്സാമി. യഥാ തേ ഖമേയ്യ തഥാ നം ബ്യാകരേയ്യാസി. തം കിം മഞ്ഞസി, ഗാമണി, ഇധസ്സു [ഇധ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] കസ്സകസ്സ ഗഹപതിനോ തീണി ഖേത്താനി – ഏകം ഖേത്തം അഗ്ഗം, ഏകം ഖേത്തം മജ്ഝിമം, ഏകം ഖേത്തം ഹീനം ജങ്ഗലം ഊസരം പാപഭൂമി. തം കിം മഞ്ഞസി, ഗാമണി, അസു കസ്സകോ ഗഹപതി ബീജാനി പതിട്ഠാപേതുകാമോ കത്ഥ പഠമം പതിട്ഠാപേയ്യ, യം വാ അദും ഖേത്തം അഗ്ഗം, യം വാ അദും ഖേത്തം മജ്ഝിമം, യം വാ അദും ഖേത്തം ഹീനം ജങ്ഗലം ഊസരം പാപഭൂമീ’’തി? ‘‘അസു, ഭന്തേ, കസ്സകോ ഗഹപതി ബീജാനി പതിട്ഠാപേതുകാമോ യം അദും ഖേത്തം അഗ്ഗം തത്ഥ പതിട്ഠാപേയ്യ. തത്ഥ പതിട്ഠാപേത്വാ യം അദും ഖേത്തം മജ്ഝിമം തത്ഥ പതിട്ഠാപേയ്യ. തത്ഥ പതിട്ഠാപേത്വാ യം അദും ഖേത്തം ഹീനം ജങ്ഗലം ഊസരം പാപഭൂമി തത്ഥ പതിട്ഠാപേയ്യപി, നോപി പതിട്ഠാപേയ്യ. തം കിസ്സ ഹേതു? അന്തമസോ ഗോഭത്തമ്പി ഭവിസ്സതീ’’തി.
‘‘സേയ്യഥാപി, ഗാമണി, യം അദും ഖേത്തം അഗ്ഗം; ഏവമേവ മയ്ഹം ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനിയോ. തേസാഹം ധമ്മം ദേസേമി – ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം, സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേമി. തം കിസ്സ ഹേതു? ഏതേ ഹി, ഗാമണി, മംദീപാ മംലേണാ മംതാണാ മംസരണാ വിഹരന്തി. സേയ്യഥാപി, ഗാമണി, യം അദും ഖേത്തം മജ്ഝിമം; ഏവമേവ മയ്ഹം ഉപാസകഉപാസികായോ. തേസം പാഹം ധമ്മം ദേസേമി – ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം, സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേമി. തം കിസ്സ ഹേതു? ഏതേ ഹി, ഗാമണി, മംദീപാ മംലേണാ മംതാണാ മംസരണാ വിഹരന്തി. സേയ്യഥാപി, ഗാമണി, യം അദും ഖേത്തം ഹീനം ജങ്ഗലം ഊസരം പാപഭൂമി; ഏവമേവ മയ്ഹം അഞ്ഞതിത്ഥിയാ സമണബ്രാഹ്മണപരിബ്ബാജകാ. തേസം പാഹം ധമ്മം ദേസേമി – ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം, കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേമി. തം കിസ്സ ഹേതു? അപ്പേവ നാമ ഏകം പദമ്പി ആജാനേയ്യും തം നേസം അസ്സ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി.
‘‘സേയ്യഥാപി, ഗാമണി, പുരിസസ്സ തയോ ഉദകമണികാ – ഏകോ ഉദകമണികോ അച്ഛിദ്ദോ അഹാരീ അപരിഹാരീ, ഏകോ ഉദകമണികോ അച്ഛിദ്ദോ ഹാരീ പരിഹാരീ, ഏകോ ഉദകമണികോ ഛിദ്ദോ ഹാരീ പരിഹാരീ. തം കിം മഞ്ഞസി, ഗാമണി, അസു പുരിസോ ഉദകം നിക്ഖിപിതുകാമോ കത്ഥ പഠമം നിക്ഖിപേയ്യ, യോ വാ സോ ഉദകമണികോ അച്ഛിദ്ദോ അഹാരീ അപരിഹാരീ, യോ വാ സോ ഉദകമണികോ അച്ഛിദ്ദോ ഹാരീ പരിഹാരീ, യോ വാ സോ ഉദകമണികോ ഛിദ്ദോ ഹാരീ പരിഹാരീ’’തി? ‘‘അസു, ഭന്തേ, പുരിസോ ഉദകം നിക്ഖിപിതുകാമോ, യോ സോ ഉദകമണികോ അച്ഛിദ്ദോ അഹാരീ അപരിഹാരീ തത്ഥ നിക്ഖിപേയ്യ, തത്ഥ നിക്ഖിപിത്വാ, യോ സോ ഉദകമണികോ അച്ഛിദ്ദോ ഹാരീ പരിഹാരീ തത്ഥ നിക്ഖിപേയ്യ, തത്ഥ നിക്ഖിപിത്വാ, യോ സോ ഉദകമണികോ ഛിദ്ദോ ഹാരീ പരിഹാരീ തത്ഥ നിക്ഖിപേയ്യപി, നോപി നിക്ഖിപേയ്യ. തം കിസ്സ ഹേതു? അന്തമസോ ഭണ്ഡധോവനമ്പി ഭവിസ്സതീ’’തി.
‘‘സേയ്യഥാപി, ഗാമണി, യോ സോ ഉദകമണികോ അച്ഛിദ്ദോ അഹാരീ അപരിഹാരീ; ഏവമേവ മയ്ഹം ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനിയോ. തേസാഹം ധമ്മം ദേസേമി – ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം, കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേമി. തം കിസ്സ ഹേതു? ഏതേ ഹി, ഗാമണി, മംദീപാ മംലേണാ മംതാണാ മംസരണാ വിഹരന്തി. സേയ്യഥാപി, ഗാമണി, യോ സോ ഉദകമണികോ അച്ഛിദ്ദോ ഹാരീ പരിഹാരീ; ഏവമേവ മയ്ഹം ഉപാസകഉപാസികായോ. തേസാഹം ധമ്മം ദേസേമി – ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം, കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേമി. തം കിസ്സ ഹേതു? ഏതേ ഹി, ഗാമണി, മംദീപാ മംലേണാ മംതാണാ മംസരണാ വിഹരന്തി. സേയ്യഥാപി, ഗാമണി, യോ സോ ഉദകമണികോ ഛിദ്ദോ ഹാരീ പരിഹാരീ; ഏവമേവ മയ്ഹം അഞ്ഞതിത്ഥിയാ സമണബ്രാഹ്മണപരിബ്ബാജകാ. തേസാഹം ധമ്മം ദേസേമി – ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേമി. തം കിസ്സ ഹേതു? അപ്പേവ നാമ ഏകം പദമ്പി ആജാനേയ്യും, തം നേസം അസ്സ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി. ഏവം വുത്തേ, അസിബന്ധകപുത്തോ ഗാമണി ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ…പേ… അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി. സത്തമം.
൮. സങ്ഖധമസുത്തം
൩൬൦. ഏകം സമയം ഭഗവാ നാളന്ദായം വിഹരതി പാവാരികമ്ബവനേ. അഥ ഖോ അസിബന്ധകപുത്തോ ഗാമണി നിഗണ്ഠസാവകോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ അസിബന്ധകപുത്തം ഗാമണിം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘കഥം നു ഖോ, ഗാമണി, നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ സാവകാനം ധമ്മം ദേസേതീ’’തി? ‘‘ഏവം ഖോ, ഭന്തേ, നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ സാവകാനം ധമ്മം ദേസേതി – ‘യോ കോചി പാണം അതിപാതേതി, സബ്ബോ സോ ആപായികോ നേരയികോ, യോ കോചി അദിന്നം ആദിയതി, സബ്ബോ സോ ആപായികോ നേരയികോ, യോ കോചി കാമേസു മിച്ഛാ ചരതി, സബ്ബോ സോ ആപായികോ നേരയികോ, യോ കോചി മുസാ ഭണതി സബ്ബോ, സോ ആപായികോ നേരയികോ. യംബഹുലം യംബഹുലം വിഹരതി, തേന തേന നീയതീ’തി. ഏവം ഖോ, ഭന്തേ, നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ സാവകാനം ധമ്മം ദേസേതീ’’തി. ‘‘‘യംബഹുലം യംബഹുലഞ്ച, ഗാമണി, വിഹരതി, തേന തേന നീയതി’, ഏവം സന്തേ ന കോചി ആപായികോ നേരയികോ ഭവിസ്സതി, യഥാ നിഗണ്ഠസ്സ നാടപുത്തസ്സ വചനം’’.
‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ഗാമണി, യോ സോ പുരിസോ പാണാതിപാതീ രത്തിയാ വാ ദിവസസ്സ വാ സമയാസമയം ഉപാദായ, കതമോ ബഹുതരോ സമയോ, യം വാ സോ പാണമതിപാതേതി, യം വാ സോ പാണം നാതിപാതേതീ’’തി? ‘‘യോ സോ, ഭന്തേ, പുരിസോ പാണാതിപാതീ രത്തിയാ വാ ദിവസസ്സ വാ സമയാസമയം ഉപാദായ, അപ്പതരോ സോ സമയോ യം സോ പാണമതിപാതേതി, അഥ ഖോ സ്വേവ ബഹുതരോ സമയോ യം സോ പാണം നാതിപാതേതീ’’തി. ‘‘‘യംബഹുലം യംബഹുലഞ്ച, ഗാമണി, വിഹരതി തേന തേന നീയതീ’തി, ഏവം സന്തേ ന കോചി ആപായികോ നേരയികോ ഭവിസ്സതി, യഥാ നിഗണ്ഠസ്സ നാടപുത്തസ്സ വചനം’’.
‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ഗാമണി, യോ സോ പുരിസോ അദിന്നാദായീ രത്തിയാ വാ ദിവസസ്സ വാ സമയാസമയം ഉപാദായ, കതമോ ബഹുതരോ സമയോ, യം വാ സോ അദിന്നം ആദിയതി, യം വാ സോ അദിന്നം നാദിയതീ’’തി. ‘‘യോ സോ, ഭന്തേ, പുരിസോ അദിന്നാദായീ രത്തിയാ വാ ദിവസസ്സ വാ സമയാസമയം ഉപാദായ അപ്പതരോ സോ സമയോ, യം സോ അദിന്നം ആദിയതി, അഥ ഖോ സ്വേവ ബഹുതരോ സമയോ, യം സോ അദിന്നം നാദിയതീ’’തി. ‘‘‘യംബഹുലം യംബഹുലഞ്ച, ഗാമണി, വിഹരതി തേന തേന നീയതീ’തി, ഏവം സന്തേ ന കോചി ആപായികോ നേരയികോ ഭവിസ്സതി, യഥാ നിഗണ്ഠസ്സ നാടപുത്തസ്സ വചനം’’.
‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ഗാമണി, യോ സോ പുരിസോ കാമേസുമിച്ഛാചാരീ രത്തിയാ വാ ദിവസസ്സ വാ സമയാസമയം ഉപാദായ, കതമോ ബഹുതരോ സമയോ, യം വാ സോ കാമേസു മിച്ഛാ ചരതി, യം വാ സോ കാമേസു മിച്ഛാ ന ചരതീ’’തി? ‘‘യോ സോ, ഭന്തേ, പുരിസോ കാമേസുമിച്ഛാചാരീ രത്തിയാ വാ ദിവസസ്സ വാ സമയാസമയം ഉപാദായ, അപ്പതരോ സോ സമയോ യം സോ കാമേസു മിച്ഛാ ചരതി, അഥ ഖോ സ്വേവ ബഹുതരോ സമയോ, യം സോ കാമേസു മിച്ഛാ ന ചരതീ’’തി. ‘‘‘യംബഹുലം യംബഹുലഞ്ച, ഗാമണി, വിഹരതി തേന തേന നീയതീ’തി, ഏവം സന്തേ ന കോചി ആപായികോ നേരയികോ ഭവിസ്സതി, യഥാ നിഗണ്ഠസ്സ നാടപുത്തസ്സ വചനം’’.
‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ഗാമണി, യോ സോ പുരിസോ മുസാവാദീ രത്തിയാ വാ ദിവസസ്സ വാ സമയാസമയം ഉപാദായ, കതമോ ബഹുതരോ സമയോ, യം വാ സോ മുസാ ഭണതി, യം വാ സോ മുസാ ന ഭണതീ’’തി? ‘‘യോ സോ, ഭന്തേ, പുരിസോ മുസാവാദീ രത്തിയാ വാ ദിവസസ്സ വാ സമയാസമയം ഉപാദായ, അപ്പതരോ സോ സമയോ, യം സോ മുസാ ഭണതി, അഥ ഖോ സ്വേവ ബഹുതരോ സമയോ, യം സോ മുസാ ന ഭണതീ’’തി. ‘‘‘യംബഹുലം യംബഹുലഞ്ച, ഗാമണി, വിഹരതി തേന തേന നീയതീ’തി, ഏവം സന്തേ ന കോചി ആപായികോ നേരയികോ ഭവിസ്സതി, യഥാ നിഗണ്ഠസ്സ നാടപുത്തസ്സ വചനം’’.
‘‘ഇധ, ഗാമണി, ഏകച്ചോ സത്ഥാ ഏവംവാദീ ഹോതി ഏവംദിട്ഠി [ഏവംദിട്ഠീ (ക.)] – ‘യോ കോചി പാണമതിപാതേതി, സബ്ബോ സോ ആപായികോ നേരയികോ, യോ കോചി അദിന്നം ആദിയതി, സബ്ബോ സോ ആപായികോ നേരയികോ, യോ കോചി കാമേസു മിച്ഛാ ചരതി, സബ്ബോ സോ ആപായികോ നേരയികോ, യോ കോചി മുസാ ഭണതി, സബ്ബോ സോ ആപായികോ നേരയികോ’തി. തസ്മിം ഖോ പന, ഗാമണി, സത്ഥരി സാവകോ അഭിപ്പസന്നോ ഹോതി. തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘മയ്ഹം ഖോ സത്ഥാ ഏവംവാദീ ഏവംദിട്ഠി – യോ കോചി പാണമതിപാതേതി, സബ്ബോ സോ ആപായികോ നേരയികോതി. അത്ഥി ഖോ പന മയാ പാണോ അതിപാതിതോ, അഹമ്പമ്ഹി ആപായികോ നേരയികോതി ദിട്ഠിം പടിലഭതി. തം, ഗാമണി, വാചം അപ്പഹായ തം ചിത്തം അപ്പഹായ തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം നിരയേ. മയ്ഹം ഖോ സത്ഥാ ഏവംവാദീ ഏവംദിട്ഠി – യോ കോചി അദിന്നം ആദിയതി, സബ്ബോ സോ ആപായികോ നേരയികോതി. അത്ഥി ഖോ പന മയാ അദിന്നം ആദിന്നം അഹമ്പമ്ഹി ആപായികോ നേരയികോതി ദിട്ഠിം പടിലഭതി. തം, ഗാമണി, വാചം അപ്പഹായ തം ചിത്തം അപ്പഹായ തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം നിരയേ. മയ്ഹം ഖോ സത്ഥാ ഏവംവാദീ ഏവംദിട്ഠി – യോ കോചി കാമേസു മിച്ഛാ ചരതി, സബ്ബോ സോ ആപായികോ നേരയികോ’തി. അത്ഥി ഖോ പന മയാ കാമേസു മിച്ഛാ ചിണ്ണം. ‘അഹമ്പമ്ഹി ആപായികോ നേരയികോ’തി ദിട്ഠിം പടിലഭതി. തം, ഗാമണി, വാചം അപ്പഹായ തം ചിത്തം അപ്പഹായ തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം നിരയേ. മയ്ഹം ഖോ സത്ഥാ ഏവംവാദീ ഏവംദിട്ഠി – യോ കോചി മുസാ ഭണതി, സബ്ബോ സോ ആപായികോ നേരയികോതി. അത്ഥി ഖോ പന മയാ മുസാ ഭണിതം. ‘അഹമ്പമ്ഹി ആപായികോ നേരയികോ’തി ദിട്ഠിം പടിലഭതി. തം, ഗാമണി, വാചം അപ്പഹായ തം ചിത്തം അപ്പഹായ തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം നിരയേ.
‘‘ഇധ പന, ഗാമണി, തഥാഗതോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ. സോ അനേകപരിയായേന പാണാതിപാതം ഗരഹതി വിഗരഹതി, ‘പാണാതിപാതാ വിരമഥാ’തി ചാഹ. അദിന്നാദാനം ഗരഹതി വിഗരഹതി, ‘അദിന്നാദാനാ വിരമഥാ’തി ചാഹ. കാമേസുമിച്ഛാചാരം ഗരഹതി, വിഗരഹതി ‘കാമേസുമിച്ഛാചാരാ വിരമഥാ’തി ചാഹ. മുസാവാദം ഗരഹതി വിഗരഹതി ‘മുസാവാദാ വിരമഥാ’തി ചാഹ. തസ്മിം ഖോ പന, ഗാമണി, സത്ഥരി സാവകോ അഭിപ്പസന്നോ ഹോതി. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ഭഗവാ ഖോ അനേകപരിയായേന പാണാതിപാതം ഗരഹതി വിഗരഹതി, പാണാതിപാതാ വിരമഥാതി ചാഹ. അത്ഥി ഖോ പന മയാ പാണോ അതിപാതിതോ യാവതകോ വാ താവതകോ വാ. യോ ഖോ പന മയാ പാണോ അതിപാതിതോ യാവതകോ വാ താവതകോ വാ, തം ന സുട്ഠു, തം ന സാധു. അഹഞ്ചേവ [അഹഞ്ചേ (?)] ഖോ പന തപ്പച്ചയാ വിപ്പടിസാരീ അസ്സം. ന മേതം പാപം കമ്മം [പാപകമ്മം (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] അകതം ഭവിസ്സതീ’തി. സോ ഇതി പടിസങ്ഖായ തഞ്ചേവ പാണാതിപാതം പജഹതി. ആയതിഞ്ച പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഏവമേതസ്സ പാപസ്സ കമ്മസ്സ പഹാനം ഹോതി. ഏവമേതസ്സ പാപസ്സ കമ്മസ്സ സമതിക്കമോ ഹോതി.
‘‘‘ഭഗവാ ഖോ അനേകപരിയായേന അദിന്നാദാനം ഗരഹതി വിഗരഹതി, അദിന്നാദാനാ വിരമഥാതി ചാഹ. അത്ഥി ഖോ പന മയാ അദിന്നം ആദിന്നം യാവതകം വാ താവതകം വാ. യം ഖോ പന മയാ അദിന്നം ആദിന്നം യാവതകം വാ താവതകം വാ തം ന സുട്ഠു, തം ന സാധു. അഹഞ്ചേവ ഖോ പന തപ്പച്ചയാ വിപ്പടിസാരീ അസ്സം, ന മേതം പാപം കമ്മം അകതം ഭവിസ്സതീ’തി. സോ ഇതി പടിസങ്ഖായ തഞ്ചേവ അദിന്നാദാനം പജഹതി. ആയതിഞ്ച അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഏവമേതസ്സ പാപസ്സ കമ്മസ്സ പഹാനം ഹോതി. ഏവമേതസ്സ പാപസ്സ കമ്മസ്സ സമതിക്കമോ ഹോതി.
‘‘‘ഭഗവാ ഖോ പന അനേകപരിയായേന കാമേസുമിച്ഛാചാരം ഗരഹതി വിഗരഹതി, കാമേസുമിച്ഛാചാരാ വിരമഥാതി ചാഹ. അത്ഥി ഖോ പന മയാ കാമേസു മിച്ഛാ ചിണ്ണം യാവതകം വാ താവതകം വാ. യം ഖോ പന മയാ കാമേസു മിച്ഛാ ചിണ്ണം യാവതകം വാ താവതകം വാ തം ന സുട്ഠു, തം ന സാധു. അഹഞ്ചേവ ഖോ പന തപ്പച്ചയാ വിപ്പടിസാരീ അസ്സം, ന മേതം പാപം കമ്മം അകതം ഭവിസ്സതീ’തി. സോ ഇതി പടിസങ്ഖായ തഞ്ചേവ കാമേസുമിച്ഛാചാരം പജഹതി, ആയതിഞ്ച കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഏവമേതസ്സ പാപസ്സ കമ്മസ്സ പഹാനം ഹോതി. ഏവമേതസ്സ പാപസ്സ കമ്മസ്സ സമതിക്കമോ ഹോതി.
‘‘‘ഭഗവാ ഖോ പന അനേകപരിയായേന മുസാവാദം ഗരഹതി വിഗരഹതി, മുസാവാദാ വിരമഥാതി ചാഹ. അത്ഥി ഖോ പന മയാ മുസാ ഭണിതം യാവതകം വാ താവതകം വാ. യം ഖോ പന മയാ മുസാ ഭണിതം യാവതകം വാ താവതകം വാ തം ന സുട്ഠു, തം ന സാധു. അഹഞ്ചേവ ഖോ പന തപ്പച്ചയാ വിപ്പടിസാരീ അസ്സം, ന മേതം പാപം കമ്മം അകതം ഭവിസ്സതീ’തി. സോ ഇതി പടിസങ്ഖായ തഞ്ചേവ മുസാവാദം പജഹതി, ആയതിഞ്ച മുസാവാദാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഏവമേതസ്സ പാപസ്സ കമ്മസ്സ പഹാനം ഹോതി. ഏവമേതസ്സ പാപസ്സ കമ്മസ്സ സമതിക്കമോ ഹോതി.
‘‘സോ പാണാതിപാതം പഹായ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി. അദിന്നാദാനം പഹായ അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ ഹോതി. കാമേസുമിച്ഛാചാരം പഹായ കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതോ ഹോതി. മുസാവാദം പഹായ മുസാവാദാ പടിവിരതോ ഹോതി. പിസുണം വാചം പഹായ പിസുണായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി. ഫരുസം വാചം പഹായ ഫരുസായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി. സമ്ഫപ്പലാപം പഹായ സമ്ഫപ്പലാപാ പടിവിരതോ ഹോതി. അഭിജ്ഝം പഹായ അനഭിജ്ഝാലു ഹോതി. ബ്യാപാദപ്പദോസം പഹായ അബ്യാപന്നചിത്തോ ഹോതി. മിച്ഛാദിട്ഠിം പഹായ സമ്മാദിട്ഠികോ ഹോതി.
‘‘സ ഖോ സോ, ഗാമണി, അരിയസാവകോ ഏവം വിഗതാഭിജ്ഝോ വിഗതബ്യാപാദോ അസമ്മൂള്ഹോ സമ്പജാനോ പടിസ്സതോ മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി, തഥാ ദുതിയം, തഥാ തതിയം, തഥാ ചതുത്ഥം. ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന ഫരിത്വാ വിഹരതി. സേയ്യഥാപി, ഗാമണി, ബലവാ സങ്ഖധമോ അപ്പകസിരേനേവ ചതുദ്ദിസാ വിഞ്ഞാപേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ, ഗാമണി, ഏവം ഭാവിതായ മേത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാ ഏവം ബഹുലീകതായ യം പമാണകതം കമ്മം, ന തം തത്രാവസിസ്സതി, ന തം തത്രാവതിട്ഠതി.
‘‘സ ഖോ സോ, ഗാമണി, അരിയസാവകോ ഏവം വിഗതാഭിജ്ഝോ വിഗതബ്യാപാദോ അസമ്മൂള്ഹോ സമ്പജാനോ പടിസ്സതോ കരുണാസഹഗതേന ചേതസാ…പേ… മുദിതാസഹഗതേന ചേതസാ…പേ…. ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി, തഥാ ദുതിയം, തഥാ തതിയം, തഥാ ചതുത്ഥം. ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന ഫരിത്വാ വിഹരതി. സേയ്യഥാപി, ഗാമണി, ബലവാ സങ്ഖധമോ അപ്പകസിരേനേവ ചതുദ്ദിസാ വിഞ്ഞാപേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ, ഗാമണി, ഏവം ഭാവിതായ ഉപേക്ഖായ ചേതോവിമുത്തിയാ ഏവം ബഹുലീകതായ യം പമാണകതം കമ്മം ന തം തത്രാവസിസ്സതി, ന തം തത്രാവതിട്ഠതീ’’തി. ഏവം വുത്തേ, അസിബന്ധകപുത്തോ ഗാമണി ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ, അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ…പേ… ഉപാസകം മം ഭഗവാ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി. അട്ഠമം.
൯. കുലസുത്തം
൩൬൧. ഏകം സമയം ഭഗവാ കോസലേസു ചാരികം ചരമാനോ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം യേന നാളന്ദാ തദവസരി. തത്ര സുദം ഭഗവാ നാളന്ദായം വിഹരതി പാവാരികമ്ബവനേ.
തേന ഖോ പന സമയേന നാളന്ദാ ദുബ്ഭിക്ഖാ ഹോതി ദ്വീഹിതികാ സേതട്ഠികാ സലാകാവുത്താ. തേന ഖോ പന സമയേന നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ നാളന്ദായം പടിവസതി മഹതിയാ നിഗണ്ഠപരിസായ സദ്ധിം. അഥ ഖോ അസിബന്ധകപുത്തോ ഗാമണി നിഗണ്ഠസാവകോ യേന നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ നിഗണ്ഠം നാടപുത്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ അസിബന്ധകപുത്തം ഗാമണിം നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ ഏതദവോച – ‘‘ഏഹി ത്വം, ഗാമണി, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ വാദം ആരോപേഹി. ഏവം തേ കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛിസ്സതി – ‘അസിബന്ധകപുത്തേന ഗാമണിനാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഏവംമഹിദ്ധികസ്സ ഏവംമഹാനുഭാവസ്സ വാദോ ആരോപിതോ’’’തി.
‘‘കഥം പനാഹം, ഭന്തേ, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഏവംമഹിദ്ധികസ്സ ഏവംമഹാനുഭാവസ്സ വാദം ആരോപേസ്സാമീ’’തി? ‘‘ഏഹി ത്വം, ഗാമണി, യേന സമണോ ഗോതമോ തേനുപസങ്കമ; ഉപസങ്കമിത്വാ സമണം ഗോതമം ഏവം വദേഹി – ‘നനു, ഭന്തേ, ഭഗവാ അനേകപരിയായേന കുലാനം അനുദ്ദയം [അനുദയം (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] വണ്ണേതി, അനുരക്ഖം വണ്ണേതി, അനുകമ്പം വണ്ണേതീ’തി? സചേ ഖോ, ഗാമണി, സമണോ ഗോതമോ ഏവം പുട്ഠോ ഏവം ബ്യാകരോതി – ‘ഏവം, ഗാമണി, തഥാഗതോ അനേകപരിയായേന കുലാനം അനുദ്ദയം വണ്ണേതി, അനുരക്ഖം വണ്ണേതി, അനുകമ്പം വണ്ണേതീ’തി, തമേനം ത്വം ഏവം വദേയ്യാസി – ‘അഥ കിഞ്ചരഹി, ഭന്തേ, ഭഗവാ ദുബ്ഭിക്ഖേ ദ്വീഹിതികേ സേതട്ഠികേ സലാകാവുത്തേ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം ചാരികം ചരതി? ഉച്ഛേദായ ഭഗവാ കുലാനം പടിപന്നോ, അനയായ ഭഗവാ കുലാനം പടിപന്നോ, ഉപഘാതായ ഭഗവാ കുലാനം പടിപന്നോ’തി! ഇമം ഖോ തേ, ഗാമണി, സമണോ ഗോതമോ ഉഭതോകോടികം പഞ്ഹം പുട്ഠോ നേവ സക്ഖതി [സക്ഖിതി (സീ.) മ. നി. ൨.൮൩] ഉഗ്ഗിലിതും, നേവ സക്ഖതി ഓഗിലിതു’’ന്തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ അസിബന്ധകപുത്തോ ഗാമണി നിഗണ്ഠസ്സ നാടപുത്തസ്സ പടിസ്സുത്വാ ഉട്ഠായാസനാ നിഗണ്ഠം നാടപുത്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ അസിബന്ധകപുത്തോ ഗാമണി ഭഗവന്തം ഏതദവോച –
‘‘നനു, ഭന്തേ, ഭഗവാ അനേകപരിയായേന കുലാനം അനുദ്ദയം വണ്ണേതി, അനുരക്ഖം വണ്ണേതി, അനുകമ്പം വണ്ണേതീ’’തി? ‘‘ഏവം, ഗാമണി, തഥാഗതോ അനേകപരിയായേന കുലാനം അനുദ്ദയം വണ്ണേതി, അനുരക്ഖം വണ്ണേതി, അനുകമ്പം വണ്ണേതീ’’തി. ‘‘അഥ കിഞ്ചരഹി, ഭന്തേ, ഭഗവാ ദുബ്ഭിക്ഖേ ദ്വീഹിതികേ സേതട്ഠികേ സലാകാവുത്തേ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം ചാരികം ചരതി? ഉച്ഛേദായ ഭഗവാ കുലാനം പടിപന്നോ, അനയായ ഭഗവാ കുലാനം പടിപന്നോ, ഉപഘാതായ ഭഗവാ കുലാനം പടിപന്നോ’’തി. ‘‘ഇതോ സോ, ഗാമണി, ഏകനവുതികപ്പേ [ഏകനവുതോ കപ്പോ (സ്യാ. കം.), ഏകനവുതികപ്പോ (പീ.)] യമഹം അനുസ്സരാമി, നാഭിജാനാമി കിഞ്ചി കുലം പക്കഭിക്ഖാനുപ്പദാനമത്തേന ഉപഹതപുബ്ബം. അഥ ഖോ യാനി താനി കുലാനി അഡ്ഢാനി മഹദ്ധനാനി മഹാഭോഗാനി പഹൂതജാതരൂപരജതാനി പഹൂതവിത്തൂപകരണാനി പഹൂതധനധഞ്ഞാനി, സബ്ബാനി താനി ദാനസമ്ഭൂതാനി ചേവ സച്ചസമ്ഭൂതാനി ച സാമഞ്ഞസമ്ഭൂതാനി ച. അട്ഠ ഖോ, ഗാമണി, ഹേതൂ, അട്ഠ പച്ചയാ കുലാനം ഉപഘാതായ. രാജതോ വാ കുലാനി ഉപഘാതം ഗച്ഛന്തി, ചോരതോ വാ കുലാനി ഉപഘാതം ഗച്ഛന്തി, അഗ്ഗിതോ വാ കുലാനി ഉപഘാതം ഗച്ഛന്തി, ഉദകതോ വാ കുലാനി ഉപഘാതം ഗച്ഛന്തി, നിഹിതം വാ ഠാനാ വിഗച്ഛതി [നിഹിതം വാ നാധിഗച്ഛന്തി (സീ. പീ.)], ദുപ്പയുത്താ വാ കമ്മന്താ വിപജ്ജന്തി, കുലേ വാ കുലങ്ഗാരോതി [കുലാനം വാ കുലങ്ഗാരോ (സീ.)] ഉപ്പജ്ജതി, യോ തേ ഭോഗേ വികിരതി വിധമതി വിദ്ധംസേതി, അനിച്ചതായേ അട്ഠമീതി. ഇമേ ഖോ, ഗാമണി, അട്ഠ ഹേതൂ, അട്ഠ പച്ചയാ കുലാനം ഉപഘാതായ. ഇമേസു ഖോ, ഗാമണി, അട്ഠസു ഹേതൂസു, അട്ഠസു പച്ചയേസു സംവിജ്ജമാനേസു യോ മം ഏവം വദേയ്യ – ‘ഉച്ഛേദായ ഭഗവാ കുലാനം പടിപന്നോ, അനയായ ഭഗവാ കുലാനം പടിപന്നോ, ഉപഘാതായ ഭഗവാ കുലാനം പടിപന്നോ’തി, തം, ഗാമണി, വാചം അപ്പഹായ തം ചിത്തം അപ്പഹായ തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം നിരയേ’’തി. ഏവം വുത്തേ, അസിബന്ധകപുത്തോ ഗാമണി ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ, അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ…പേ… ഉപാസകം മം ഭഗവാ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി. നവമം.
൧൦. മണിചൂളകസുത്തം
൩൬൨. ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. തേന ഖോ പന സമയേന രാജന്തേപുരേ രാജപരിസായ സന്നിസിന്നാനം സന്നിപതിതാനം അയമന്തരാകഥാ ഉദപാദി – ‘‘കപ്പതി സമണാനം സക്യപുത്തിയാനം ജാതരൂപരജതം, സാദിയന്തി സമണാ സക്യപുത്തിയാ ജാതരൂപരജതം, പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി സമണാ സക്യപുത്തിയാ ജാതരൂപരജത’’ന്തി!
തേന ഖോ പന സമയേന മണിചൂളകോ ഗാമണി തസ്സം പരിസായം നിസിന്നോ ഹോതി. അഥ ഖോ മണിചൂളകോ ഗാമണി തം പരിസം ഏതദവോച – ‘‘മാ അയ്യോ [അയ്യാ (സീ. പീ.)] ഏവം അവചുത്ഥ. ന കപ്പതി സമണാനം സക്യപുത്തിയാനം ജാതരൂപരജതം, ന സാദിയന്തി സമണാ സക്യപുത്തിയാ ജാതരൂപരജതം, നപ്പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി സമണാ സക്യപുത്തിയാ ജാതരൂപരജതം, നിക്ഖിത്തമണിസുവണ്ണാ സമണാ സക്യപുത്തിയാ അപേതജാതരൂപരജതാ’’തി. അസക്ഖി ഖോ മണിചൂളകോ ഗാമണി തം പരിസം സഞ്ഞാപേതും. അഥ ഖോ മണിചൂളകോ ഗാമണി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ മണിചൂളകോ ഗാമണി ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇധ, ഭന്തേ, രാജന്തേപുരേ രാജപരിസായ സന്നിസിന്നാനം സന്നിപതിതാനം അയമന്തരാകഥാ ഉദപാദി – ‘കപ്പതി സമണാനം സക്യപുത്തിയാനം ജാതരൂപരജതം, സാദിയന്തി സമണാ സക്യപുത്തിയാ ജാതരൂപരജതം, പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി സമണാ സക്യപുത്തിയാ ജാതരൂപരജത’ന്തി. ഏവം വുത്തേ, അഹം, ഭന്തേ, തം പരിസം ഏതദവോചം – ‘മാ അയ്യോ ഏവം അവചുത്ഥ. ന കപ്പതി സമണാനം സക്യപുത്തിയാനം ജാതരൂപരജതം, ന സാദിയന്തി സമണാ സക്യപുത്തിയാ ജാതരൂപരജതം, നപ്പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി സമണാ സക്യപുത്തിയാ ജാതരൂപരജതം, നിക്ഖിത്തമണിസുവണ്ണാ സമണാ സക്യപുത്തിയാ അപേതജാതരൂപരജതാ’തി. അസക്ഖിം ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, തം പരിസം സഞ്ഞാപേതും. കച്ചാഹം, ഭന്തേ, ഏവം ബ്യാകരമാനോ വുത്തവാദീ ചേവ ഭഗവതോ ഹോമി, ന ച ഭഗവന്തം അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖാമി, ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മം ബ്യാകരോമി, ന ച കോചി സഹധമ്മികോ വാദാനുവാദോ ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛതീ’’തി?
‘‘തഗ്ഘ ത്വം, ഗാമണി, ഏവം ബ്യാകരമാനോ വുത്തവാദീ ചേവ മേ ഹോസി, ന ച മം അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖസി, ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മം ബ്യാകരോസി, ന ച കോചി സഹധമ്മികോ വാദാനുവാദോ ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛതി. ന ഹി, ഗാമണി, കപ്പതി സമണാനം സക്യപുത്തിയാനം ജാതരൂപരജതം, ന സാദിയന്തി സമണാ സക്യപുത്തിയാ ജാതരൂപരജതം, നപ്പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി സമണാ സക്യപുത്തിയാ ജാതരൂപരജതം, നിക്ഖിത്തമണിസുവണ്ണാ സമണാ സക്യപുത്തിയാ അപേതജാതരൂപരജതാ. യസ്സ ഖോ, ഗാമണി, ജാതരൂപരജതം കപ്പതി, പഞ്ചപി തസ്സ കാമഗുണാ കപ്പന്തി. യസ്സ പഞ്ച കാമഗുണാ കപ്പന്തി ( ) [(തസ്സപി ജാതരൂപരജതം കപ്പതി,) (സ്യാ. കം.)], ഏകംസേനേതം, ഗാമണി, ധാരേയ്യാസി അസ്സമണധമ്മോ അസക്യപുത്തിയധമ്മോതി. അപി ചാഹം, ഗാമണി, ഏവം വദാമി – തിണം തിണത്ഥികേന പരിയേസിതബ്ബം, ദാരു ദാരുത്ഥികേന പരിയേസിതബ്ബം, സകടം സകടത്ഥികേന പരിയേസിതബ്ബം, പുരിസോ പുരിസത്ഥികേന പരിയേസിതബ്ബോ [പരിയേസിതബ്ബോ’’തി (?)]. നത്വേവാഹം, ഗാമണി, കേനചി പരിയായേന ‘ജാതരൂപരജതം സാദിതബ്ബം പരിയേസിതബ്ബ’ന്തി വദാമീ’’തി. ദസമം.
൧൧. ഭദ്രകസുത്തം
൩൬൩. ഏകം സമയം ഭഗവാ മല്ലേസു വിഹരതി ഉരുവേലകപ്പം നാമ മല്ലാനം നിഗമോ. അഥ ഖോ ഭദ്രകോ ഗാമണി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ഭദ്രകോ ഗാമണി ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സാധു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ ദുക്ഖസ്സ സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച ദേസേതൂ’’തി. ‘‘അഹഞ്ചേ [അഹഞ്ച (സ്യാ. കം. ക.)] തേ, ഗാമണി, അതീതമദ്ധാനം ആരബ്ഭ ദുക്ഖസ്സ സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച ദേസേയ്യം – ‘ഏവം അഹോസി അതീതമദ്ധാന’ന്തി, തത്ര തേ സിയാ കങ്ഖാ, സിയാ വിമതി. അഹം ചേ [അഹഞ്ച (സ്യാ. കം. ക.)] തേ, ഗാമണി, അനാഗതമദ്ധാനം ആരബ്ഭ ദുക്ഖസ്സ സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച ദേസേയ്യം – ‘ഏവം ഭവിസ്സതി അനാഗതമദ്ധാന’ന്തി, തത്രാപി തേ സിയാ കങ്ഖാ, സിയാ വിമതി. അപി ചാഹം, ഗാമണി, ഇധേവ നിസിന്നോ ഏത്ഥേവ തേ നിസിന്നസ്സ ദുക്ഖസ്സ സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച ദേസേസ്സാമി. തം സുണാഹി, സാധുകം മനസി കരോഹി; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ഭദ്രകോ ഗാമണി ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി. ഭഗവാ ഏതദവോച –
‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ഗാമണി, അത്ഥി തേ ഉരുവേലകപ്പേ മനുസ്സാ യേസം തേ വധേന വാ ബന്ധേന വാ ജാനിയാ വാ ഗരഹായ വാ ഉപ്പജ്ജേയ്യും സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ’’തി? ‘‘അത്ഥി മേ, ഭന്തേ, ഉരുവേലകപ്പേ മനുസ്സാ യേസം മേ വധേന വാ ബന്ധേന വാ ജാനിയാ വാ ഗരഹായ വാ ഉപ്പജ്ജേയ്യും സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ’’തി. ‘‘അത്ഥി പന തേ, ഗാമണി, ഉരുവേലകപ്പേ മനുസ്സാ യേസം തേ വധേന വാ ബന്ധേന വാ ജാനിയാ വാ ഗരഹായ വാ നുപ്പജ്ജേയ്യും സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ’’തി? ‘‘അത്ഥി മേ, ഭന്തേ, ഉരുവേലകപ്പേ മനുസ്സാ യേസം മേ വധേന വാ ബന്ധേന വാ ജാനിയാ വാ ഗരഹായ വാ നുപ്പജ്ജേയ്യും സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ’’തി. ‘‘കോ നു ഖോ, ഗാമണി, ഹേതു, കോ പച്ചയോ യേന തേ ഏകച്ചാനം ഉരുവേലകപ്പിയാനം മനുസ്സാനം വധേന വാ ബന്ധേന വാ ജാനിയാ വാ ഗരഹായ വാ ഉപ്പജ്ജേയ്യും സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ’’തി? ‘‘യേസം മേ, ഭന്തേ, ഉരുവേലകപ്പിയാനം മനുസ്സാനം വധേന വാ ബന്ധേന വാ ജാനിയാ വാ ഗരഹായ വാ ഉപ്പജ്ജേയ്യും സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ, അത്ഥി മേ തേസു ഛന്ദരാഗോ. യേസം പന, ഭന്തേ, ഉരുവേലകപ്പിയാനം മനുസ്സാനം വധേന വാ ബന്ധേന വാ ജാനിയാ വാ ഗരഹായ വാ നുപ്പജ്ജേയ്യും സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ, നത്ഥി മേ തേസു ഛന്ദരാഗോ’’തി. ‘‘ഇമിനാ ത്വം, ഗാമണി, ധമ്മേന ദിട്ഠേന വിദിതേന അകാലികേന പത്തേന പരിയോഗാള്ഹേന അതീതാനാഗതേ നയം നേഹി – ‘യം ഖോ കിഞ്ചി അതീതമദ്ധാനം ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജമാനം ഉപ്പജ്ജി [ഉപ്പജ്ജതി (സബ്ബത്ഥ)] സബ്ബം തം ഛന്ദമൂലകം ഛന്ദനിദാനം. ഛന്ദോ ഹി മൂലം ദുക്ഖസ്സ. യമ്പി ഹി കിഞ്ചി അനാഗതമദ്ധാനം ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജമാനം ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, സബ്ബം തം ഛന്ദമൂലകം ഛന്ദനിദാനം. ഛന്ദോ ഹി മൂലം ദുക്ഖസ്സാ’’’തി. ‘‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ, അബ്ഭുതം, ഭന്തേ! യാവ സുഭാസിതം ചിദം [സുഭാസിതമിദം (സീ. പീ.)], ഭന്തേ, ഭഗവതാ [യങ്കിഞ്ചി അതീതമദ്ധാനം ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജമാനം ഉപ്പജ്ജതി, സബ്ബന്തം ഛന്ദമൂലകം ഛന്ദനിദാനം, ഛന്ദോ ഹി മൂലം ദുക്ഖസ്സാതി, യങ്കിഞ്ചി അനാഗതമദ്ധാനം ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജമാനം ഉപ്പജ്ജിസ്സതി സബ്ബന്തം ഛന്ദമൂലകം ഛന്ദനിദാനം, ഛന്ദോ ഹി മൂലം ദുക്ഖസ്സാ’’തി (സ്യാ. കം.)] – ‘യം കിഞ്ചി ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജമാനം ഉപ്പജ്ജതി, സബ്ബം തം ഛന്ദമൂലകം ഛന്ദനിദാനം. ഛന്ദോ ഹി മൂലം ദുക്ഖസ്സാ’തി. [‘‘യങ്കിഞ്ചി അതീതമദ്ധാനം ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജമാനം ഉപ്പജ്ജതി, സബ്ബന്തം ഛന്ദമൂലകം ഛന്ദനിദാനം, ഛന്ദോ ഹി മൂലം ദൂക്ഖസ്സാതി, യങ്കിഞ്ചി അനാഗതമദ്ധാനം ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജമാനം ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, സബ്ബന്തം ഛന്ദമൂലകം ഛന്ദനിദാനം, ഛന്ദോ ഹി മൂലം ദുക്ഖസ്സാ’’തി (സ്യാ. കം)] അത്ഥി മേ, ഭന്തേ, ചിരവാസീ നാമ കുമാരോ ബഹി ആവസഥേ [ആവേസനേ (?)] പടിവസതി. സോ ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, കാലസ്സേവ വുട്ഠായ പുരിസം ഉയ്യോജേമി [ഉയ്യോജേസിം (ക.)] – ‘ഗച്ഛ, ഭണേ, ചിരവാസിം കുമാരം ജാനാഹീ’തി. യാവകീവഞ്ച, ഭന്തേ, സോ പുരിസോ നാഗച്ഛതി, തസ്സ മേ ഹോതേവ അഞ്ഞഥത്തം – ‘മാ ഹേവ ചിരവാസിസ്സ കുമാരസ്സ കിഞ്ചി ആബാധയിത്ഥാ’’’തി [ആബാധയേഥാതി (സ്യാ. കം. പീ. ക.)].
‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ഗാമണി, ചിരവാസിസ്സ കുമാരസ്സ വധേന വാ ബന്ധേന വാ ജാനിയാ വാ ഗരഹായ വാ ഉപ്പജ്ജേയ്യും സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ’’തി? ‘‘ചിരവാസിസ്സ മേ, ഭന്തേ, കുമാരസ്സ വധേന വാ ബന്ധേന വാ ജാനിയാ വാ ഗരഹായ വാ ജീവിതസ്സപി സിയാ അഞ്ഞഥത്തം, കിം പന മേ നുപ്പജ്ജിസ്സന്തി സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ’’തി. ‘‘ഇമിനാപി ഖോ ഏതം, ഗാമണി, പരിയായേന വേദിതബ്ബം – ‘യം കിഞ്ചി ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജമാനം ഉപ്പജ്ജതി, സബ്ബം തം ഛന്ദമൂലകം ഛന്ദനിദാനം. ഛന്ദോ ഹി മൂലം ദുക്ഖസ്സാ’’’തി.
‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ഗാമണി, യദാ തേ ചിരവാസിമാതാ [ചിരവാസിസ്സ മാതാ (സീ. പീ.)] അദിട്ഠാ അഹോസി, അസ്സുതാ അഹോസി, തേ ചിരവാസിമാതുയാ ഛന്ദോ വാ രാഗോ വാ പേമം വാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘ദസ്സനം വാ തേ, ഗാമണി, ആഗമ്മ സവനം വാ ഏവം തേ അഹോസി – ‘ചിരവാസിമാതുയാ ഛന്ദോ വാ രാഗോ വാ പേമം വാ’’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.
‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ഗാമണി, ചിരവാസിമാതുയാ തേ വധേന വാ ബന്ധേന വാ ജാനിയാ വാ ഗരഹായ വാ ഉപ്പജ്ജേയ്യും സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ’’തി? ‘‘ചിരവാസിമാതുയാ മേ, ഭന്തേ, വധേന വാ ബന്ധേന വാ ജാനിയാ വാ ഗരഹായ വാ ജീവിതസ്സപി സിയാ അഞ്ഞഥത്തം, കിം പന മേ നുപ്പജ്ജിസ്സന്തി സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ’’തി! ‘‘ഇമിനാപി ഖോ ഏതം, ഗാമണി, പരിയായേന വേദിതബ്ബം – ‘യം കിഞ്ചി ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജമാനം ഉപ്പജ്ജതി, സബ്ബം തം ഛന്ദമൂലകം ഛന്ദനിദാനം. ഛന്ദോ ഹി മൂലം ദുക്ഖസ്സാ’’’തി. ഏകാദസമം.
൧൨. രാസിയസുത്തം
൩൬൪. അഥ ഖോ രാസിയോ ഗാമണി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ രാസിയോ ഗാമണി ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സുതം മേതം, ഭന്തേ, ‘സമണോ ഗോതമോ സബ്ബം തപം ഗരഹതി, സബ്ബം തപസ്സിം ലൂഖജീവിം ഏകംസേന ഉപവദതി ഉപക്കോസതീ’തി [ഉപക്കോസതി ഉപവദതീതി (ദീ. നി. ൧.൩൮൧)]. യേ തേ, ഭന്തേ, ഏവമാഹംസു – ‘സമണോ ഗോതമോ സബ്ബം തപം ഗരഹതി, സബ്ബം തപസ്സിം ലൂഖജീവിം ഏകംസേന ഉപവദതി ഉപക്കോസതീ’തി, കച്ചി തേ, ഭന്തേ, ഭഗവതോ വുത്തവാദിനോ, ന ച ഭഗവന്തം അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖന്തി, ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മം ബ്യാകരോന്തി, ന ച കോചി സഹധമ്മികോ വാദാനുവാദോ ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛതീ’’തി? ‘‘യേ തേ, ഗാമണി, ഏവമാഹംസു – ‘സമണോ ഗോതമോ സബ്ബം തപം ഗരഹതി, സബ്ബം തപസ്സിം ലൂഖജീവിം ഏകംസേന ഉപവദതി ഉപക്കോസതീ’തി, ന മേ തേ വുത്തവാദിനോ, അബ്ഭാചിക്ഖന്തി ച പന മം തേ അസതാ തുച്ഛാ അഭൂതേന’’.
‘‘ദ്വേമേ, ഗാമണി, അന്താ പബ്ബജിതേന ന സേവിതബ്ബാ – യോ ചായം കാമേസു കാമസുഖല്ലികാനുയോഗോ ഹീനോ ഗമ്മോ പോഥുജ്ജനികോ അനരിയോ അനത്ഥസംഹിതോ, യോ ചായം അത്തകിലമഥാനുയോഗോ ദുക്ഖോ അനരിയോ അനത്ഥസംഹിതോ. ഏതേ തേ, ഗാമണി, ഉഭോ അന്തേ അനുപഗമ്മ മജ്ഝിമാ പടിപദാ തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധാ – ചക്ഖുകരണീ ഞാണകരണീ ഉപസമായ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തതി. കതമാ ച സാ, ഗാമണി, മജ്ഝിമാ പടിപദാ തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധാ – ചക്ഖുകരണീ ഞാണകരണീ ഉപസമായ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തതി? അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി. അയം ഖോ സാ, ഗാമണി, മജ്ഝിമാ പടിപദാ തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധാ – ചക്ഖുകരണീ ഞാണകരണീ ഉപസമായ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തതി.
‘‘തയോ ഖോ മേ, ഗാമണി, കാമഭോഗിനോ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ തയോ? ഇധ, ഗാമണി, ഏകച്ചോ കാമഭോഗീ അധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി, സാഹസേന അധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസിത്വാ സാഹസേന ന അത്താനം സുഖേതി ന പീണേതി ന സംവിഭജതി ന പുഞ്ഞാനി കരോതി. ഇധ പന, ഗാമണി, ഏകച്ചോ കാമഭോഗീ അധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി സാഹസേന. അധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസിത്വാ സാഹസേന അത്താനം സുഖേതി പീണേതി, ന സംവിഭജതി ന പുഞ്ഞാനി കരോതി. ഇധ പന, ഗാമണി, ഏകച്ചോ കാമഭോഗീ അധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി സാഹസേന. അധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസിത്വാ സാഹസേന അത്താനം സുഖേതി പീണേതി സംവിഭജതി പുഞ്ഞാനി കരോതി.
‘‘ഇധ പന, ഗാമണി, ഏകച്ചോ കാമഭോഗീ ധമ്മാധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി സാഹസേനപി അസാഹസേനപി. ധമ്മാധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസിത്വാ സാഹസേനപി അസാഹസേനപി ന അത്താനം സുഖേതി, ന പീണേതി, ന സംവിഭജതി, ന പുഞ്ഞാനി കരോതി. ഇധ പന, ഗാമണി, ഏകച്ചോ കാമഭോഗീ ധമ്മാധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി സാഹസേനപി അസാഹസേനപി. ധമ്മാധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസിത്വാ സാഹസേനപി അസാഹസേനപി അത്താനം സുഖേതി പീണേതി, ന സംവിഭജതി, ന പുഞ്ഞാനി കരോതി. ഇധ പന, ഗാമണി, ഏകച്ചോ കാമഭോഗീ ധമ്മാധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി, സാഹസേനപി അസാഹസേനപി. ധമ്മാധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസിത്വാ സാഹസേനപി അസാഹസേനപി അത്താനം സുഖേതി പീണേതി സംവിഭജതി പുഞ്ഞാനി കരോതി.
‘‘ഇധ പന, ഗാമണി, ഏകച്ചോ കാമഭോഗീ ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി അസാഹസേന. ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസിത്വാ അസാഹസേന ന അത്താനം സുഖേതി, ന പീണേതി, ന സംവിഭജതി, ന പുഞ്ഞാനി കരോതി. ഇധ പന, ഗാമണി, ഏകച്ചോ കാമഭോഗീ ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി അസാഹസേന. ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസിത്വാ അസാഹസേന അത്താനം സുഖേതി പീണേതി, ന സംവിഭജതി, ന പുഞ്ഞാനി കരോതി. ഇധ പന, ഗാമണി, ഏകച്ചോ കാമഭോഗീ ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി അസാഹസേന. ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസിത്വാ അസാഹസേന അത്താനം സുഖേതി പീണേതി സംവിഭജതി പുഞ്ഞാനി കരോതി. തേ ച ഭോഗേ ഗധിതോ [ഗഥിതോ (സീ.)] മുച്ഛിതോ അജ്ഝോപന്നോ അനാദീനവദസ്സാവീ അനിസ്സരണപഞ്ഞോ പരിഭുഞ്ജതി. ഇധ പന, ഗാമണി, ഏകച്ചോ കാമഭോഗീ ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി അസാഹസേന. ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസിത്വാ അസാഹസേന അത്താനം സുഖേതി പീണേതി സംവിഭജതി പുഞ്ഞാനി കരോതി. തേ ച ഭോഗേ അഗധിതോ അമുച്ഛിതോ അനജ്ഝോപന്നോ ആദീനവദസ്സാവീ നിസ്സരണപഞ്ഞോ പരിഭുഞ്ജതി.
‘‘തത്ര, ഗാമണി, യ്വായം കാമഭോഗീ അധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി സാഹസേന, അധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസിത്വാ സാഹസേന ന അത്താനം സുഖേതി, ന പീണേതി, ന സംവിഭജതി, ന പുഞ്ഞാനി കരോതി. അയം, ഗാമണി, കാമഭോഗീ തീഹി ഠാനേഹി ഗാരയ്ഹോ. കതമേഹി തീഹി ഠാനേഹി ഗാരയ്ഹോ? അധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി സാഹസേനാതി, ഇമിനാ പഠമേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ. ന അത്താനം സുഖേതി ന പീണേതീതി, ഇമിനാ ദുതിയേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ. ന സംവിഭജതി, ന പുഞ്ഞാനി കരോതീതി, ഇമിനാ തതിയേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ. അയം, ഗാമണി, കാമഭോഗീ ഇമേഹി തീഹി ഠാനേഹി ഗാരയ്ഹോ.
‘‘തത്ര, ഗാമണി, യ്വായം കാമഭോഗീ അധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി സാഹസേന, അധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസിത്വാ സാഹസേന അത്താനം സുഖേതി പീണേതി, ന സംവിഭജതി, ന പുഞ്ഞാനി കരോതി. അയം, ഗാമണി, കാമഭോഗീ ദ്വീഹി ഠാനേഹി ഗാരയ്ഹോ, ഏകേന ഠാനേന പാസംസോ. കതമേഹി ദ്വീഹി ഠാനേഹി ഗാരയ്ഹോ? അധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി സാഹസേനാതി, ഇമിനാ പഠമേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ. ന സംവിഭജതി, ന പുഞ്ഞാനി കരോതീതി, ഇമിനാ ദുതിയേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ. കതമേന ഏകേന ഠാനേന പാസംസോ? അത്താനം സുഖേതി പീണേതീതി, ഇമിനാ ഏകേന ഠാനേന പാസംസോ. അയം, ഗാമണി, കാമഭോഗീ ഇമേഹി ദ്വീഹി ഠാനേഹി ഗാരയ്ഹോ, ഇമിനാ ഏകേന ഠാനേന പാസംസോ.
‘‘തത്ര, ഗാമണി, യ്വായം കാമഭോഗീ അധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി സാഹസേന, അധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസിത്വാ സാഹസേന അത്താനം സുഖേതി പീണേതി സംവിഭജതി പുഞ്ഞാനി കരോതി. അയം, ഗാമണി, കാമഭോഗീ ഏകേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ, ദ്വീഹി ഠാനേഹി പാസംസോ. കതമേന ഏകേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ? അധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി സാഹസേനാതി, ഇമിനാ ഏകേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ. കതമേഹി ദ്വീഹി ഠാനേഹി പാസംസോ? അത്താനം സുഖേതി പീണേതീതി, ഇമിനാ പഠമേന ഠാനേന പാസംസോ. സംവിഭജതി പുഞ്ഞാനി കരോതീതി, ഇമിനാ ദുതിയേന ഠാനേന പാസംസോ. അയം, ഗാമണി, കാമഭോഗീ, ഇമിനാ ഏകേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ, ഇമേഹി ദ്വീഹി ഠാനേഹി പാസംസോ.
‘‘തത്ര, ഗാമണി, യ്വായം കാമഭോഗീ ധമ്മാധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി സാഹസേനപി അസാഹസേനപി, ധമ്മാധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസിത്വാ സാഹസേനപി അസാഹസേനപി ന അത്താനം സുഖേതി, ന പീണേതി, ന സംവിഭജതി, ന പുഞ്ഞാനി കരോതി. അയം, ഗാമണി, കാമഭോഗീ ഏകേന ഠാനേന പാസംസോ, തീഹി ഠാനേഹി ഗാരയ്ഹോ. കതമേന ഏകേന ഠാനേന പാസംസോ? ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി അസാഹസേനാതി, ഇമിനാ ഏകേന ഠാനേന പാസംസോ. കതമേഹി തീഹി ഠാനേഹി ഗാരയ്ഹോ? അധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി സാഹസേനാതി, ഇമിനാ പഠമേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ. ന അത്താനം സുഖേതി, ന പീണേതീതി, ഇമിനാ ദുതിയേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ. ന സംവിഭജതി, ന പുഞ്ഞാനി കരോതീതി, ഇമിനാ തതിയേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ. അയം, ഗാമണി, കാമഭോഗീ ഇമിനാ ഏകേന ഠാനേന പാസംസോ, ഇമേഹി തീഹി ഠാനേഹി ഗാരയ്ഹോ.
‘‘തത്ര, ഗാമണി, യ്വായം കാമഭോഗീ ധമ്മാധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി സാഹസേനപി അസാഹസേനപി, ധമ്മാധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസിത്വാ സാഹസേനപി അസാഹസേനപി അത്താനം സുഖേതി പീണേതി, ന സംവിഭജതി, ന പുഞ്ഞാനി കരോതി. അയം, ഗാമണി, കാമഭോഗീ ദ്വീഹി ഠാനേഹി പാസംസോ, ദ്വീഹി ഠാനേഹി ഗാരയ്ഹോ. കതമേഹി ദ്വീഹി ഠാനേഹി പാസംസോ? ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി അസാഹസേനാതി, ഇമിനാ പഠമേന ഠാനേന പാസംസോ. അത്താനം സുഖേതി പീണേതീതി, ഇമിനാ ദുതിയേന ഠാനേന പാസംസോ. കതമേഹി ദ്വീഹി ഠാനേഹി ഗാരയ്ഹോ? അധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി സാഹസേനാതി, ഇമിനാ പഠമേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ. ന സംവിഭജതി, ന പുഞ്ഞാനി കരോതീതി, ഇമിനാ ദുതിയേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ. അയം, ഗാമണി, കാമഭോഗീ ഇമേഹി ദ്വീഹി ഠാനേഹി പാസംസോ, ഇമേഹി ദ്വീഹി ഠാനേഹി ഗാരയ്ഹോ.
‘‘തത്ര, ഗാമണി, യ്വായം കാമഭോഗീ ധമ്മാധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി സാഹസേനപി അസാഹസേനപി, ധമ്മാധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസിത്വാ സാഹസേനപി അസാഹസേനപി അത്താനം സുഖേതി പീണേതി സംവിഭജതി പുഞ്ഞാനി കരോതി. അയം, ഗാമണി, കാമഭോഗീ തീഹി ഠാനേഹി പാസംസോ, ഏകേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ. കതമേഹി തീഹി ഠാനേഹി പാസംസോ? ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി അസാഹസേനാതി, ഇമിനാ പഠമേന ഠാനേന പാസംസോ. അത്താനം സുഖേതി പീണേതീതി, ഇമിനാ ദുതിയേന ഠാനേന പാസംസോ. സംവിഭജതി പുഞ്ഞാനി കരോതീതി, ഇമിനാ തതിയേന ഠാനേന പാസംസോ. കതമേന ഏകേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ? അധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി സാഹസേനാതി, ഇമിനാ ഏകേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ. അയം, ഗാമണി, കാമഭോഗീ ഇമേഹി തീഹി ഠാനേഹി പാസംസോ, ഇമിനാ ഏകേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ.
‘‘തത്ര, ഗാമണി, യ്വായം കാമഭോഗീ ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി അസാഹസേന, ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസിത്വാ അസാഹസേന, ന അത്താനം സുഖേതി, ന പീണേതി, ന സംവിഭജതി, ന പുഞ്ഞാനി കരോതി. അയം, ഗാമണി, കാമഭോഗീ ഏകേന ഠാനേന പാസംസോ, ദ്വീഹി ഠാനേഹി ഗാരയ്ഹോ. കതമേന ഏകേന ഠാനേന പാസംസോ? ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി അസാഹസേനാതി, ഇമിനാ ഏകേന ഠാനേന പാസംസോ. കതമേഹി ദ്വീഹി ഠാനേഹി ഗാരയ്ഹോ? ന അത്താനം സുഖേതി, ന പീണേതീതി, ഇമിനാ പഠമേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ. ന സംവിഭജതി, ന പുഞ്ഞാനി കരോതീതി, ഇമിനാ ദുതിയേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ. അയം, ഗാമണി, കാമഭോഗീ ഇമിനാ ഏകേന ഠാനേന പാസംസോ, ഇമേഹി ദ്വീഹി ഠാനേഹി ഗാരയ്ഹോ.
‘‘തത്ര, ഗാമണി, യ്വായം കാമഭോഗീ ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി അസാഹസേന, ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസിത്വാ അസാഹസേന അത്താനം സുഖേതി പീണേതി, ന സംവിഭജതി, ന പുഞ്ഞാനി കരോതി. അയം, ഗാമണി, കാമഭോഗീ ദ്വീഹി ഠാനേഹി പാസംസോ, ഏകേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ. കതമേഹി ദ്വീഹി ഠാനേഹി പാസംസോ? ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി അസാഹസേനാതി, ഇമിനാ പഠമേന ഠാനേന പാസംസോ. അത്താനം സുഖേതി പീണേതീതി, ഇമിനാ ദുതിയേന ഠാനേന പാസംസോ. കതമേന ഏകേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ? ന സംവിഭജതി, ന പുഞ്ഞാനി കരോതീതി, ഇമിനാ ഏകേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ. അയം, ഗാമണി, കാമഭോഗീ ഇമേഹി ദ്വീഹി ഠാനേഹി പാസംസോ, ഇമിനാ ഏകേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ.
‘‘തത്ര, ഗാമണി, യ്വായം കാമഭോഗീ ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി അസാഹസേന, ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസിത്വാ അസാഹസേന അത്താനം സുഖേതി പീണേതി സംവിഭജതി പുഞ്ഞാനി കരോതി, തേ ച ഭോഗേ ഗധിതോ മുച്ഛിതോ അജ്ഝോപന്നോ അനാദീനവദസ്സാവീ അനിസ്സരണപഞ്ഞോ പരിഭുഞ്ജതി. അയം, ഗാമണി, കാമഭോഗീ തീഹി ഠാനേഹി പാസംസോ, ഏകേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ. കതമേഹി തീഹി ഠാനേഹി പാസംസോ? ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി അസാഹസേനാതി, ഇമിനാ പഠമേന ഠാനേന പാസംസോ. അത്താനം സുഖേതി പീണേതീതി, ഇമിനാ ദുതിയേന ഠാനേന പാസംസോ. സംവിഭജതി പുഞ്ഞാനി കരോതീതി, ഇമിനാ തതിയേന ഠാനേന പാസംസോ. കതമേന ഏകേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ? തേ ച ഭോഗേ ഗധിതോ മുച്ഛിതോ അജ്ഝോപന്നോ അനാദീനവദസ്സാവീ അനിസ്സരണപഞ്ഞോ പരിഭുഞ്ജതീതി, ഇമിനാ ഏകേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ. അയം, ഗാമണി, കാമഭോഗീ ഇമേഹി തീഹി ഠാനേഹി പാസംസോ, ഇമിനാ ഏകേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ.
‘‘തത്ര, ഗാമണി, യ്വായം കാമഭോഗീ ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി അസാഹസേന, ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസിത്വാ അസാഹസേന അത്താനം സുഖേതി പീണേതി സംവിഭജതി പുഞ്ഞാനി കരോതി. തേ ച ഭോഗേ അഗധിതോ അമുച്ഛിതോ അനജ്ഝോപന്നോ ആദീനവദസ്സാവീ നിസ്സരണപഞ്ഞോ പരിഭുഞ്ജതി. അയം, ഗാമണി, കാമഭോഗീ ചതൂഹി ഠാനേഹി പാസംസോ. കതമേഹി ചതൂഹി ഠാനേഹി പാസംസോ? ധമ്മേന ഭോഗേ പരിയേസതി അസാഹസേനാതി, ഇമിനാ പഠമേന ഠാനേന പാസംസോ. അത്താനം സുഖേതി പീണേതീതി, ഇമിനാ ദുതിയേന ഠാനേന പാസംസോ. സംവിഭജതി പുഞ്ഞാനി കരോതീതി, ഇമിനാ തതിയേന ഠാനേന പാസംസോ. തേ ച ഭോഗേ അഗധിതോ അമുച്ഛിതോ അനജ്ഝോപന്നോ ആദീനവദസ്സാവീ നിസ്സരണപഞ്ഞോ പരിഭുഞ്ജതീതി, ഇമിനാ ചതുത്ഥേന ഠാനേന പാസംസോ. അയം, ഗാമണി, കാമഭോഗീ ഇമേഹി ചതൂഹി ഠാനേഹി പാസംസോ.
‘‘തയോമേ, ഗാമണി, തപസ്സിനോ ലൂഖജീവിനോ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ തയോ? ഇധ, ഗാമണി, ഏകച്ചോ തപസ്സീ ലൂഖജീവീ സദ്ധാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ ഹോതി – ‘അപ്പേവ നാമ കുസലം ധമ്മം അധിഗച്ഛേയ്യം, അപ്പേവ നാമ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസം സച്ഛികരേയ്യ’ന്തി. സോ അത്താനം ആതാപേതി പരിതാപേതി, കുസലഞ്ച ധമ്മം നാധിഗച്ഛതി, ഉത്തരി ച മനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസം ന സച്ഛികരോതി.
‘‘ഇധ പന, ഗാമണി, ഏകച്ചോ തപസ്സീ ലൂഖജീവീ സദ്ധാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ ഹോതി – ‘അപ്പേവ നാമ കുസലം ധമ്മം അധിഗച്ഛേയ്യം, അപ്പേവ നാമ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസം സച്ഛികരേയ്യ’ന്തി. സോ അത്താനം ആതാപേതി പരിതാപേതി, കുസലഞ്ഹി ഖോ ധമ്മം അധിഗച്ഛതി, ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസം ന സച്ഛികരോതി.
‘‘ഇധ പന, ഗാമണി, ഏകച്ചോ തപസ്സീ ലൂഖജീവീ സദ്ധാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ ഹോതി – ‘അപ്പേവ നാമ കുസലം ധമ്മം അധിഗച്ഛേയ്യം, അപ്പേവ നാമ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസം സച്ഛികരേയ്യ’ന്തി. സോ അത്താനം ആതാപേതി പരിതാപേതി, കുസലഞ്ച ധമ്മം അധിഗച്ഛതി, ഉത്തരി ച മനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസം സച്ഛികരോതി.
‘‘തത്ര, ഗാമണി, യ്വായം തപസ്സീ ലൂഖജീവീ അത്താനം ആതാപേതി പരിതാപേതി, കുസലഞ്ച ധമ്മം നാധിഗച്ഛതി, ഉത്തരി ച മനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസം ന സച്ഛികരോതി. അയം, ഗാമണി, തപസ്സീ ലൂഖജീവീ തീഹി ഠാനേഹി ഗാരയ്ഹോ. കതമേഹി തീഹി ഠാനേഹി ഗാരയ്ഹോ? അത്താനം ആതാപേതി പരിതാപേതീതി, ഇമിനാ പഠമേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ. കുസലഞ്ച ധമ്മം നാധിഗച്ഛതീതി, ഇമിനാ ദുതിയേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ. ഉത്തരി ച മനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസം ന സച്ഛികരോതീതി, ഇമിനാ തതിയേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ. അയം, ഗാമണി, തപസ്സീ ലൂഖജീവീ, ഇമേഹി തീഹി ഠാനേഹി ഗാരയ്ഹോ.
‘‘തത്ര, ഗാമണി, യ്വായം തപസ്സീ ലൂഖജീവീ അത്താനം ആതാപേതി പരിതാപേതി, കുസലഞ്ഹി ഖോ ധമ്മം അധിഗച്ഛതി, ഉത്തരി ച മനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസം ന സച്ഛികരോതി. അയം, ഗാമണി, തപസ്സീ ലൂഖജീവീ ദ്വീഹി ഠാനേഹി ഗാരയ്ഹോ, ഏകേന ഠാനേന പാസംസോ. കതമേഹി ദ്വീഹി ഠാനേഹി ഗാരയ്ഹോ? അത്താനം ആതാപേതി പരിതാപേതീതി, ഇമിനാ പഠമേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ. ഉത്തരി ച മനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസം ന സച്ഛികരോതീതി, ഇമിനാ ദുതിയേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ. കതമേന ഏകേന ഠാനേന പാസംസോ? കുസലഞ്ഹി ഖോ ധമ്മം അധിഗച്ഛതീതി, ഇമിനാ ഏകേന ഠാനേന പാസംസോ. അയം, ഗാമണി, തപസ്സീ ലൂഖജീവീ ഇമേഹി ദ്വീഹി ഠാനേഹി ഗാരയ്ഹോ, ഇമിനാ ഏകേന ഠാനേന പാസംസോ.
‘‘തത്ര, ഗാമണി, യ്വായം തപസ്സീ ലൂഖജീവീ അത്താനം ആതാപേതി പരിതാപേതി, കുസലഞ്ച ധമ്മം അധിഗച്ഛതി, ഉത്തരി ച മനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസം സച്ഛികരോതി. അയം, ഗാമണി, തപസ്സീ ലൂഖജീവീ ഏകേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ, ദ്വീഹി ഠാനേഹി പാസംസോ. കതമേന ഏകേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ? അത്താനം ആതാപേതി പരിതാപേതീതി, ഇമിനാ ഏകേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ. കതമേഹി ദ്വീഹി ഠാനേഹി പാസംസോ? കുസലഞ്ച ധമ്മം അധിഗച്ഛതീതി, ഇമിനാ പഠമേന ഠാനേന പാസംസോ. ഉത്തരി ച മനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസം സച്ഛികരോതീതി, ഇമിനാ ദുതിയേന ഠാനേന പാസംസോ. അയം, ഗാമണി, തപസ്സീ ലൂഖജീവീ ഇമിനാ ഏകേന ഠാനേന ഗാരയ്ഹോ, ഇമേഹി ദ്വീഹി ഠാനേഹി പാസംസോ.
‘‘തിസ്സോ ഇമാ, ഗാമണി, സന്ദിട്ഠികാ നിജ്ജരാ അകാലികാ ഏഹിപസ്സികാ ഓപനേയ്യികാ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബാ വിഞ്ഞൂഹി. കതമാ തിസ്സോ? യം രത്തോ രാഗാധികരണം അത്തബ്യാബാധായപി ചേതേതി, പരബ്യാബാധായപി ചേതേതി, ഉഭയബ്യാബാധായപി ചേതേതി. രാഗേ പഹീനേ നേവത്തബ്യാബാധായ ചേതേതി, ന പരബ്യാബാധായ ചേതേതി, ന ഉഭയബ്യാബാധായ ചേതേതി. സന്ദിട്ഠികാ നിജ്ജരാ അകാലികാ ഏഹിപസ്സികാ ഓപനേയ്യികാ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബാ വിഞ്ഞൂഹി. യം ദുട്ഠോ ദോസാധികരണം അത്തബ്യാബാധായപി ചേതേതി, പരബ്യാബാധായപി ചേതേതി, ഉഭയബ്യാബാധായപി ചേതേതി. ദോസേ പഹീനേ നേവത്തബ്യാബാധായ ചേതേതി, ന പരബ്യാബാധായ ചേതേതി, ന ഉഭയബ്യാബാധായ ചേതേതി. സന്ദിട്ഠികാ നിജ്ജരാ അകാലികാ ഏഹിപസ്സികാ ഓപനേയ്യികാ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബാ വിഞ്ഞൂഹി. യം മൂള്ഹോ മോഹാധികരണം അത്തബ്യാബാധായപി ചേതേതി, പരബ്യാബാധായപി ചേതേതി, ഉഭയബ്യാബാധായപി ചേതേതി. മോഹേ പഹീനേ നേവത്തബ്യാബാധായ ചേതേതി, ന പരബ്യാബാധായ ചേതേതി, ന ഉഭയബ്യാബാധായ ചേതേതി. സന്ദിട്ഠികാ നിജ്ജരാ അകാലികാ ഏഹിപസ്സികാ ഓപനേയ്യികാ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബാ വിഞ്ഞൂഹി. ഇമാ ഖോ, ഗാമണി, തിസ്സോ സന്ദിട്ഠികാ നിജ്ജരാ അകാലികാ ഏഹിപസ്സികാ ഓപനേയ്യികാ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബാ വിഞ്ഞൂഹീ’’തി.
ഏവം വുത്തേ, രാസിയോ ഗാമണി ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ…പേ… ഉപാസകം മം ഭഗവാ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി. ദ്വാദസമം.
൧൩. പാടലിയസുത്തം
൩൬൫. ഏകം സമയം ഭഗവാ കോലിയേസു വിഹരതി ഉത്തരം നാമ [ഉത്തരകം നാമ (സീ.)] കോലിയാനം നിഗമോ. അഥ ഖോ പാടലിയോ ഗാമണി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ പാടലിയോ ഗാമണി ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സുതം മേതം, ഭന്തേ – ‘സമണോ ഗോതമോ മായം ജാനാതീ’തി. യേ തേ, ഭന്തേ, ഏവമാഹംസു – ‘സമണോ ഗോതമോ മായം ജാനാതീ’തി, കച്ചി തേ, ഭന്തേ, ഭഗവതോ വുത്തവാദിനോ, ന ച ഭഗവന്തം അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖന്തി, ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മം ബ്യാകരോന്തി, ന ച കോചി സഹധമ്മികോ വാദാനുവാദോ ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛതി? അനബ്ഭാചിക്ഖിതുകാമാ ഹി മയം, ഭന്തേ, ഭഗവന്ത’’ന്തി. ‘‘യേ തേ, ഗാമണി, ഏവമാഹംസു – ‘സമണോ ഗോതമോ മായം ജാനാതീ’തി, വുത്തവാദിനോ ചേവ മേ, തേ ന ച മം അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖന്തി, ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മം ബ്യാകരോന്തി, ന ച കോചി സഹധമ്മികോ വാദാനുവാദോ ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛതീതി, സച്ചംയേവ കിര, ഭോ, മയം തേസം സമണബ്രാഹ്മണാനം ന സദ്ദഹാമ – ‘സമണോ ഗോതമോ മായം ജാനാതീതി, സമണോ ഖലു ഭോ ഗോതമോ മായാവീ’തി. യോ നു ഖോ, ഗാമണി, ഏവം വദേതി – ‘അഹം മായം ജാനാമീ’തി, സോ ഏവം വദേതി – ‘അഹം മായാവീ’തി. തഥേവ തം ഭഗവാ ഹോതി, തഥേവ തം സുഗത ഹോതീ’’തി. തേന ഹി, ഗാമണി, തഞ്ഞേവേത്ഥ പടിപുച്ഛിസ്സാമി; യഥാ തേ ഖമേയ്യ, തഥാ തം ബ്യാകരേയ്യാസി –
‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ഗാമണി, ജാനാസി ത്വം കോലിയാനം ലമ്ബചൂളകേ ഭടേ’’തി? ‘‘ജാനാമഹം, ഭന്തേ, കോലിയാനം ലമ്ബചൂളകേ ഭടേ’’തി. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ഗാമണി, കിമത്ഥിയാ കോലിയാനം ലമ്ബചൂളകാ ഭടാ’’തി? ‘‘യേ ച, ഭന്തേ, കോലിയാനം ചോരാ തേ ച പടിസേധേതും, യാനി ച കോലിയാനം ദൂതേയ്യാനി താനി ച വഹാതും [താനി ച പഹാതും (സ്യാ. കം.), താനി ച യാതും (കത്ഥചി), താനി ചാവഹാതും (?)], ഏതദത്ഥിയാ, ഭന്തേ, കോലിയാനം ലമ്ബചൂളകാ ഭടാ’’തി. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ഗാമണി, ജാനാസി ത്വം കോലിയാനം ലമ്ബചൂളകേ ഭടേ സീലവന്തേ വാ തേ ദുസ്സീലേ വാ’’തി? ‘‘ജാനാമഹം, ഭന്തേ, കോലിയാനം ലമ്ബചൂളകേ ഭടേ ദുസ്സീലേ പാപധമ്മേ; യേ ച ലോകേ ദുസ്സീലാ പാപധമ്മാ കോലിയാനം ലമ്ബചൂളകാ ഭടാ തേസം അഞ്ഞതരാ’’തി. ‘‘യോ നു ഖോ, ഗാമണി, ഏവം വദേയ്യ – ‘പാടലിയോ ഗാമണി ജാനാതി കോലിയാനം ലമ്ബചൂളകേ ഭടേ ദുസ്സീലേ പാപധമ്മേ, പാടലിയോപി ഗാമണി ദുസ്സീലോ പാപധമ്മോ’തി, സമ്മാ നു ഖോ സോ വദമാനോ വദേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ! അഞ്ഞേ, ഭന്തേ, കോലിയാനം ലമ്ബചൂളകാ ഭടാ, അഞ്ഞോഹമസ്മി. അഞ്ഞഥാധമ്മാ കോലിയാനം ലമ്ബചൂളകാ ഭടാ, അഞ്ഞഥാധമ്മോഹമസ്മീ’’തി. ‘‘ത്വഞ്ഹി നാമ, ഗാമണി, ലച്ഛസി – ‘പാടലിയോ ഗാമണി ജാനാതി കോലിയാനം ലമ്ബചൂളകേ ഭടേ ദുസ്സീലേ പാപധമ്മേ, ന ച പാടലിയോ ഗാമണി ദുസ്സീലോ പാപധമ്മോ’തി, കസ്മാ തഥാഗതോ ന ലച്ഛതി – ‘തഥാഗതോ മായം ജാനാതി, ന ച തഥാഗതോ മായാവീ’തി? മായം ചാഹം, ഗാമണി, പജാനാമി, മായായ ച വിപാകം, യഥാപടിപന്നോ ച മായാവീ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി തഞ്ച പജാനാമി’’.
‘‘പാണാതിപാതം ചാഹം, ഗാമണി, പജാനാമി, പാണാതിപാതസ്സ ച വിപാകം, യഥാപടിപന്നോ ച പാണാതിപാതീ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി തഞ്ച പജാനാമി. അദിന്നാദാനം ചാഹം, ഗാമണി, പജാനാമി, അദിന്നാദാനസ്സ ച വിപാകം, യഥാപടിപന്നോ ച അദിന്നാദായീ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി തഞ്ച പജാനാമി. കാമേസുമിച്ഛാചാരം ചാഹം, ഗാമണി, പജാനാമി, കാമേസുമിച്ഛാചാരസ്സ ച വിപാകം, യഥാപടിപന്നോ ച കാമേസുമിച്ഛാചാരീ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി തഞ്ച പജാനാമി. മുസാവാദം ചാഹം, ഗാമണി, പജാനാമി, മുസാവാദസ്സ ച വിപാകം, യഥാപടിപന്നോ ച മുസാവാദീ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി തഞ്ച പജാനാമി. പിസുണവാചം ചാഹം, ഗാമണി, പജാനാമി, പിസുണവാചായ ച വിപാകം, യഥാപടിപന്നോ ച പിസുണവാചോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി തഞ്ച പജാനാമി. ഫരുസവാചം ചാഹം, ഗാമണി, പജാനാമി, ഫരുസവാചായ ച വിപാകം, യഥാപടിപന്നോ ച ഫരുസവാചോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി തഞ്ച പജാനാമി. സമ്ഫപ്പലാപം ചാഹം, ഗാമണി, പജാനാമി, സമ്ഫപ്പലാപസ്സ ച വിപാകം, യഥാപടിപന്നോ ച സമ്ഫപ്പലാപീ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി തഞ്ച പജാനാമി. അഭിജ്ഝം ചാഹം, ഗാമണി, പജാനാമി, അഭിജ്ഝായ ച വിപാകം, യഥാപടിപന്നോ ച അഭിജ്ഝാലു കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി തഞ്ച പജാനാമി. ബ്യാപാദപദോസം ചാഹം, ഗാമണി, പജാനാമി, ബ്യാപാദപദോസസ്സ ച വിപാകം, യഥാപടിപന്നോ ച ബ്യാപന്നചിത്തോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി തഞ്ച പജാനാമി. മിച്ഛാദിട്ഠിം ചാഹം, ഗാമണി, പജാനാമി, മിച്ഛാദിട്ഠിയാ ച വിപാകം, യഥാപടിപന്നോ ച മിച്ഛാദിട്ഠികോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി തഞ്ച പജാനാമി.
‘‘സന്തി ഹി, ഗാമണി, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘യോ കോചി പാണമതിപാതേതി, സബ്ബോ സോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദയതി. യോ കോചി അദിന്നം ആദിയതി, സബ്ബോ സോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദയതി. യോ കോചി കാമേസു മിച്ഛാ ചരതി, സബ്ബോ സോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദയതി. യോ കോചി മുസാ ഭണതി, സബ്ബോ സോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദയതീ’’’തി.
‘‘ദിസ്സതി ഖോ പന, ഗാമണി, ഇധേകച്ചോ മാലീ കുണ്ഡലീ സുന്ഹാതോ [സുനഹാതോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] സുവിലിത്തോ കപ്പിതകേസമസ്സു ഇത്ഥികാമേഹി രാജാ മഞ്ഞേ പരിചാരേന്തോ. തമേനം ഏവമാഹംസു – ‘അമ്ഭോ! അയം പുരിസോ കിം അകാസി മാലീ കുണ്ഡലീ സുന്ഹാതോ സുവിലിത്തോ കപ്പിതകേസമസ്സു ഇത്ഥികാമേഹി രാജാ മഞ്ഞേ പരിചാരേതീ’തി? തമേനം ഏവമാഹംസു – ‘അമ്ഭോ! അയം പുരിസോ രഞ്ഞോ പച്ചത്ഥികം പസയ്ഹ ജീവിതാ വോരോപേസി. തസ്സ രാജാ അത്തമനോ അഭിഹാരമദാസി. തേനായം പുരിസോ മാലീ കുണ്ഡലീ സുന്ഹാതോ സുവിലിത്തോ കപ്പിതകേസമസ്സു, ഇത്ഥികാമേഹി രാജാ മഞ്ഞേ പരിചാരേതീ’’’തി.
‘‘ദിസ്സതി ഖോ, ഗാമണി, ഇധേകച്ചോ ദള്ഹായ രജ്ജുയാ പച്ഛാബാഹം ഗാള്ഹബന്ധനം ബന്ധിത്വാ ഖുരമുണ്ഡം കരിത്വാ ഖരസ്സരേന പണവേന രഥിയായ രഥിയം [രഥികായ രഥികം (സീ.)] സിങ്ഘാടകേന സിങ്ഘാടകം പരിനേത്വാ, ദക്ഖിണേന ദ്വാരേന നിക്ഖാമേത്വാ, ദക്ഖിണതോ നഗരസ്സ സീസം ഛിജ്ജമാനോ. തമേനം ഏവമാഹംസു – ‘അമ്ഭോ! അയം പുരിസോ കിം അകാസി, ദള്ഹായ രജ്ജുയാ പച്ഛാബാഹം ഗാള്ഹബന്ധനം ബന്ധിത്വാ ഖുരമുണ്ഡം കരിത്വാ ഖരസ്സരേന പണവേന രഥിയായ രഥിയം സിങ്ഘാടകേന സിങ്ഘാടകം പരിനേത്വാ ദക്ഖിണേന ദ്വാരേന നിക്ഖാമേത്വാ ദക്ഖിണതോ നഗരസ്സ സീസം ഛിന്ദതീ’തി [ഛിജ്ജതീതി (കത്ഥചി)]? തമേനം ഏവമാഹംസു – ‘അമ്ഭോ! അയം പുരിസോ രാജവേരീ ഇത്ഥിം വാ പുരിസം വാ ജീവിതാ വോരോപേസി, തേന നം രാജാനോ ഗഹേത്വാ ഏവരൂപം കമ്മകാരണം കാരേന്തീ’’’തി.
‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ഗാമണി, അപി നു തേ ഏവരൂപം ദിട്ഠം വാ സുതം വാ’’തി? ‘‘ദിട്ഠഞ്ച നോ, ഭന്തേ, സുതഞ്ച സുയ്യിസ്സതി ചാ’’തി. ‘‘തത്ര, ഗാമണി, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘യോ കോചി പാണമതിപാതേതി, സബ്ബോ സോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദയതീ’തി, സച്ചം വാ തേ ആഹംസു മുസാ വാ’’തി? ‘‘മുസാ, ഭന്തേ’’. ‘‘യേ പന തേ തുച്ഛം മുസാ വിലപന്തി, സീലവന്തോ വാ തേ ദുസ്സീലാ വാ’’തി? ‘‘ദുസ്സീലാ, ഭന്തേ’’. ‘‘യേ പന തേ ദുസ്സീലാ പാപധമ്മാ മിച്ഛാപടിപന്നാ വാ തേ സമ്മാപടിപന്നാ വാ’’തി? ‘‘മിച്ഛാപടിപന്നാ, ഭന്തേ’’. ‘‘യേ പന തേ മിച്ഛാപടിപന്നാ മിച്ഛാദിട്ഠികാ വാ തേ സമ്മാദിട്ഠികാ വാ’’തി? ‘‘മിച്ഛാദിട്ഠികാ, ഭന്തേ’’. ‘‘യേ പന തേ മിച്ഛാദിട്ഠികാ കല്ലം നു തേസു പസീദിതു’’ന്തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.
‘‘ദിസ്സതി ഖോ പന, ഗാമണി, ഇധേകച്ചോ മാലീ കുണ്ഡലീ…പേ… ഇത്ഥികാമേഹി രാജാ മഞ്ഞേ പരിചാരേന്തോ. തമേനം ഏവമാഹംസു – ‘അമ്ഭോ! അയം പുരിസോ കിം അകാസി മാലീ കുണ്ഡലീ…പേ… ഇത്ഥികാമേഹി രാജാ മഞ്ഞേ പരിചാരേതീ’തി? തമേനം ഏവമാഹംസു – ‘അമ്ഭോ! അയം പുരിസോ രഞ്ഞോ പച്ചത്ഥികസ്സ പസയ്ഹ രതനം അഹാസി [പസയ്ഹ അദിന്നം രതനം ആദിയി (ക.)]. തസ്സ രാജാ അത്തമനോ അഭിഹാരമദാസി. തേനായം പുരിസോ മാലീ കുണ്ഡലീ…പേ… ഇത്ഥികാമേഹി രാജാ മഞ്ഞേ പരിചാരേതീ’’’തി.
‘‘ദിസ്സതി ഖോ, ഗാമണി, ഇധേകച്ചോ ദള്ഹായ രജ്ജുയാ…പേ… ദക്ഖിണതോ നഗരസ്സ സീസം ഛിജ്ജമാനോ തമേനം ഏവമാഹംസു – ‘അമ്ഭോ! അയം പുരിസോ കിം അകാസി ദള്ഹായ രജ്ജുയാ…പേ… ദക്ഖിണതോ നഗരസ്സ സീസം ഛിന്ദതീ’തി? തമേനം ഏവമാഹംസു – ‘അമ്ഭോ! അയം പുരിസോ ഗാമാ വാ അരഞ്ഞാ വാ അദിന്നം ഥേയ്യസങ്ഖാതം ആദിയി. തേന നം രാജാനോ ഗഹേത്വാ ഏവരൂപം കമ്മകാരണം കാരേന്തീ’തി. തം കിം മഞ്ഞസി, ഗാമണി, അപി നു തേ ഏവരൂപം ദിട്ഠം വാ സുതം വാ’’തി? ‘‘ദിട്ഠഞ്ച നോ, ഭന്തേ, സുതഞ്ച സുയ്യിസ്സതി ചാ’’തി. ‘‘തത്ര, ഗാമണി, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘യോ കോചി അദിന്നം ആദിയതി, സബ്ബോ സോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദയതീ’തി, സച്ചം വാ തേ ആഹംസു മുസാ വാതി…പേ… കല്ലം നു തേസു പസീദിതു’’ന്തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.
‘‘ദിസ്സതി ഖോ പന, ഗാമണി, ഇധേകച്ചോ മാലീ കുണ്ഡലീ…പേ… ഇത്ഥികാമേഹി രാജാ മഞ്ഞേ പരിചാരേന്തോ. തമേനം ഏവമാഹംസു – ‘അമ്ഭോ! അയം പുരിസോ കിം അകാസി മാലീ കുണ്ഡലീ…പേ… ഇത്ഥികാമേഹി രാജാ മഞ്ഞേ പരിചാരേതീ’തി? തമേനം ഏവമാഹംസു – ‘അമ്ഭോ! അയം പുരിസോ രഞ്ഞോ പച്ചത്ഥികസ്സ ദാരേസു ചാരിത്തം ആപജ്ജി. തസ്സ രാജാ അത്തമനോ അഭിഹാരമദാസി. തേനായം പുരിസോ മാലീ കുണ്ഡലീ…പേ… ഇത്ഥികാമേഹി രാജാ മഞ്ഞേ പരിചാരേതീ’’’തി.
‘‘ദിസ്സതി ഖോ, ഗാമണി, ഇധേകച്ചോ ദള്ഹായ രജ്ജുയാ…പേ… ദക്ഖിണതോ നഗരസ്സ സീസം ഛിജ്ജമാനോ. തമേനം ഏവമാഹംസു – ‘അമ്ഭോ! അയം പുരിസോ കിം അകാസി ദള്ഹായ രജ്ജുയാ…പേ… ദക്ഖിണതോ നഗരസ്സ സീസം ഛിന്ദതീ’തി? തമേനം ഏവമാഹംസു – ‘അമ്ഭോ! അയം പുരിസോ കുലിത്ഥീസു കുലകുമാരീസു ചാരിത്തം ആപജ്ജി, തേന നം രാജാനോ ഗഹേത്വാ ഏവരൂപം കമ്മകാരണം കാരേന്തീ’തി. തം കിം മഞ്ഞസി, ഗാമണി, അപി നു തേ ഏവരൂപം ദിട്ഠം വാ സുതം വാ’’തി? ‘‘ദിട്ഠഞ്ച നോ, ഭന്തേ, സുതഞ്ച സുയ്യിസ്സതി ചാ’’തി. ‘‘തത്ര, ഗാമണി, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘യോ കോചി കാമേസു മിച്ഛാ ചരതി, സബ്ബോ സോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദയതീ’തി, സച്ചം വാ തേ ആഹംസു മുസാ വാതി…പേ… കല്ലം നു തേസു പസീദിതു’’ന്തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.
‘‘ദിസ്സതി ഖോ പന, ഗാമണി, ഇധേകച്ചോ മാലീ കുണ്ഡലീ സുന്ഹാതോ സുവിലിത്തോ കപ്പിതകേസമസ്സു ഇത്ഥികാമേഹി രാജാ മഞ്ഞേ പരിചാരേന്തോ. തമേനം ഏവമാഹംസു – ‘അമ്ഭോ! അയം പുരിസോ കിം അകാസി മാലീ കുണ്ഡലീ സുന്ഹാതോ സുവിലിത്തോ കപ്പിതകേസമസ്സു ഇത്ഥികാമേഹി രാജാ മഞ്ഞേ പരിചാരേതീ’തി? തമേനം ഏവമാഹംസു – ‘അമ്ഭോ! അയം പുരിസോ രാജാനം മുസാവാദേന ഹാസേസി. തസ്സ രാജാ അത്തമനോ അഭിഹാരമദാസി. തേനായം പുരിസോ മാലീ കുണ്ഡലീ സുന്ഹാതോ സുവിലിത്തോ കപ്പിതകേസമസ്സു ഇത്ഥികാമേഹി രാജാ മഞ്ഞേ പരിചാരേതീ’’’തി.
‘‘ദിസ്സതി ഖോ, ഗാമണി, ഇധേകച്ചോ ദള്ഹായ രജ്ജുയാ പച്ഛാബാഹം ഗാള്ഹബന്ധനം ബന്ധിത്വാ ഖുരമുണ്ഡം കരിത്വാ ഖരസ്സരേന പണവേന രഥിയായ രഥിയം സിങ്ഘാടകേന സിങ്ഘാടകം പരിനേത്വാ ദക്ഖിണേന ദ്വാരേന നിക്ഖാമേത്വാ ദക്ഖിണതോ നഗരസ്സ സീസം ഛിജ്ജമാനോ. തമേനം ഏവമാഹംസു – ‘അമ്ഭോ! അയം പുരിസോ കിം അകാസി ദള്ഹായ രജ്ജുയാ പച്ഛാബാഹം ഗാള്ഹബന്ധനം ബന്ധിത്വാ ഖുരമുണ്ഡം കരിത്വാ ഖരസ്സരേന പണവേന രഥിയായ രഥിയം സിങ്ഘാടകേന സിങ്ഘാടകം പരിനേത്വാ, ദക്ഖിണേന ദ്വാരേന നിക്ഖാമേത്വാ, ദക്ഖിണതോ നഗരസ്സ സീസം ഛിന്ദതീ’തി? തമേനം ഏവമാഹംസു – ‘അമ്ഭോ! അയം പുരിസോ ഗഹപതിസ്സ വാ ഗഹപതിപുത്തസ്സ വാ മുസാവാദേന അത്ഥം ഭഞ്ജി, തേന നം രാജാനോ ഗഹേത്വാ ഏവരൂപം കമ്മകാരണം കാരേന്തീ’തി. തം കിം മഞ്ഞസി, ഗാമണി, അപി നു തേ ഏവരൂപം ദിട്ഠം വാ സുതം വാ’’തി? ‘‘ദിട്ഠഞ്ച നോ, ഭന്തേ, സുതഞ്ച സുയ്യിസ്സതി ചാ’’തി. ‘‘തത്ര, ഗാമണി, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘യോ കോചി മുസാ ഭണതി, സബ്ബോ സോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദയതീ’തി, സച്ചം വാ തേ ആഹംസു മുസാ വാ’’തി? ‘‘മുസാ, ഭന്തേ’’. ‘‘യേ പന തേ തുച്ഛം മുസാ വിലപന്തി സീലവന്തോ വാ തേ ദുസ്സീലാ വാ’’തി? ‘‘ദുസ്സീലാ, ഭന്തേ’’. ‘‘യേ പന തേ ദുസ്സീലാ പാപധമ്മാ മിച്ഛാപടിപന്നാ വാ തേ സമ്മാപടിപന്നാ വാ’’തി? ‘‘മിച്ഛാപടിപന്നാ, ഭന്തേ’’. ‘‘യേ പന തേ മിച്ഛാപടിപന്നാ മിച്ഛാദിട്ഠികാ വാ തേ സമ്മാദിട്ഠികാ വാ’’തി? ‘‘മിച്ഛാദിട്ഠികാ, ഭന്തേ’’. ‘‘യേ പന തേ മിച്ഛാദിട്ഠികാ കല്ലം നു തേസു പസീദിതു’’ന്തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.
‘‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ, അബ്ഭുതം, ഭന്തേ! അത്ഥി മേ, ഭന്തേ, ആവസഥാഗാരം. തത്ഥ അത്ഥി മഞ്ചകാനി, അത്ഥി ആസനാനി, അത്ഥി ഉദകമണികോ, അത്ഥി തേലപ്പദീപോ. തത്ഥ യോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ വാസം ഉപേതി, തേനാഹം യഥാസത്തി യഥാബലം സംവിഭജാമി. ഭൂതപുബ്ബം, ഭന്തേ, ചത്താരോ സത്ഥാരോ നാനാദിട്ഠികാ നാനാഖന്തികാ നാനാരുചികാ, തസ്മിം ആവസഥാഗാരേ വാസം ഉപഗച്ഛും’’.
‘‘ഏകോ സത്ഥാ ഏവംവാദീ ഏവംദിട്ഠി – ‘നത്ഥി ദിന്നം, നത്ഥി യിട്ഠം, നത്ഥി ഹുതം, നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ. നത്ഥി അയം ലോകോ, നത്ഥി പരോ ലോകോ, നത്ഥി മാതാ, നത്ഥി പിതാ, നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, നത്ഥി ലോകേ സമണബ്രാഹ്മണാ സമ്മഗ്ഗതാ സമ്മാപടിപന്നാ യേ ഇമഞ്ച ലോകം പരഞ്ച ലോകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തീ’’’തി.
‘‘ഏകോ സത്ഥാ ഏവംവാദീ ഏവംദിട്ഠി – ‘അത്ഥി ദിന്നം, അത്ഥി യിട്ഠം, അത്ഥി ഹുതം, അത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ, അത്ഥി അയം ലോകോ, അത്ഥി പരോ ലോകോ, അത്ഥി മാതാ, അത്ഥി പിതാ, അത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, അത്ഥി ലോകേ സമണബ്രാഹ്മണാ സമ്മഗ്ഗതാ സമ്മാപടിപന്നാ, യേ ഇമഞ്ച ലോകം പരഞ്ച ലോകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തീ’’’തി.
‘‘ഏകോ സത്ഥാ ഏവംവാദീ ഏവംദിട്ഠി – ‘കരോതോ കാരയതോ, ഛിന്ദതോ ഛേദാപയതോ, പചതോ പാചാപയതോ, സോചയതോ സോചാപയതോ, കിലമതോ കിലമാപയതോ, ഫന്ദതോ ഫന്ദാപയതോ, പാണമതിപാതയതോ, അദിന്നം ആദിയതോ, സന്ധിം ഛിന്ദതോ, നില്ലോപം ഹരതോ, ഏകാഗാരികം കരോതോ, പരിപന്ഥേ തിട്ഠതോ, പരദാരം ഗച്ഛതോ, മുസാ ഭണതോ, കരോതോ ന കരീയതി പാപം. ഖുരപരിയന്തേന ചേപി ചക്കേന യോ ഇമിസ്സാ പഥവിയാ പാണേ ഏകം മംസഖലം ഏകം മംസപുഞ്ജം കരേയ്യ, നത്ഥി തതോനിദാനം പാപം, നത്ഥി പാപസ്സ ആഗമോ. ദക്ഖിണം ചേപി ഗങ്ഗായ തീരം ഗച്ഛേയ്യ ഹനന്തോ ഘാതേന്തോ ഛിന്ദന്തോ ഛേദാപേന്തോ പചന്തോ പാചാപേന്തോ, നത്ഥി തതോനിദാനം പാപം, നത്ഥി പാപസ്സ ആഗമോ. ഉത്തരം ചേപി ഗങ്ഗായ തീരം ഗച്ഛേയ്യ ദദന്തോ ദാപേന്തോ യജന്തോ യജാപേന്തോ, നത്ഥി തതോനിദാനം പുഞ്ഞം, നത്ഥി പുഞ്ഞസ്സ ആഗമോ. ദാനേന ദമേന സംയമേന സച്ചവജ്ജേന നത്ഥി പുഞ്ഞം, നത്ഥി പുഞ്ഞസ്സ ആഗമോ’’’തി.
‘‘ഏകോ സത്ഥാ ഏവംവാദീ ഏവംദിട്ഠി – ‘കരോതോ കാരയതോ, ഛിന്ദതോ ഛേദാപയതോ, പചതോ പാചാപയതോ, സോചയതോ സോചാപയതോ, കിലമതോ കിലമാപയതോ, ഫന്ദതോ ഫന്ദാപയതോ, പാണമതിപാതയതോ, അദിന്നം ആദിയതോ, സന്ധിം ഛിന്ദതോ, നില്ലോപം ഹരതോ, ഏകാഗാരികം കരോതോ, പരിപന്ഥേ തിട്ഠതോ, പരദാരം ഗച്ഛതോ, മുസാ ഭണതോ, കരോതോ കരീയതി പാപം. ഖുരപരിയന്തേന ചേപി ചക്കേന യോ ഇമിസ്സാ പഥവിയാ പാണേ ഏകം മംസഖലം ഏകം മംസപുഞ്ജം കരേയ്യ, അത്ഥി തതോനിദാനം പാപം, അത്ഥി പാപസ്സ ആഗമോ. ദക്ഖിണം ചേപി ഗങ്ഗായ തീരം ഗച്ഛേയ്യ ഹനന്തോ ഘാതേന്തോ ഛിന്ദന്തോ ഛേദാപേന്തോ പചന്തോ പാചാപേന്തോ, അത്ഥി തതോനിദാനം പാപം, അത്ഥി പാപസ്സ ആഗമോ. ഉത്തരം ചേപി ഗങ്ഗായ തീരം ഗച്ഛേയ്യ ദദന്തോ ദാപേന്തോ, യജന്തോ യജാപേന്തോ, അത്ഥി തതോനിദാനം പുഞ്ഞം, അത്ഥി പുഞ്ഞസ്സ ആഗമോ. ദാനേന ദമേന സംയമേന സച്ചവജ്ജേന അത്ഥി പുഞ്ഞം, അത്ഥി പുഞ്ഞസ്സ ആഗമോ’’’തി.
‘‘തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, അഹുദേവ കങ്ഖാ, അഹു വിചികിച്ഛാ – ‘കോസു നാമ ഇമേസം ഭവതം സമണബ്രാഹ്മണാനം സച്ചം ആഹ, കോ മുസാ’’’തി?
‘‘അലഞ്ഹി തേ, ഗാമണി, കങ്ഖിതും, അലം വിചികിച്ഛിതും. കങ്ഖനീയേ ച പന തേ ഠാനേ വിചികിച്ഛാ ഉപ്പന്നാ’’തി. ‘‘ഏവം പസന്നോഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതി. പഹോതി മേ ഭഗവാ തഥാ ധമ്മം ദേസേതും യഥാഹം ഇമം കങ്ഖാധമ്മം പജഹേയ്യ’’ന്തി.
‘‘അത്ഥി, ഗാമണി, ധമ്മസമാധി. തത്ര ചേ ത്വം ചിത്തസമാധിം പടിലഭേയ്യാസി. ഏവം ത്വം ഇമം കങ്ഖാധമ്മം പജഹേയ്യാസി. കതമോ ച, ഗാമണി, ധമ്മസമാധി? ഇധ, ഗാമണി, അരിയസാവകോ പാണാതിപാതം പഹായ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി, അദിന്നാദാനം പഹായ അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ ഹോതി, കാമേസുമിച്ഛാചാരം പഹായ കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതോ ഹോതി, മുസാവാദം പഹായ മുസാവാദാ പടിവിരതോ ഹോതി, പിസുണം വാചം പഹായ പിസുണായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി, ഫരുസം വാചം പഹായ ഫരുസായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി, സമ്ഫപ്പലാപം പഹായ സമ്ഫപ്പലാപാ പടിവിരതോ ഹോതി, അഭിജ്ഝം പഹായ അനഭിജ്ഝാലു ഹോതി, ബ്യാപാദപദോസം പഹായ അബ്യാപന്നചിത്തോ ഹോതി, മിച്ഛാദിട്ഠിം പഹായ സമ്മാദിട്ഠികോ ഹോതി.
‘‘സ ഖോ സോ, ഗാമണി, അരിയസാവകോ ഏവം വിഗതാഭിജ്ഝോ വിഗതബ്യാപാദോ അസമ്മൂള്ഹോ സമ്പജാനോ പടിസ്സതോ മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി, തഥാ ദുതിയം, തഥാ തതിയം, തഥാ ചതുത്ഥം, ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന ഫരിത്വാ വിഹരതി. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘യ്വായം സത്ഥാ ഏവംവാദീ ഏവംദിട്ഠി – നത്ഥി ദിന്നം, നത്ഥി യിട്ഠം, നത്ഥി ഹുതം, നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ, നത്ഥി അയം ലോകോ, നത്ഥി പരോ ലോകോ, നത്ഥി മാതാ, നത്ഥി പിതാ, നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, നത്ഥി ലോകേ സമണബ്രാഹ്മണാ, സമ്മഗ്ഗതാ സമ്മാപടിപന്നാ യേ ഇമഞ്ച ലോകം പരഞ്ച ലോകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തീ’തി. ‘സചേ തസ്സ ഭോതോ സത്ഥുനോ സച്ചം വചനം, അപണ്ണകതായ മയ്ഹം, യ്വാഹം [യോഹം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ന കിഞ്ചി [കഞ്ചി (?)] ബ്യാബാധേമി തസം വാ ഥാവരം വാ? ഉഭയമേത്ഥ [ഉഭയത്ഥ മേ (?) മ. നി. ൨.൯൫ പാളിയാ സംസന്ദേതബ്ബം] കടഗ്ഗാഹോ, യം ചമ്ഹി കായേന സംവുതോ വാചായ സംവുതോ മനസാ സംവുതോ, യഞ്ച കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജിസ്സാമീ’തി [പരം മരണാ ന ഉപപജ്ജിസ്സാമീതി (?)]. തസ്സ പാമോജ്ജം ജായതി. പമുദിതസ്സ പീതി ജായതി. പീതിമനസ്സ കായോ പസ്സമ്ഭതി. പസ്സദ്ധകായോ സുഖം വേദയതി. സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതി. അയം ഖോ, ഗാമണി, ധമ്മസമാധി. തത്ര ചേ ത്വം ചിത്തസമാധിം പടിലഭേയ്യാസി, ഏവം ത്വം ഇമം കങ്ഖാധമ്മം പജഹേയ്യാസി.
‘‘സ ഖോ സോ, ഗാമണി, അരിയസാവകോ ഏവം വിഗതാഭിജ്ഝോ വിഗതബ്യാപാദോ അസമ്മൂള്ഹോ സമ്പജാനോ പടിസ്സതോ മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി, തഥാ ദുതിയം, തഥാ തതിയം, തഥാ ചതുത്ഥം, ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന ഫരിത്വാ വിഹരതി. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘യ്വായം സത്ഥാ ഏവംവാദീ ഏവംദിട്ഠി – അത്ഥി ദിന്നം, അത്ഥി യിട്ഠം, അത്ഥി ഹുതം, അത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ, അത്ഥി അയം ലോകോ, അത്ഥി പരോ ലോകോ, അത്ഥി മാതാ, അത്ഥി പിതാ, അത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, അത്ഥി ലോകേ സമണബ്രാഹ്മണാ, സമ്മഗ്ഗതാ സമ്മാപടിപന്നാ യേ ഇമഞ്ച ലോകം പരഞ്ച ലോകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തീ’തി. ‘സചേ തസ്സ ഭോതോ സത്ഥുനോ സച്ചം വചനം, അപണ്ണകതായ മയ്ഹം, യ്വാഹം ന കിഞ്ചി ബ്യാബാധേമി തസം വാ ഥാവരം വാ? ഉഭയമേത്ഥ കടഗ്ഗാഹോ, യം ചമ്ഹി കായേന സംവുതോ വാചായ സംവുതോ മനസാ സംവുതോ, യഞ്ച കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജിസ്സാമീ’തി. തസ്സ പാമോജ്ജം ജായതി. പമുദിതസ്സ പീതി ജായതി. പീതിമനസ്സ കായോ പസ്സമ്ഭതി. പസ്സദ്ധകായോ സുഖം വേദയതി. സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതി. അയം ഖോ, ഗാമണി, ധമ്മസമാധി. തത്ര ചേ ത്വം ചിത്തസമാധിം പടിലഭേയ്യാസി, ഏവം ത്വം ഇമം കങ്ഖാധമ്മം പജഹേയ്യാസി.
‘‘സ ഖോ സോ, ഗാമണി, അരിയസാവകോ ഏവം വിഗതാഭിജ്ഝോ വിഗതബ്യാപാദോ അസമ്മൂള്ഹോ സമ്പജാനോ പടിസ്സതോ മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി, തഥാ ദുതിയം, തഥാ തതിയം, തഥാ ചതുത്ഥം, ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന ഫരിത്വാ വിഹരതി. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘യ്വായം സത്ഥാ ഏവംവാദീ ഏവംദിട്ഠി – കരോതോ കാരയതോ, ഛിന്ദതോ ഛേദാപയതോ, പചതോ പാചാപയതോ, സോചയതോ സോചാപയതോ, കിലമതോ കിലമാപയതോ, ഫന്ദതോ ഫന്ദാപയതോ, പാണമതിപാതയതോ, അദിന്നം ആദിയതോ, സന്ധിം ഛിന്ദതോ, നില്ലോപം ഹരതോ, ഏകാഗാരികം കരോതോ, പരിപന്ഥേ തിട്ഠതോ, പരദാരം ഗച്ഛതോ, മുസാ ഭണതോ, കരോതോ ന കരീയതി പാപം. ഖുരപരിയന്തേന ചേപി ചക്കേന യോ ഇമിസ്സാ പഥവിയാ പാണേ ഏകം മംസഖലം ഏകം മംസപുഞ്ജം കരേയ്യ, നത്ഥി തതോനിദാനം പാപം, നത്ഥി പാപസ്സ ആഗമോ. ദക്ഖിണഞ്ചേപി ഗങ്ഗായ തീരം ഗച്ഛേയ്യ ഹനന്തോ ഘാതേന്തോ ഛിന്ദന്തോ ഛേദാപേന്തോ പചന്തോ പാചാപേന്തോ, നത്ഥി തതോനിദാനം പാപം, നത്ഥി പാപസ്സ ആഗമോ. ഉത്തരഞ്ചേപി ഗങ്ഗായ തീരം ഗച്ഛേയ്യ ദദന്തോ ദാപേന്തോ, യജന്തോ യജാപേന്തോ, നത്ഥി തതോനിദാനം പുഞ്ഞം, നത്ഥി പുഞ്ഞസ്സ ആഗമോ. ദാനേന ദമേന സംയമേന സച്ചവജ്ജേന നത്ഥി പുഞ്ഞം, നത്ഥി പുഞ്ഞസ്സ ആഗമോ’തി. ‘സചേ തസ്സ ഭോതോ സത്ഥുനോ സച്ചം വചനം, അപണ്ണകതായ മയ്ഹം, യ്വാഹം ന കിഞ്ചി ബ്യാബാധേമി തസം വാ ഥാവരം വാ? ഉഭയമേത്ഥ കടഗ്ഗാഹോ, യം ചമ്ഹി കായേന സംവുതോ വാചായ സംവുതോ മനസാ സംവുതോ, യഞ്ച കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജിസ്സാമീ’തി [പരം മരണാ ന ഉപപജ്ജിസ്സാമീതി (?)]. തസ്സ പാമോജ്ജം ജായതി. പമുദിതസ്സ പീതി ജായതി. പീതിമനസ്സ കായോ പസ്സമ്ഭതി. പസ്സദ്ധകായോ സുഖം വേദയതി. സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതി. അയം ഖോ, ഗാമണി, ധമ്മസമാധി തത്ര ചേ ത്വം ചിത്തസമാധിം പടിലഭേയ്യാസി, ഏവം ത്വം ഇമം കങ്ഖാധമ്മം പജഹേയ്യാസി.
‘‘സ ഖോ സോ, ഗാമണി, അരിയസാവകോ ഏവം വിഗതാഭിജ്ഝോ വിഗതബ്യാപാദോ അസമ്മൂള്ഹോ സമ്പജാനോ പടിസ്സതോ മേത്താസഹഗതേ ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി, തഥാ ദുതിയം, തഥാ തതിയം, തഥാ ചതുത്ഥം, ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന ഫരിത്വാ വിഹരതി. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘യ്വായം സത്ഥാ ഏവംവാദീ ഏവംദിട്ഠി – കരോതോ കാരയതോ, ഛിന്ദതോ ഛേദാപയതോ, പചതോ പാചാപയതോ, സോചയതോ സോചാപയതോ, കിലമതോ കിലമാപയതോ, ഫന്ദതോ ഫന്ദാപയതോ, പാണമതിപാതയതോ, അദിന്നം ആദിയതോ, സന്ധിം ഛിന്ദതോ, നില്ലോപം ഹരതോ, ഏകാഗാരികം കരോതോ, പരിപന്ഥേ തിട്ഠതോ, പരദാരം ഗച്ഛതോ, മുസാ ഭണതോ, കരോതോ കരീയതി പാപം. ഖുരപരിയന്തേന ചേപി ചക്കേന യോ ഇമിസ്സാ പഥവിയാ പാണേ ഏകം മംസഖലം ഏകം മംസപുഞ്ജം കരേയ്യ, അത്ഥി തതോനിദാനം പാപം, അത്ഥി പാപസ്സ ആഗമോ. ദക്ഖിണഞ്ചേപി ഗങ്ഗായ തീരം ഗച്ഛേയ്യ ഹനന്തോ ഘാതേന്തോ ഛിന്ദന്തോ ഛേദാപേന്തോ പചന്തോ പാചാപേന്തോ, അത്ഥി തതോനിദാനം പാപം, അത്ഥി പാപസ്സ ആഗമോ. ഉത്തരഞ്ചേപി ഗങ്ഗായ തീരം ഗച്ഛേയ്യ ദദന്തോ ദാപേന്തോ, യജന്തോ യജാപേന്തോ, അത്ഥി തതോനിദാനം പുഞ്ഞം, അത്ഥി പുഞ്ഞസ്സ ആഗമോ. ദാനേന ദമേന സംയമേന സച്ചവജ്ജേന അത്ഥി പുഞ്ഞം അത്ഥി പുഞ്ഞസ്സ ആഗമോതി. സചേ തസ്സ ഭോതോ സത്ഥുനോ സച്ചം വചനം, അപണ്ണകതായ മയ്ഹം, യ്വാഹം ന കിഞ്ചി ബ്യാബാധേമി തസം വാ ഥാവരം വാ? ഉഭയമേത്ഥ കടഗ്ഗാഹോ, യം ചമ്ഹി കായേന സംവുതോ വാചായ സംവുതോ മനസാ സംവുതോ, യഞ്ച കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജിസ്സാമീ’തി. തസ്സ പാമോജ്ജം ജായതി. പമുദിതസ്സ പീതി ജായതി. പീതിമനസ്സ കായോ പസ്സമ്ഭതി. പസ്സദ്ധകായോ സുഖം വേദയതി. സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതി. അയം ഖോ, ഗാമണി, ധമ്മസമാധി. തത്ര ചേ ത്വം ചിത്തസമാധിം പടിലഭേയ്യാസി, ഏവം ത്വം ഇമം കങ്ഖാധമ്മം പജഹേയ്യാസി.
‘‘സ ഖോ സോ, ഗാമണി, അരിയസാവകോ ഏവം വിഗതാഭിജ്ഝോ വിഗതബ്യാപാദോ അസമ്മൂള്ഹോ സമ്പജാനോ പടിസ്സതോ കരുണാസഹഗതേ ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി…പേ… മുദിതാസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി…പേ….
‘‘സ ഖോ സോ, ഗാമണി, അരിയസാവകോ ഏവം വിഗതാഭിജ്ഝോ വിഗതബ്യാപാദോ അസമ്മൂള്ഹോ സമ്പജാനോ പടിസ്സതോ ഉപേക്ഖാസഹഗതേ ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി, തഥാ ദുതിയം, തഥാ തതിയം, തഥാ ചതുത്ഥം, ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന ഫരിത്വാ വിഹരതി. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘യ്വായം സത്ഥാ ഏവംവാദീ ഏവംദിട്ഠി – നത്ഥി ദിന്നം, നത്ഥി യിട്ഠം, നത്ഥി ഹുതം നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ, നത്ഥി അയം ലോകോ നത്ഥി പരോ ലോകോ, നത്ഥി മാതാ നത്ഥി പിതാ നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, നത്ഥി ലോകേ സമണബ്രാഹ്മണാ സമ്മഗ്ഗതാ സമ്മാപടിപന്നാ യേ ഇമഞ്ച ലോകം പരഞ്ച ലോകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തീതി. സചേ തസ്സ ഭോതോ സത്ഥുനോ സച്ചം വചനം, അപണ്ണകതായ മയ്ഹം, യ്വാഹം ന കിഞ്ചി ബ്യാബാധേമി തസം വാ ഥാവരം വാ? ഉഭയമേത്ഥ കടഗ്ഗാഹോ, യം ചമ്ഹി കായേന സംവുതോ വാചായ സംവുതോ മനസാ സംവുതോ, യഞ്ച കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജിസ്സാമീ’തി. തസ്സ പാമോജ്ജം ജായതി. പമുദിതസ്സ പീതി ജായതി. പീതിമനസ്സ കായോ പസ്സമ്ഭതി. പസ്സദ്ധകായോ സുഖം വേദയതി. സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതി. അയം ഖോ, ഗാമണി, ധമ്മസമാധി. തത്ര ചേ ത്വം ചിത്തസമാധിം പടിലഭേയ്യാസി, ഏവം ത്വം ഇമം കങ്ഖാധമ്മം പജഹേയ്യാസി.
‘‘സ ഖോ സോ, ഗാമണി, അരിയസാവകോ ഏവം വിഗതാഭിജ്ഝോ വിഗതബ്യാപാദോ അസമ്മൂള്ഹോ സമ്പജാനോ പടിസ്സതോ ഉപേക്ഖാസഹഗതേ ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി, തഥാ ദുതിയം, തഥാ തതിയം, തഥാ ചതുത്ഥം, ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന ഫരിത്വാ വിഹരതി. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘യ്വായം സത്ഥാ ഏവംവാദീ ഏവംദിട്ഠി – അത്ഥി ദിന്നം, അത്ഥി യിട്ഠം, അത്ഥി ഹുതം, അത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ, അത്ഥി അയം ലോകോ അത്ഥി പരോ ലോകോ, അത്ഥി മാതാ അത്ഥി പിതാ അത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, അത്ഥി ലോകേ സമണബ്രാഹ്മണാ സമ്മഗ്ഗതാ സമ്മാപടിപന്നാ യേ ഇമഞ്ച ലോകം പരഞ്ച ലോകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തീതി. സചേ തസ്സ ഭോതോ സത്ഥുനോ സച്ചം വചനം, അപണ്ണകതായ മയ്ഹം, യ്വാഹം ന കിഞ്ചി ബ്യാബാധേമി തസം വാ ഥാവരം വാ? ഉഭയമേത്ഥ കടഗ്ഗാഹോ, യം ചമ്ഹി കായേന സംവുതോ വാചായ സംവുതോ മനസാ സംവുതോ, യഞ്ച കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജിസ്സാമീ’തി. തസ്സ പാമോജ്ജം ജായതി. പമുദിതസ്സ പീതി ജായതി. പീതിമനസ്സ കായോ പസ്സമ്ഭതി. പസ്സദ്ധകായോ സുഖം വേദയതി. സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതി. അയം ഖോ, ഗാമണി, ധമ്മസമാധി. തത്ര ചേ ത്വം ചിത്തസമാധിം പടിലഭേയ്യാസി, ഏവം ത്വം ഇമം കങ്ഖാധമ്മം പജഹേയ്യാസി.
‘‘സ ഖോ സോ, ഗാമണി, അരിയസാവകോ ഏവം വിഗതാഭിജ്ഝോ വിഗതബ്യാപാദോ അസമ്മൂള്ഹോ സമ്പജാനോ പടിസ്സതോ ഉപേക്ഖാസഹഗതേ ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി, തഥാ ദുതിയം, തഥാ തതിയം, തഥാ ചതുത്ഥം, ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന ഫരിത്വാ വിഹരതി. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘യ്വായം സത്ഥാ ഏവംവാദീ ഏവംദിട്ഠി – കരോതോ കാരയതോ, ഛേദതോ ഛേദാപയതോ, പചതോ പാചാപയതോ, സോചയതോ സോചാപയതോ, കിലമതോ കിലമാപയതോ, ഫന്ദതോ ഫന്ദാപയതോ, പാണമതിപാതയതോ, അദിന്നം ആദിയതോ, സന്ധിം ഛിന്ദതോ, നില്ലോപം ഹരതോ, ഏകാഗാരികം കരോതോ, പരിപന്ഥേ തിട്ഠതോ, പരദാരം ഗച്ഛതോ, മുസാ ഭണതോ, കരോതോ ന കരീയതി പാപം. ഖുരപരിയന്തേന ചേപി ചക്കേന യോ ഇമിസ്സാ പഥവിയാ പാണേ ഏകം മംസഖലം ഏകം മംസപുഞ്ജം കരേയ്യ, നത്ഥി തതോനിദാനം പാപം, നത്ഥി പാപസ്സ ആഗമോ. ദക്ഖിണഞ്ചേപി ഗങ്ഗായ തീരം ഗച്ഛേയ്യ ഹനന്തോ ഘാതേന്തോ ഛിന്ദന്തോ ഛേദാപേന്തോ പചന്തോ പാചാപേന്തോ, നത്ഥി തതോനിദാനം പാപം, നത്ഥി പാപസ്സ ആഗമോ. ഉത്തരഞ്ചേപി ഗങ്ഗായ തീരം ഗച്ഛേയ്യ ദദന്തോ ദാപേന്തോ, യജന്തോ യജാപേന്തോ, നത്ഥി തതോനിദാനം പുഞ്ഞം, നത്ഥി പുഞ്ഞസ്സ ആഗമോ. ദാനേന ദമേന സംയമേന സച്ചവജ്ജേന നത്ഥി പുഞ്ഞം, നത്ഥി പുഞ്ഞസ്സ ആഗമോ’തി. ‘സചേ തസ്സ ഭോതോ സത്ഥുനോ സച്ചം വചനം, അപണ്ണകതായ മയ്ഹം, യ്വാഹം ന കിഞ്ചി ബ്യാബാധേമി തസം വാ ഥാവരം വാ? ഉഭയമേത്ഥ കടഗ്ഗാഹോ, യം ചമ്ഹി കായേന സംവുതോ വാചായ സംവുതോ മനസാ സംവുതോ, യഞ്ച കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജിസ്സാമീ’തി. തസ്സ പാമോജ്ജം ജായതി. പമുദിതസ്സ പീതി ജായതി. പീതിമനസ്സ കായോ പസ്സമ്ഭതി. പസ്സദ്ധകായോ സുഖം വേദയതി. സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതി. അയം ഖോ, ഗാമണി, ധമ്മസമാധി. തത്ര ചേ ത്വം ചിത്തസമാധിം പടിലഭേയ്യാസി, ഏവം ത്വം ഇമം കങ്ഖാധമ്മം പജഹേയ്യാസി.
‘‘സ ഖോ സോ, ഗാമണി, അരിയസാവകോ ഏവം വിഗതാഭിജ്ഝോ വിഗതബ്യാപാദോ അസമ്മൂള്ഹോ സമ്പജാനോ പടിസ്സതോ ഉപേക്ഖാസഹഗതേ ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി, തഥാ ദുതിയം, തഥാ തതിയം, തഥാ ചതുത്ഥം, ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന ഫരിത്വാ വിഹരതി. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘യ്വായം സത്ഥാ ഏവംവാദീ ഏവംദിട്ഠി – കരോതോ കാരയതോ, ഛിന്ദതോ ഛേദാപയതോ, പചതോ പാചാപയതോ, സോചയതോ സോചാപയതോ, കിലമതോ കിലമാപയതോ, ഫന്ദതോ ഫന്ദാപയതോ, പാണമതിപാതയതോ, അദിന്നം ആദിയതോ, സന്ധിം ഛിന്ദതോ, നില്ലോപം ഹരതോ, ഏകാഗാരികം കരോതോ, പരിപന്ഥേ തിട്ഠതോ, പരദാരം ഗച്ഛതോ, മുസാ ഭണതോ, കരോതോ കരീയതി പാപം. ഖുരപരിയന്തേന ചേപി ചക്കേന യോ ഇമിസ്സാ പഥവിയാ പാണേ ഏകം മംസഖലം ഏകം മംസപുഞ്ജം കരേയ്യ, അത്ഥി തതോനിദാനം പാപം, അത്ഥി പാപസ്സ ആഗമോ. ദക്ഖിണഞ്ചേപി ഗങ്ഗായ തീരം ഗച്ഛേയ്യ ഹനന്തോ ഘാതേന്തോ ഛിന്ദന്തോ ഛേദാപേന്തോ പചന്തോ പാചാപേന്തോ, അത്ഥി തതോനിദാനം പാപം, അത്ഥി പാപസ്സ ആഗമോ. ഉത്തരഞ്ചേപി ഗങ്ഗായ തീരം ഗച്ഛേയ്യ ദദന്തോ ദാപേന്തോ, യജന്തോ യജാപേന്തോ, അത്ഥി തതോനിദാനം പുഞ്ഞം, അത്ഥി പുഞ്ഞസ്സ ആഗമോ. ദാനേന ദമേന സംയമേന സച്ചവജ്ജേന അത്ഥി പുഞ്ഞം, അത്ഥി പുഞ്ഞസ്സ ആഗമോ’തി. ‘സചേ തസ്സ ഭോതോ സത്ഥുനോ സച്ചം വചനം, അപണ്ണകതായ മയ്ഹം, യ്വാഹം ന കിഞ്ചി ബ്യാബാധേമി തസം വാ ഥാവരം വാ? ഉഭയമേത്ഥ കടഗ്ഗാഹോ, യം ചമ്ഹി കായേന സംവുതോ വാചായ സംവുതോ മനസാ സംവുതോ, യഞ്ച കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജിസ്സാമീ’തി. തസ്സ പാമോജ്ജം ജായതി. പമുദിതസ്സ പീതി ജായതി. പീതിമനസ്സ കായോ പസ്സമ്ഭതി. പസ്സദ്ധകായോ സുഖം വേദയതി. സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതി. അയം ഖോ, ഗാമണി, ധമ്മസമാധി. തത്ര ചേ ത്വം ചിത്തസമാധിം പടിലഭേയ്യാസി, ഏവം ത്വം ഇമം കങ്ഖാധമ്മം പജഹേയ്യാസീ’’തി.
ഏവം വുത്തേ, പാടലിയോ ഗാമണി ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ, അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ…പേ… അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി. തേരസമം.
ഗാമണിസംയുത്തം സമത്തം.