൧. ഖേമാസുത്തം

൪൧൦. ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ഖേമാ ഭിക്ഖുനീ കോസലേസു ചാരികം ചരമാനാ അന്തരാ ച സാവത്ഥിം അന്തരാ ച സാകേതം തോരണവത്ഥുസ്മിം വാസം ഉപഗതാ ഹോതി. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ സാകേതാ സാവത്ഥിം ഗച്ഛന്തോ, അന്തരാ ച സാകേതം അന്തരാ ച സാവത്ഥിം തോരണവത്ഥുസ്മിം ഏകരത്തിവാസം ഉപഗച്ഛി. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ അഞ്ഞതരം പുരിസം ആമന്തേസി – ‘‘ഏഹി ത്വം, അമ്ഭോ പുരിസ, തോരണവത്ഥുസ്മിം തഥാരൂപം സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ ജാന യമഹം അജ്ജ പയിരുപാസേയ്യ’’ന്തി.

‘‘ഏവം, ദേവാ’’തി ഖോ സോ പുരിസോ രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ പടിസ്സുത്വാ കേവലകപ്പം തോരണവത്ഥും ആഹിണ്ഡന്തോ [അന്വാഹിണ്ഡന്തോ (സീ.)] നാദ്ദസ തഥാരൂപം സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ യം രാജാ പസേനദി കോസലോ പയിരുപാസേയ്യ. അദ്ദസാ ഖോ സോ പുരിസോ ഖേമം ഭിക്ഖുനിം തോരണവത്ഥുസ്മിം വാസം ഉപഗതം. ദിസ്വാന യേന രാജാ പസേനദി കോസലോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ രാജാനം പസേനദിം കോസലം ഏതദവോച –

‘‘നത്ഥി ഖോ, ദേവ, തോരണവത്ഥുസ്മിം തഥാരൂപോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ യം ദേവോ പയിരുപാസേയ്യ. അത്ഥി ച ഖോ, ദേവ, ഖേമാ നാമ ഭിക്ഖുനീ, തസ്സ ഭഗവതോ സാവികാ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ. തസ്സാ ഖോ പന അയ്യായ ഏവം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ – ‘പണ്ഡിതാ, വിയത്താ മേധാവിനീ ബഹുസ്സുതാ ചിത്തകഥാ കല്യാണപടിഭാനാ’തി. തം ദേവോ പയിരുപാസതൂ’’തി.

അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ യേന ഖേമാ ഭിക്ഖുനീ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഖേമം ഭിക്ഖുനിം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ഖേമം ഭിക്ഖുനിം ഏതദവോച – ‘‘കിം നു ഖോ, അയ്യേ, ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’തി? ‘‘അബ്യാകതം ഖോ ഏതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ – ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തി. ‘‘കിം പനയ്യേ, ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’തി? ‘‘ഏതമ്പി ഖോ, മഹാരാജ, അബ്യാകതം ഭഗവതാ – ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തി. ‘‘കിം നു ഖോ, അയ്യേ, ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’തി? ‘‘അബ്യാകതം ഖോ ഏതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ – ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തി. ‘‘കിം പനയ്യേ, നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’തി. ‘‘ഏതമ്പി ഖോ, മഹാരാജ, അബ്യാകതം ഭഗവതാ – ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തി.

‘‘‘കിം നു ഖോ, അയ്യേ, ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി, ഇതി പുട്ഠാ സമാനാ – ‘അബ്യാകതം ഖോ ഏതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ – ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വദേസി. ‘കിം പനയ്യേ, ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി ഇതി പുട്ഠാ സമാനാ – ‘ഏതമ്പി ഖോ, മഹാരാജ, അബ്യാകതം ഭഗവതാ – ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വദേസി. ‘കിം നു ഖോ, അയ്യേ, ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി ഇതി പുട്ഠാ സമാനാ – ‘അബ്യാകതം ഖോ ഏതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ – ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വദേസി. ‘കിം പനയ്യേ, നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി ഇതി പുട്ഠാ സമാനാ – ‘ഏതമ്പി ഖോ, മഹാരാജ, അബ്യാകതം ഭഗവതാ – നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വദേസി. ‘കോ നു ഖോ, അയ്യേ, ഹേതു, കോ പച്ചയോ യേനേതം അബ്യാകതം ഭഗവതാ’’’തി?

‘‘തേന ഹി, മഹാരാജ, തഞ്ഞേവേത്ഥ പടിപുച്ഛിസ്സാമി. യഥാ തേ ഖമേയ്യ തഥാ നം ബ്യാകരേയ്യാസി. തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, അത്ഥി തേ കോചി ഗണകോ വാ മുദ്ദികോ വാ സങ്ഖായകോ വാ യോ പഹോതി ഗങ്ഗായ വാലുകം [വാലികം (സീ. സ്യാ. കം.)] ഗണേതും – ഏത്തകാ [ഏത്തികാ (സീ.)] വാലുകാ ഇതി വാ, ഏത്തകാനി വാലുകസതാനി ഇതി വാ, ഏത്തകാനി വാലുകസഹസ്സാനി ഇതി വാ, ഏത്തകാനി വാലുകസതസഹസ്സാനി ഇതി വാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, അയ്യേ’’. ‘‘അത്ഥി പന തേ കോചി ഗണകോ വാ മുദ്ദികോ വാ സങ്ഖായകോ വാ യോ പഹോതി മഹാസമുദ്ദേ ഉദകം ഗണേതും – ഏത്തകാനി ഉദകാള്ഹകാനി ഇതി വാ, ഏത്തകാനി ഉദകാള്ഹകസതാനി ഇതി വാ, ഏത്തകാനി ഉദകാള്ഹകസഹസ്സാനി ഇതി വാ, ഏത്തകാനി ഉദകാള്ഹകസതസഹസ്സാനി ഇതി വാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, അയ്യേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘മഹായ്യേ, സമുദ്ദോ ഗമ്ഭീരോ അപ്പമേയ്യോ ദുപ്പരിയോഗാഹോ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യേന രൂപേ തഥാഗതം പഞ്ഞാപയമാനോ പഞ്ഞാപേയ്യ തം രൂപം തഥാഗതസ്സ പഹീനം ഉച്ഛിന്നമൂലം താലാവത്ഥുകതം അനഭാവങ്കതം ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മം. രൂപസങ്ഖായവിമുത്തോ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ ഗമ്ഭീരോ അപ്പമേയ്യോ ദുപ്പരിയോഗാഹോ – സേയ്യഥാപി മഹാസമുദ്ദോ. ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ഉപേതി, ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ഉപേതി, ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ഉപേതി, ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ഉപേതി.

‘‘യായ വേദനായ തഥാഗതം പഞ്ഞാപയമാനോ പഞ്ഞാപേയ്യ, സാ വേദനാ തഥാഗതസ്സ പഹീനാ ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവങ്കതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ. വേദനാസങ്ഖായവിമുത്തോ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ ഗമ്ഭീരോ അപ്പമേയ്യോ ദുപ്പരിയോഗാഹോ – സേയ്യഥാപി മഹാസമുദ്ദോ. ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ഉപേതി, ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ഉപേതി, ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ഉപേതി, ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ഉപേതി.

‘‘യായ സഞ്ഞാ തഥാഗതം…പേ… യേഹി സങ്ഖാരേഹി തഥാഗതം പഞ്ഞാപയമാനോ പഞ്ഞാപേയ്യ, തേ സങ്ഖാരാ തഥാഗതസ്സ പഹീനാ ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവങ്കതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ. സങ്ഖാരസങ്ഖായവിമുത്തോ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ ഗമ്ഭീരോ അപ്പമേയ്യോ ദുപ്പരിയോഗാഹോ – സേയ്യഥാപി മഹാസമുദ്ദോ. ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ഉപേതി, ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ഉപേതി, ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ഉപേതി, ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ഉപേതി.

‘‘യേന വിഞ്ഞാണേ തഥാഗതം പഞ്ഞാപയമാനോ പഞ്ഞാപേയ്യ തം വിഞ്ഞാണം തഥാഗതസ്സ പഹീനം ഉച്ഛിന്നമൂലം താലാവത്ഥുകതം അനഭാവങ്കതം ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മം. വിഞ്ഞാണസങ്ഖായവിമുത്തോ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ ഗമ്ഭീരോ അപ്പമേയ്യോ ദുപ്പരിയോഗാഹോ – സേയ്യഥാപി മഹാസമുദ്ദോ. ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ഉപേതി, ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ഉപേതി, ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ഉപേതി, ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ഉപേതീ’’തി. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ഖേമായ ഭിക്ഖുനിയാ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഖേമം ഭിക്ഖുനിം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി.

അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ അപരേന സമയേന യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കിം നു ഖോ, ഭന്തേ, ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’തി? ‘‘അബ്യാകതം ഖോ ഏതം, മഹാരാജ, മയാ – ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തി. ‘‘കിം പന, ഭന്തേ, ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’തി? ‘‘ഏതമ്പി ഖോ, മഹാരാജ, അബ്യാകതം മയാ – ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തി. ‘‘കിം നു ഖോ, ഭന്തേ, ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’തി? ‘‘അബ്യാകതം ഖോ ഏതം, മഹാരാജ, മയാ – ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തി. ‘‘കിം പന, ഭന്തേ, നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’തി? ‘‘ഏതമ്പി ഖോ, മഹാരാജ, അബ്യാകതം മയാ – ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തി. ‘‘കിം നു ഖോ, ഭന്തേ, ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ – ‘അബ്യാകതം ഖോ ഏതം, മഹാരാജ, മയാ – ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വദേസി…പേ…. ‘‘‘കിം പന, ഭന്തേ, നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ – ‘‘‘ഏതമ്പി ഖോ, മഹാരാജ, അബ്യാകതം മയാ – നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വദേസി. കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഹേതു, കോ പച്ചയോ, യേനേതം അബ്യാകതം ഭഗവതാ’’തി?

‘‘തേന ഹി, മഹാരാജ, തഞ്ഞേവേത്ഥ പടിപുച്ഛിസ്സാമി. യഥാ തേ ഖമേയ്യ തഥാ നം ബ്യാകരേയ്യാസി. തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, അത്ഥി തേ കോചി ഗണകോ വാ മുദ്ദികോ വാ സങ്ഖായകോ വാ യോ പഹോതി ഗങ്ഗായ വാലുകം ഗണേതും – ഏത്തകാ വാലുകാ ഇതി വാ…പേ… ഏത്തകാനി വാലുകസതസഹസ്സാനി ഇതി വാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘അത്ഥി പന തേ കോചി ഗണകോ വാ മുദ്ദികോ വാ സങ്ഖായകോ വാ യോ പഹോതി മഹാസമുദ്ദേ ഉദകം ഗണേതും – ഏത്തകാനി ഉദകാള്ഹകാനി ഇതി വാ…പേ… ഏത്തകാനി ഉദകാള്ഹകസതസഹസ്സാനി ഇതി വാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘മഹാ, ഭന്തേ, സമുദ്ദോ ഗമ്ഭീരോ അപ്പമേയ്യോ ദുപ്പരിയോഗാഹോ. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യേന രൂപേന തഥാഗതം പഞ്ഞാപയമാനോ പഞ്ഞാപേയ്യ, തം രൂപം തഥാഗതസ്സ പഹീനം ഉച്ഛിന്നമൂലം താലാവത്ഥുകതം അനഭാവങ്കതം ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മം. രൂപസങ്ഖായവിമുത്തോ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ ഗമ്ഭീരോ അപ്പമേയ്യോ ദുപ്പരിയോഗാഹോ – സേയ്യഥാപി മഹാസമുദ്ദോ. ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ഉപേതി…പേ… ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ഉപേതി. യായ വേദനായ…പേ… യായ സഞ്ഞായ…പേ… യേഹി സങ്ഖാരേഹി…പേ…’’.

‘‘യേന വിഞ്ഞാണേന തഥാഗതം പഞ്ഞാപയമാനോ പഞ്ഞാപേയ്യ, തം വിഞ്ഞാണം തഥാഗതസ്സ പഹീനം ഉച്ഛിന്നമൂലം താലാവത്ഥുകതം അനഭാവങ്കതം ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മം. വിഞ്ഞാണസങ്ഖായവിമുത്തോ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ ഗമ്ഭീരോ അപ്പമേയ്യോ ദുപ്പരിയോഗാഹോ – സേയ്യഥാപി മഹാസമുദ്ദോ. ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ഉപേതി, ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ഉപേതി, ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ഉപേതി, ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ഉപേതീ’’തി.

‘‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ, അബ്ഭുതം, ഭന്തേ! യത്ര ഹി നാമ സത്ഥു ചേവ [സത്ഥുനോ ചേവ (സീ.)] സാവികായ ച അത്ഥേന അത്ഥോ ബ്യഞ്ജനേന ബ്യഞ്ജനം സംസന്ദിസ്സതി, സമേസ്സതി, ന വിരോധയിസ്സതി [വിഹായിസ്സതി (സീ. സ്യാ. കം.), വിഗായിസ്സതി (ക.)] യദിദം അഗ്ഗപദസ്മിം. ഏകമിദാഹം, ഭന്തേ, സമയം ഖേമം ഭിക്ഖുനിം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതമത്ഥം അപുച്ഛിം. സാപി മേ അയ്യാ ഏതേഹി പദേഹി ഏതേഹി ബ്യഞ്ജനേഹി ഏതമത്ഥം ബ്യാകാസി, സേയ്യഥാപി ഭഗവാ. അച്ഛരിയം, ഭന്തേ, അബ്ഭുതം, ഭന്തേ! യത്ര ഹി നാമ സത്ഥു ചേവ സാവികായ ച അത്ഥേന അത്ഥോ ബ്യഞ്ജനേന ബ്യഞ്ജനം സംസന്ദിസ്സതി, സമേസ്സതി, ന വിരോധയിസ്സതി യദിദം അഗ്ഗപദസ്മിം. ഹന്ദ ദാനി മയം, ഭന്തേ, ഗച്ഛാമ. ബഹുകിച്ചാ മയം ബഹുകരണീയാ’’തി. ‘‘യസ്സ ദാനി ത്വം, മഹാരാജ, കാലം മഞ്ഞസീ’’തി. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമീതി. പഠമം.