൧൦. അബ്യാകതസംയുത്തം

൧. ഖേമാസുത്തം

൪൧൦. ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ഖേമാ ഭിക്ഖുനീ കോസലേസു ചാരികം ചരമാനാ അന്തരാ ച സാവത്ഥിം അന്തരാ ച സാകേതം തോരണവത്ഥുസ്മിം വാസം ഉപഗതാ ഹോതി. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ സാകേതാ സാവത്ഥിം ഗച്ഛന്തോ, അന്തരാ ച സാകേതം അന്തരാ ച സാവത്ഥിം തോരണവത്ഥുസ്മിം ഏകരത്തിവാസം ഉപഗച്ഛി. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ അഞ്ഞതരം പുരിസം ആമന്തേസി – ‘‘ഏഹി ത്വം, അമ്ഭോ പുരിസ, തോരണവത്ഥുസ്മിം തഥാരൂപം സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ ജാന യമഹം അജ്ജ പയിരുപാസേയ്യ’’ന്തി.

‘‘ഏവം, ദേവാ’’തി ഖോ സോ പുരിസോ രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ പടിസ്സുത്വാ കേവലകപ്പം തോരണവത്ഥും ആഹിണ്ഡന്തോ [അന്വാഹിണ്ഡന്തോ (സീ.)] നാദ്ദസ തഥാരൂപം സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ യം രാജാ പസേനദി കോസലോ പയിരുപാസേയ്യ. അദ്ദസാ ഖോ സോ പുരിസോ ഖേമം ഭിക്ഖുനിം തോരണവത്ഥുസ്മിം വാസം ഉപഗതം. ദിസ്വാന യേന രാജാ പസേനദി കോസലോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ രാജാനം പസേനദിം കോസലം ഏതദവോച –

‘‘നത്ഥി ഖോ, ദേവ, തോരണവത്ഥുസ്മിം തഥാരൂപോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ യം ദേവോ പയിരുപാസേയ്യ. അത്ഥി ച ഖോ, ദേവ, ഖേമാ നാമ ഭിക്ഖുനീ, തസ്സ ഭഗവതോ സാവികാ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ. തസ്സാ ഖോ പന അയ്യായ ഏവം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ – ‘പണ്ഡിതാ, വിയത്താ മേധാവിനീ ബഹുസ്സുതാ ചിത്തകഥാ കല്യാണപടിഭാനാ’തി. തം ദേവോ പയിരുപാസതൂ’’തി.

അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ യേന ഖേമാ ഭിക്ഖുനീ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഖേമം ഭിക്ഖുനിം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ഖേമം ഭിക്ഖുനിം ഏതദവോച – ‘‘കിം നു ഖോ, അയ്യേ, ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’തി? ‘‘അബ്യാകതം ഖോ ഏതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ – ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തി. ‘‘കിം പനയ്യേ, ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’തി? ‘‘ഏതമ്പി ഖോ, മഹാരാജ, അബ്യാകതം ഭഗവതാ – ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തി. ‘‘കിം നു ഖോ, അയ്യേ, ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’തി? ‘‘അബ്യാകതം ഖോ ഏതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ – ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തി. ‘‘കിം പനയ്യേ, നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’തി. ‘‘ഏതമ്പി ഖോ, മഹാരാജ, അബ്യാകതം ഭഗവതാ – ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തി.

‘‘‘കിം നു ഖോ, അയ്യേ, ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി, ഇതി പുട്ഠാ സമാനാ – ‘അബ്യാകതം ഖോ ഏതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ – ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വദേസി. ‘കിം പനയ്യേ, ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി ഇതി പുട്ഠാ സമാനാ – ‘ഏതമ്പി ഖോ, മഹാരാജ, അബ്യാകതം ഭഗവതാ – ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വദേസി. ‘കിം നു ഖോ, അയ്യേ, ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി ഇതി പുട്ഠാ സമാനാ – ‘അബ്യാകതം ഖോ ഏതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ – ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വദേസി. ‘കിം പനയ്യേ, നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി ഇതി പുട്ഠാ സമാനാ – ‘ഏതമ്പി ഖോ, മഹാരാജ, അബ്യാകതം ഭഗവതാ – നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വദേസി. ‘കോ നു ഖോ, അയ്യേ, ഹേതു, കോ പച്ചയോ യേനേതം അബ്യാകതം ഭഗവതാ’’’തി?

‘‘തേന ഹി, മഹാരാജ, തഞ്ഞേവേത്ഥ പടിപുച്ഛിസ്സാമി. യഥാ തേ ഖമേയ്യ തഥാ നം ബ്യാകരേയ്യാസി. തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, അത്ഥി തേ കോചി ഗണകോ വാ മുദ്ദികോ വാ സങ്ഖായകോ വാ യോ പഹോതി ഗങ്ഗായ വാലുകം [വാലികം (സീ. സ്യാ. കം.)] ഗണേതും – ഏത്തകാ [ഏത്തികാ (സീ.)] വാലുകാ ഇതി വാ, ഏത്തകാനി വാലുകസതാനി ഇതി വാ, ഏത്തകാനി വാലുകസഹസ്സാനി ഇതി വാ, ഏത്തകാനി വാലുകസതസഹസ്സാനി ഇതി വാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, അയ്യേ’’. ‘‘അത്ഥി പന തേ കോചി ഗണകോ വാ മുദ്ദികോ വാ സങ്ഖായകോ വാ യോ പഹോതി മഹാസമുദ്ദേ ഉദകം ഗണേതും – ഏത്തകാനി ഉദകാള്ഹകാനി ഇതി വാ, ഏത്തകാനി ഉദകാള്ഹകസതാനി ഇതി വാ, ഏത്തകാനി ഉദകാള്ഹകസഹസ്സാനി ഇതി വാ, ഏത്തകാനി ഉദകാള്ഹകസതസഹസ്സാനി ഇതി വാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, അയ്യേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘മഹായ്യേ, സമുദ്ദോ ഗമ്ഭീരോ അപ്പമേയ്യോ ദുപ്പരിയോഗാഹോ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യേന രൂപേ തഥാഗതം പഞ്ഞാപയമാനോ പഞ്ഞാപേയ്യ തം രൂപം തഥാഗതസ്സ പഹീനം ഉച്ഛിന്നമൂലം താലാവത്ഥുകതം അനഭാവങ്കതം ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മം. രൂപസങ്ഖായവിമുത്തോ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ ഗമ്ഭീരോ അപ്പമേയ്യോ ദുപ്പരിയോഗാഹോ – സേയ്യഥാപി മഹാസമുദ്ദോ. ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ഉപേതി, ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ഉപേതി, ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ഉപേതി, ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ഉപേതി.

‘‘യായ വേദനായ തഥാഗതം പഞ്ഞാപയമാനോ പഞ്ഞാപേയ്യ, സാ വേദനാ തഥാഗതസ്സ പഹീനാ ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവങ്കതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ. വേദനാസങ്ഖായവിമുത്തോ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ ഗമ്ഭീരോ അപ്പമേയ്യോ ദുപ്പരിയോഗാഹോ – സേയ്യഥാപി മഹാസമുദ്ദോ. ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ഉപേതി, ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ഉപേതി, ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ഉപേതി, ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ഉപേതി.

‘‘യായ സഞ്ഞാ തഥാഗതം…പേ… യേഹി സങ്ഖാരേഹി തഥാഗതം പഞ്ഞാപയമാനോ പഞ്ഞാപേയ്യ, തേ സങ്ഖാരാ തഥാഗതസ്സ പഹീനാ ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവങ്കതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ. സങ്ഖാരസങ്ഖായവിമുത്തോ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ ഗമ്ഭീരോ അപ്പമേയ്യോ ദുപ്പരിയോഗാഹോ – സേയ്യഥാപി മഹാസമുദ്ദോ. ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ഉപേതി, ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ഉപേതി, ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ഉപേതി, ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ഉപേതി.

‘‘യേന വിഞ്ഞാണേ തഥാഗതം പഞ്ഞാപയമാനോ പഞ്ഞാപേയ്യ തം വിഞ്ഞാണം തഥാഗതസ്സ പഹീനം ഉച്ഛിന്നമൂലം താലാവത്ഥുകതം അനഭാവങ്കതം ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മം. വിഞ്ഞാണസങ്ഖായവിമുത്തോ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ ഗമ്ഭീരോ അപ്പമേയ്യോ ദുപ്പരിയോഗാഹോ – സേയ്യഥാപി മഹാസമുദ്ദോ. ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ഉപേതി, ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ഉപേതി, ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ഉപേതി, ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ഉപേതീ’’തി. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ഖേമായ ഭിക്ഖുനിയാ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഖേമം ഭിക്ഖുനിം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി.

അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ അപരേന സമയേന യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കിം നു ഖോ, ഭന്തേ, ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’തി? ‘‘അബ്യാകതം ഖോ ഏതം, മഹാരാജ, മയാ – ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തി. ‘‘കിം പന, ഭന്തേ, ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’തി? ‘‘ഏതമ്പി ഖോ, മഹാരാജ, അബ്യാകതം മയാ – ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തി. ‘‘കിം നു ഖോ, ഭന്തേ, ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’തി? ‘‘അബ്യാകതം ഖോ ഏതം, മഹാരാജ, മയാ – ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തി. ‘‘കിം പന, ഭന്തേ, നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’തി? ‘‘ഏതമ്പി ഖോ, മഹാരാജ, അബ്യാകതം മയാ – ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തി. ‘‘കിം നു ഖോ, ഭന്തേ, ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ – ‘അബ്യാകതം ഖോ ഏതം, മഹാരാജ, മയാ – ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വദേസി…പേ…. ‘‘‘കിം പന, ഭന്തേ, നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ – ‘‘‘ഏതമ്പി ഖോ, മഹാരാജ, അബ്യാകതം മയാ – നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വദേസി. കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഹേതു, കോ പച്ചയോ, യേനേതം അബ്യാകതം ഭഗവതാ’’തി?

‘‘തേന ഹി, മഹാരാജ, തഞ്ഞേവേത്ഥ പടിപുച്ഛിസ്സാമി. യഥാ തേ ഖമേയ്യ തഥാ നം ബ്യാകരേയ്യാസി. തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, അത്ഥി തേ കോചി ഗണകോ വാ മുദ്ദികോ വാ സങ്ഖായകോ വാ യോ പഹോതി ഗങ്ഗായ വാലുകം ഗണേതും – ഏത്തകാ വാലുകാ ഇതി വാ…പേ… ഏത്തകാനി വാലുകസതസഹസ്സാനി ഇതി വാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘അത്ഥി പന തേ കോചി ഗണകോ വാ മുദ്ദികോ വാ സങ്ഖായകോ വാ യോ പഹോതി മഹാസമുദ്ദേ ഉദകം ഗണേതും – ഏത്തകാനി ഉദകാള്ഹകാനി ഇതി വാ…പേ… ഏത്തകാനി ഉദകാള്ഹകസതസഹസ്സാനി ഇതി വാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘മഹാ, ഭന്തേ, സമുദ്ദോ ഗമ്ഭീരോ അപ്പമേയ്യോ ദുപ്പരിയോഗാഹോ. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യേന രൂപേന തഥാഗതം പഞ്ഞാപയമാനോ പഞ്ഞാപേയ്യ, തം രൂപം തഥാഗതസ്സ പഹീനം ഉച്ഛിന്നമൂലം താലാവത്ഥുകതം അനഭാവങ്കതം ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മം. രൂപസങ്ഖായവിമുത്തോ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ ഗമ്ഭീരോ അപ്പമേയ്യോ ദുപ്പരിയോഗാഹോ – സേയ്യഥാപി മഹാസമുദ്ദോ. ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ഉപേതി…പേ… ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ഉപേതി. യായ വേദനായ…പേ… യായ സഞ്ഞായ…പേ… യേഹി സങ്ഖാരേഹി…പേ…’’.

‘‘യേന വിഞ്ഞാണേന തഥാഗതം പഞ്ഞാപയമാനോ പഞ്ഞാപേയ്യ, തം വിഞ്ഞാണം തഥാഗതസ്സ പഹീനം ഉച്ഛിന്നമൂലം താലാവത്ഥുകതം അനഭാവങ്കതം ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മം. വിഞ്ഞാണസങ്ഖായവിമുത്തോ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ ഗമ്ഭീരോ അപ്പമേയ്യോ ദുപ്പരിയോഗാഹോ – സേയ്യഥാപി മഹാസമുദ്ദോ. ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ഉപേതി, ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ഉപേതി, ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ഉപേതി, ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി ന ഉപേതീ’’തി.

‘‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ, അബ്ഭുതം, ഭന്തേ! യത്ര ഹി നാമ സത്ഥു ചേവ [സത്ഥുനോ ചേവ (സീ.)] സാവികായ ച അത്ഥേന അത്ഥോ ബ്യഞ്ജനേന ബ്യഞ്ജനം സംസന്ദിസ്സതി, സമേസ്സതി, ന വിരോധയിസ്സതി [വിഹായിസ്സതി (സീ. സ്യാ. കം.), വിഗായിസ്സതി (ക.)] യദിദം അഗ്ഗപദസ്മിം. ഏകമിദാഹം, ഭന്തേ, സമയം ഖേമം ഭിക്ഖുനിം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതമത്ഥം അപുച്ഛിം. സാപി മേ അയ്യാ ഏതേഹി പദേഹി ഏതേഹി ബ്യഞ്ജനേഹി ഏതമത്ഥം ബ്യാകാസി, സേയ്യഥാപി ഭഗവാ. അച്ഛരിയം, ഭന്തേ, അബ്ഭുതം, ഭന്തേ! യത്ര ഹി നാമ സത്ഥു ചേവ സാവികായ ച അത്ഥേന അത്ഥോ ബ്യഞ്ജനേന ബ്യഞ്ജനം സംസന്ദിസ്സതി, സമേസ്സതി, ന വിരോധയിസ്സതി യദിദം അഗ്ഗപദസ്മിം. ഹന്ദ ദാനി മയം, ഭന്തേ, ഗച്ഛാമ. ബഹുകിച്ചാ മയം ബഹുകരണീയാ’’തി. ‘‘യസ്സ ദാനി ത്വം, മഹാരാജ, കാലം മഞ്ഞസീ’’തി. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമീതി. പഠമം.

൨. അനുരാധസുത്തം

൪൧൧. ഏകം സമയം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ അനുരാധോ ഭഗവതോ അവിദൂരേ അരഞ്ഞകുടികായം വിഹരതി. അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ യേനായസ്മാ അനുരാധോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ അനുരാധേന സദ്ധിം സമ്മോദിംസു. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ ആയസ്മന്തം അനുരാധം ഏതദവോചും – ‘‘യോ സോ, ആവുസോ അനുരാധ, തഥാഗതോ ഉത്തമപുരിസോ പരമപുരിസോ പരമപത്തിപത്തോ, തം തഥാഗതോ ഇമേസു ചതൂസു ഠാനേസു പഞ്ഞാപയമാനോ പഞ്ഞാപേതി – ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ, ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ, ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ, ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ’’തി? ‘‘യോ സോ, ആവുസോ, തഥാഗതോ ഉത്തമപുരിസോ പരമപുരിസോ പരമപത്തിപത്തോ, തം തഥാഗതോ അഞ്ഞത്ര ഇമേഹി ചതൂഹി ഠാനേഹി പഞ്ഞാപയമാനോ പഞ്ഞാപേതി – ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി വാ, ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ, ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ, നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി വാ’’തി. ഏവം വുത്തേ, തേ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ ആയസ്മന്തം അനുരാധം ഏതദവോചും – ‘‘സോ ചായം [യോ ചായം (സീ.)] ഭിക്ഖു നവോ ഭവിസ്സതി അചിരപബ്ബജിതോ, ഥേരോ വാ പന ബാലോ അബ്യത്തോ’’തി. അഥ ഖോ തേ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ ആയസ്മന്തം അനുരാധം നവവാദേന ച ബാലവാദേന ച അപസാദേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കമിംസു.

അഥ ഖോ ആയസ്മതോ അനുരാധസ്സ അചിരപക്കന്തേസു അഞ്ഞതിത്ഥിയേസു പരിബ്ബാജകേസു ഏതദഹോസി – ‘‘സചേ ഖോ മം തേ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ ഉത്തരിം പുച്ഛേയ്യും, കഥം ബ്യാകരമാനോ നു ഖ്വാഹം തേസം അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം വുത്തവാദീ ചേവ ഭഗവതോ അസ്സം, ന ച ഭഗവന്തം അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖേയ്യം, ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മം ബ്യാകരേയ്യം, ന ച കോചി സഹധമ്മികോ വാദാനുവാദോ ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛേയ്യാ’’തി? അഥ ഖോ ആയസ്മാ അനുരാധോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ അനുരാധോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇധാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ അവിദൂരേ അരഞ്ഞകുടികായം വിഹരാമി. അഥ ഖോ, ഭന്തേ, സമ്ബഹുലാ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ യേനാഹം തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ മയാ സദ്ധിം സമ്മോദിംസു. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ, ഭന്തേ, തേ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ മം ഏതദവോചും – ‘‘യോ സോ, ആവുസോ അനുരാധ, തഥാഗതോ ഉത്തമപുരിസോ പരമപുരിസോ പരമപത്തിപത്തോ, തം തഥാഗതോ ഇമേസു ചതൂസു ഠാനേസു പഞ്ഞാപയമാനോ പഞ്ഞാപേതി – ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ…പേ… ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ’’തി? ഏവം വുത്താഹം, ഭന്തേ, തേ അഞ്ഞതിത്ഥിയേ പരിബ്ബാജകേ ഏതദവോചം – ‘‘യോ സോ, ആവുസോ, തഥാഗതോ ഉത്തമപുരിസോ പരമപുരിസോ പരമപത്തിപത്തോ, തം തഥാഗതോ അഞ്ഞത്ര ഇമേഹി ചതൂഹി ഠാനേഹി പഞ്ഞാപയമാനോ പഞ്ഞാപേതി – ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ…പേ… ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ’’തി. ഏവം വുത്തേ, ഭന്തേ, തേ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ മം ഏതദവോചും – ‘‘സോ ചായം ഭിക്ഖു നവോ ഭവിസ്സതി അചിരപബ്ബജിതോ ഥേരോ വാ പന ബാലോ അബ്യത്തോ’’തി. അഥ ഖോ മം, ഭന്തേ, തേ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ നവവാദേന ച ബാലവാദേന ച അപസാദേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കമിംസു. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, അചിരപക്കന്തേസു തേസു അഞ്ഞതിത്ഥിയേസു പരിബ്ബാജകേസു ഏതദഹോസി – ‘‘സചേ ഖോ മം തേ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ ഉത്തരിം പുച്ഛേയ്യും, കഥം ബ്യാകരമാനോ നു ഖ്വാഹം തേസം അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം വുത്തവാദീ ചേവ ഭഗവതോ അസ്സം, ന ച ഭഗവന്തം അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖേയ്യം, ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മം ബ്യാകരേയ്യം, ന ച കോചി സഹധമ്മികോ വാദാനുവാദോ ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛേയ്യാ’’തി?

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അനുരാധ, രൂപം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി?

‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’.

‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി?

‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’.

‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി?

‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘വേദനാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി?…പേ… സഞ്ഞാ …പേ… സങ്ഖാരാ…പേ… ‘‘വിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി?

‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’.

‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി?

‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’.

‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി?

‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘തസ്മാതിഹ, അനുരാധ, യം കിഞ്ചി രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ഓളാരികം വാ സുഖുമം വാ ഹീനം വാ പണീതം വാ യം ദൂരേ സന്തികേ വാ, സബ്ബം രൂപം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. യാ കാചി വേദനാ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാ…പേ… യാ കാചി സഞ്ഞാ…പേ… യേ കേചി സങ്ഖാരാ…പേ… യം കിഞ്ചി വിഞ്ഞാണം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ഓളാരികം വാ സുഖുമം വാ ഹീനം വാ പണീതം വാ യം ദൂരേ സന്തികേ വാ, സബ്ബം വിഞ്ഞാണം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. ഏവം പസ്സം, അനുരാധ, സുതവാ അരിയസാവകോ രൂപസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി, വേദനായപി നിബ്ബിന്ദതി, സഞ്ഞായപി നിബ്ബിന്ദതി, സങ്ഖാരേസുപി നിബ്ബിന്ദതി, വിഞ്ഞാണസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി. നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതി; വിരാഗാ വിമുച്ചതി; വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അനുരാധ, രൂപം തഥാഗതോതി സമനുപസ്സസീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘വേദനം തഥാഗതോതി സമനുപസ്സസീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘സഞ്ഞം തഥാഗതോതി സമനുപസ്സസീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘സങ്ഖാരേ തഥാഗതോതി സമനുപസ്സസീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘വിഞ്ഞാണം തഥാഗതോതി സമനുപസ്സസീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അനുരാധ, രൂപസ്മിം തഥാഗതോതി സമനുപസ്സസീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘അഞ്ഞത്ര രൂപാ തഥാഗതോതി സമനുപസ്സസീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘വേദനായ…പേ… അഞ്ഞത്ര വേദനായ…പേ… സഞ്ഞായ…പേ… അഞ്ഞത്ര സഞ്ഞായ…പേ… സങ്ഖാരേസു…പേ… അഞ്ഞത്ര സങ്ഖാരേഹി…പേ… വിഞ്ഞാണസ്മിം തഥാഗതോതി സമനുപസ്സസീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘അഞ്ഞത്ര വിഞ്ഞാണാ തഥാഗതോതി സമനുപസ്സസീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അനുരാധ, രൂപം, വേദനം, സഞ്ഞം, സങ്ഖാരേ, വിഞ്ഞാണം തഥാഗതോതി സമനുപസ്സസീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അനുരാധ, അയം സോ അരൂപീ അവേദനോ അസഞ്ഞീ അസങ്ഖാരോ അവിഞ്ഞാണോ തഥാഗതോതി സമനുപസ്സസീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏത്ഥ ച തേ, അനുരാധ, ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സച്ചതോ ഥേതതോ തഥാഗതേ അനുപലബ്ഭിയമാനേ [തഥാഗതോ അനുപലബ്ഭിയമാനോ (സ്യാ. ക.), തഥാഗതേ അനുപലബ്ഭമാനേ (?)] കല്ലം നു തേ തം വേയ്യാകരണം [വേയ്യാകരണായ (സീ.)] – യോ സോ, ആവുസോ, തഥാഗതോ ഉത്തമപുരിസോ പരമപുരിസോ പരമപത്തിപത്തോ, തം തഥാഗതോ അഞ്ഞത്ര ഇമേഹി ചതൂഹി ഠാനേഹി പഞ്ഞാപയമാനോ പഞ്ഞാപേതി – ‘‘‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ…പേ… ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘സാധു സാധു, അനുരാധ! പുബ്ബേ ചാഹം, അനുരാധ, ഏതരഹി ച ദുക്ഖഞ്ചേവ പഞ്ഞാപേമി ദുക്ഖസ്സ ച നിരോധ’’ന്തി. ദുതിയം.

൩. പഠമസാരിപുത്തകോട്ഠികസുത്തം

൪൧൨. ഏകം സമയം ആയസ്മാ ച സാരിപുത്തോ, ആയസ്മാ ച മഹാകോട്ഠികോ ബാരാണസിയം വിഹരന്തി ഇസിപതനേ മിഗദായേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകോട്ഠികോ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ സാരിപുത്തേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകോട്ഠികോ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഏതദവോച –

‘‘കിം നു ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’തി? ‘‘അബ്യാകതം ഖോ ഏതം, ആവുസോ, ഭഗവതാ – ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തി. ‘‘കിം പനാവുസോ, ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’തി? ‘‘ഏതമ്പി ഖോ, ആവുസോ, അബ്യാകതം ഭഗവതാ – ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തി. ‘‘കിം നു ഖോ, ആവുസോ, ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’തി? ‘‘അബ്യാകതം ഖോ ഏതം, ആവുസോ, ഭഗവതാ – ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തി. ‘‘കിം പനാവുസോ, നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’തി? ‘‘ഏതമ്പി ഖോ, ആവുസോ, അബ്യാകതം ഭഗവതാ – ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തി.

‘‘‘കിം നു ഖോ, ആവുസോ, ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ, ‘അബ്യാകതം ഖോ ഏതം, ആവുസോ, ഭഗവതാ – ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വദേസി…പേ… ‘കിം പനാവുസോ, നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ – ‘ഏതമ്പി ഖോ, ആവുസോ, അബ്യാകതം ഭഗവതാ – നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വദേസി. കോ നു ഖോ, ആവുസോ, ഹേതു, കോ പച്ചയോ യേനേതം അബ്യാകതം ഭഗവതാ’’തി?

‘‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി ഖോ, ആവുസോ, രൂപഗതമേതം. ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി, രൂപഗതമേതം. ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി, രൂപഗതമേതം. നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി, രൂപഗതമേതം. ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി ഖോ, ആവുസോ, വേദനാഗതമേതം. ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി, വേദനാഗതമേതം. ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി, വേദനാഗതമേതം. നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി, വേദനാഗതമേതം. ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി ഖോ, ആവുസോ, സഞ്ഞാഗതമേതം. ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി, സഞ്ഞാഗതമേതം. ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി, സഞ്ഞാഗതമേതം. നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി, സഞ്ഞാഗതമേതം. ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി ഖോ, ആവുസോ, സങ്ഖാരഗതമേതം. ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി, സങ്ഖാരഗതമേതം. ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി, സങ്ഖാരഗതമേതം. നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി, സങ്ഖാരഗതമേതം. ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി ഖോ, ആവുസോ, വിഞ്ഞാണഗതമേതം. ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി, വിഞ്ഞാണഗതമേതം. ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി, വിഞ്ഞാണഗതമേതം. നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി, വിഞ്ഞാണഗതമേതം. അയം ഖോ, ആവുസോ, ഹേതു അയം പച്ചയോ, യേനേതം അബ്യാകതം ഭഗവതാ’’തി. തതിയം.

൪. ദുതിയസാരിപുത്തകോട്ഠികസുത്തം

൪൧൩. ഏകം സമയം ആയസ്മാ ച സാരിപുത്തോ, ആയസ്മാ ച മഹാകോട്ഠികോ ബാരാണസിയം വിഹരന്തി ഇസിപതനേ മിഗദായേ…പേ… (സായേവ പുച്ഛാ) ‘‘കോ നു ഖോ, ആവുസോ, ഹേതു, കോ പച്ചയോ, യേനേതം അബ്യാകതം ഭഗവതാ’’തി? ‘‘രൂപം ഖോ, ആവുസോ, അജാനതോ അപസ്സതോ യഥാഭൂതം, രൂപസമുദയം അജാനതോ അപസ്സതോ യഥാഭൂതം, രൂപനിരോധം അജാനതോ അപസ്സതോ യഥാഭൂതം, രൂപനിരോധഗാമിനിം പടിപദം അജാനതോ അപസ്സതോ യഥാഭൂതം, ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപിസ്സ ഹോതി; ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപിസ്സ ഹോതി; ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപിസ്സ ഹോതി; ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപിസ്സ ഹോതി. വേദനം…പേ… സഞ്ഞം…പേ… സങ്ഖാരേ…പേ… വിഞ്ഞാണം അജാനതോ അപസ്സതോ യഥാഭൂതം, വിഞ്ഞാണസമുദയം അജാനതോ അപസ്സതോ യഥാഭൂതം, വിഞ്ഞാണനിരോധം അജാനതോ അപസ്സതോ യഥാഭൂതം, വിഞ്ഞാണനിരോധഗാമിനിം പടിപദം അജാനതോ അപസ്സതോ യഥാഭൂതം, ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപിസ്സ ഹോതി; ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപിസ്സ ഹോതി; ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപിസ്സ ഹോതി; ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തിപിസ്സ ഹോതി.

‘‘രൂപഞ്ച ഖോ, ആവുസോ, ജാനതോ പസ്സതോ യഥാഭൂതം, രൂപസമുദയം ജാനതോ പസ്സതോ യഥാഭൂതം, രൂപനിരോധം ജാനതോ പസ്സതോ യഥാഭൂതം, രൂപനിരോധഗാമിനിം പടിപദം ജാനതോ പസ്സതോ യഥാഭൂതം, ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപിസ്സ ന ഹോതി…പേ… ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപിസ്സ ന ഹോതി. വേദനം…പേ… സഞ്ഞം…പേ… സങ്ഖാരേ…പേ… വിഞ്ഞാണം ജാനതോ പസ്സതോ യഥാഭൂതം, വിഞ്ഞാണസമുദയം ജാനതോ പസ്സതോ യഥാഭൂതം, വിഞ്ഞാണനിരോധം ജാനതോ പസ്സതോ യഥാഭൂതം, വിഞ്ഞാണനിരോധഗാമിനിം പടിപദം ജാനതോ പസ്സതോ യഥാഭൂതം, ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപിസ്സ ന ഹോതി; ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപിസ്സ ന ഹോതി; ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപിസ്സ ന ഹോതി; ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപിസ്സ ന ഹോതി. അയം ഖോ, ആവുസോ, ഹേതു അയം പച്ചയോ, യേനേതം അബ്യാകതം ഭഗവതാ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. തതിയസാരിപുത്തകോട്ഠികസുത്തം

൪൧൪. ഏകം സമയം ആയസ്മാ ച സാരിപുത്തോ, ആയസ്മാ ച മഹാകോട്ഠികോ ബാരാണസിയം വിഹരന്തി ഇസിപതനേ മിഗദായേ…പേ… (സായേവ പുച്ഛാ) ‘‘കോ നു ഖോ, ആവുസോ, ഹേതു കോ പച്ചയോ, യേനേതം അബ്യാകതം ഭഗവതാ’’തി? ‘‘രൂപേ ഖോ, ആവുസോ, അവിഗതരാഗസ്സ അവിഗതച്ഛന്ദസ്സ അവിഗതപേമസ്സ അവിഗതപിപാസസ്സ അവിഗതപരിളാഹസ്സ അവിഗതതണ്ഹസ്സ ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപിസ്സ ഹോതി…പേ… ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപിസ്സ ഹോതി. വേദനായ…പേ… സഞ്ഞായ…പേ… സങ്ഖാരേസു…പേ… വിഞ്ഞാണേ അവിഗതരാഗസ്സ അവിഗതച്ഛന്ദസ്സ അവിഗതപേമസ്സ അവിഗതപിപാസസ്സ അവിഗതപരിളാഹസ്സ അവിഗതതണ്ഹസ്സ ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപിസ്സ ഹോതി…പേ… ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപിസ്സ ഹോതി. രൂപേ ച ഖോ, ആവുസോ, വിഗതരാഗസ്സ…പേ… വേദനായ…പേ… സഞ്ഞായ…പേ… സങ്ഖാരേസു…പേ… വിഞ്ഞാണേ വിഗതരാഗസ്സ വിഗതച്ഛന്ദസ്സ വിഗതപേമസ്സ വിഗതപിപാസസ്സ വിഗതപരിളാഹസ്സ വിഗതതണ്ഹസ്സ ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപിസ്സ ന ഹോതി…പേ… ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപിസ്സ ന ഹോതി. അയം ഖോ, ആവുസോ, ഹേതു, അയം പച്ചയോ, യേനേതം അബ്യാകതം ഭഗവതാ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. ചതുത്ഥസാരിപുത്തകോട്ഠികസുത്തം

൪൧൫. ഏകം സമയം ആയസ്മാ ച സാരിപുത്തോ, ആയസ്മാ ച മഹാകോട്ഠികോ ബാരാണസിയം വിഹരന്തി ഇസിപതനേ മിഗദായേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേനായസ്മാ മഹാകോട്ഠികോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ മഹാകോട്ഠികേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ആയസ്മന്തം മഹാകോട്ഠികം ഏതദവോച – ‘‘‘കിം നു ഖോ, ആവുസോ കോട്ഠിക, ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി…പേ… ‘കിം പനാവുസോ, നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ – ‘ഏതമ്പി ഖോ, ആവുസോ, അബ്യാകതം ഭഗവതാ – നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വദേസി’’. ‘‘കോ നു ഖോ, ആവുസോ, ഹേതു, കോ പച്ചയോ, യേനേതം അബ്യാകതം ഭഗവതാ’’തി?

‘‘രൂപാരാമസ്സ ഖോ, ആവുസോ, രൂപരതസ്സ രൂപസമ്മുദിതസ്സ രൂപനിരോധം അജാനതോ അപസ്സതോ യഥാഭൂതം, ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപിസ്സ ഹോതി; ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപിസ്സ ഹോതി; ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപിസ്സ ഹോതി; ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപിസ്സ ഹോതി. വേദനാരാമസ്സ ഖോ, ആവുസോ, വേദനാരതസ്സ വേദനാസമ്മുദിതസ്സ, വേദനാനിരോധം അജാനതോ അപസ്സതോ യഥാഭൂതം, ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപിസ്സ ഹോതി…പേ… സഞ്ഞാരാമസ്സ ഖോ, ആവുസോ…പേ… സങ്ഖാരാരാമസ്സ ഖോ ആവുസോ…പേ… വിഞ്ഞാണാരാമസ്സ ഖോ, ആവുസോ, വിഞ്ഞാണരതസ്സ വിഞ്ഞാണസമ്മുദിതസ്സ വിഞ്ഞാണനിരോധം അജാനതോ അപസ്സതോ യഥാഭൂതം, ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപിസ്സ ഹോതി…പേ… ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപിസ്സ ഹോതി’’.

‘‘ന രൂപാരാമസ്സ ഖോ, ആവുസോ, ന രൂപരതസ്സ ന രൂപസമ്മുദിതസ്സ, രൂപനിരോധം ജാനതോ പസ്സതോ യഥാഭൂതം, ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപിസ്സ ന ഹോതി…പേ… ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപിസ്സ ന ഹോതി. ന വേദനാരാമസ്സ ഖോ, ആവുസോ…പേ… ന സഞ്ഞാരാമസ്സ ഖോ, ആവുസോ…പേ… ന സങ്ഖാരാരാമസ്സ ഖോ, ആവുസോ…പേ… ന വിഞ്ഞാണാരാമസ്സ ഖോ, ആവുസോ, ന വിഞ്ഞാണരതസ്സ ന വിഞ്ഞാണസമ്മുദിതസ്സ, വിഞ്ഞാണനിരോധം ജാനതോ പസ്സതോ യഥാഭൂതം, ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപിസ്സ ന ഹോതി…പേ… ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപിസ്സ ന ഹോതി. അയം ഖോ, ആവുസോ, ഹേതു, അയം പച്ചയോ, യേനേതം അബ്യാകതം ഭഗവതാ’’തി.

‘‘സിയാ പനാവുസോ, അഞ്ഞോപി പരിയായോ, യേനേതം അബ്യാകതം ഭഗവതാ’’തി? ‘‘സിയാ, ആവുസോ. ഭവാരാമസ്സ ഖോ, ആവുസോ, ഭവരതസ്സ ഭവസമ്മുദിതസ്സ, ഭവനിരോധം അജാനതോ അപസ്സതോ യഥാഭൂതം, ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപിസ്സ ഹോതി…പേ… ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപിസ്സ ഹോതി. ന ഭവാരാമസ്സ ഖോ, ആവുസോ, ന ഭവരതസ്സ ന ഭവസമ്മുദിതസ്സ, ഭവനിരോധം ജാനതോ പസ്സതോ യഥാഭൂതം, ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപിസ്സ ന ഹോതി…പേ… ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപിസ്സ ന ഹോതി. അയമ്പി ഖോ, ആവുസോ, പരിയായോ, യേനേതം അബ്യാകതം ഭഗവതാ’’തി.

‘‘സിയാ പനാവുസോ, അഞ്ഞോപി പരിയായോ, യേനേതം അബ്യാകതം ഭഗവതാ’’തി? ‘‘സിയാ, ആവുസോ. ഉപാദാനാരാമസ്സ ഖോ, ആവുസോ, ഉപാദാനരതസ്സ ഉപാദാനസമ്മുദിതസ്സ, ഉപാദാനനിരോധം അജാനതോ അപസ്സതോ യഥാഭൂതം, ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപിസ്സ ഹോതി…പേ… ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപിസ്സ ഹോതി. ന ഉപാദാനാരാമസ്സ ഖോ, ആവുസോ, ന ഉപാദാനരതസ്സ ന ഉപാദാനസമ്മുദിതസ്സ, ഉപാദാനനിരോധം ജാനതോ പസ്സതോ യഥാഭൂതം, ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപിസ്സ ന ഹോതി…പേ… ‘നേവ, ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപിസ്സ ന ഹോതി. അയമ്പി ഖോ ആവുസോ, പരിയായോ, യേനേതം അബ്യാകതം ഭഗവതാ’’തി.

‘‘സിയാ പനാവുസോ, അഞ്ഞോപി പരിയായോ, യേനേതം അബ്യാകതം ഭഗവതാ’’തി? ‘‘സിയാ, ആവുസോ. തണ്ഹാരാമസ്സ ഖോ, ആവുസോ, തണ്ഹാരതസ്സ തണ്ഹാസമ്മുദിതസ്സ, തണ്ഹാനിരോധം അജാനതോ അപസ്സതോ യഥാഭൂതം, ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപിസ്സ ഹോതി…പേ… ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപിസ്സ ഹോതി. ന തണ്ഹാരാമസ്സ ഖോ, ആവുസോ, ന തണ്ഹാരതസ്സ ന തണ്ഹാസമ്മുദിതസ്സ, തണ്ഹാനിരോധം ജാനതോ പസ്സതോ യഥാഭൂതം, ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപിസ്സ ന ഹോതി…പേ. … ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപിസ്സ ന ഹോതി. അയമ്പി ഖോ, ആവുസോ, പരിയായോ, യേനേതം അബ്യാകതം ഭഗവതാ’’തി.

‘‘സിയാ പനാവുസോ, അഞ്ഞോപി പരിയായോ, യേനേതം അബ്യാകതം ഭഗവതാ’’തി? ‘‘ഏത്ഥ ദാനി, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഇതോ ഉത്തരി കിം ഇച്ഛസി? തണ്ഹാസങ്ഖയവിമുത്തസ്സ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖുനോ വട്ടം [വത്തം (സ്യാ. കം. ക.) വദ്ധം (പീ.)] നത്ഥി പഞ്ഞാപനായാ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. മോഗ്ഗല്ലാനസുത്തം

൪൧൬. അഥ ഖോ വച്ഛഗോത്തോ പരിബ്ബാജകോ യേനായസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ വച്ഛഗോത്തോ പരിബ്ബാജകോ ആയസ്മന്തം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം ഏതദവോച –

‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ മോഗ്ഗല്ലാന, സസ്സതോ ലോകോ’’തി? ‘‘അബ്യാകതം ഖോ ഏതം, വച്ഛ, ഭഗവതാ – ‘സസ്സതോ ലോകോ’’’തി. ‘‘കിം പന, ഭോ മോഗ്ഗല്ലാന, അസസ്സതോ ലോകോ’’തി? ‘‘ഏതമ്പി ഖോ, വച്ഛ, അബ്യാകതം ഭഗവതാ – ‘അസസ്സതോ ലോകോ’’’തി. ‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ മോഗ്ഗല്ലാന, അന്തവാ ലോകോ’’തി? ‘‘അബ്യാകതം ഖോ ഏതം, വച്ഛ, ഭഗവതാ – ‘അന്തവാ ലോകോ’’’തി. ‘‘കിം പന, ഭോ മോഗ്ഗല്ലാന, അനന്തവാ ലോകോ’’തി? ‘‘ഏതമ്പി ഖോ, വച്ഛ, അബ്യാകതം ഭഗവതാ – ‘അനന്തവാ ലോകോ’’’തി. ‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ മോഗ്ഗല്ലാന, തം ജീവം തം സരീര’’ന്തി? ‘‘അബ്യാകതം ഖോ ഏതം, വച്ഛ, ഭഗവതാ – ‘തം ജീവം തം സരീര’’’ന്തി. ‘‘കിം പന, ഭോ മോഗ്ഗല്ലാന, അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീര’’ന്തി? ‘‘ഏതമ്പി ഖോ, വച്ഛ, അബ്യാകതം ഭഗവതാ – ‘അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീര’’’ന്തി. ‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ മോഗ്ഗല്ലാന, ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’തി? ‘‘അബ്യാകതം ഖോ ഏതം, വച്ഛ, ഭഗവതാ – ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തി. ‘‘കിം പന, ഭോ മോഗ്ഗല്ലാന, ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’തി? ‘‘ഏതമ്പി ഖോ, വച്ഛ, അബ്യാകതം ഭഗവതാ – ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തി. ‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ മോഗ്ഗല്ലാന, ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’തി? ‘‘അബ്യാകതം ഖോ ഏതം, വച്ഛ, ഭഗവതാ – ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തി. ‘‘കിം പന, ഭോ മോഗ്ഗല്ലാന, നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’തി? ‘‘ഏതമ്പി ഖോ, വച്ഛ, അബ്യാകതം ഭഗവതാ – ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തി.

‘‘കോ നു ഖോ, ഭോ മോഗ്ഗല്ലാന, ഹേതു കോ പച്ചയോ, യേന അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം ഏവം പുട്ഠാനം ഏവം വേയ്യാകരണം ഹോതി – സസ്സതോ ലോകോതി വാ, അസസ്സതോ ലോകോതി വാ, അന്തവാ ലോകോതി വാ, അനന്തവാ ലോകോതി വാ, തം ജീവം തം സരീരന്തി വാ, അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരന്തി വാ, ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി വാ, ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി വാ, ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി വാ, നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി വാ? കോ പന, ഭോ മോഗ്ഗല്ലാന, ഹേതു കോ പച്ചയോ, യേന സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഏവം പുട്ഠസ്സ ന ഏവം വേയ്യാകരണം ഹോതി – സസ്സതോ ലോകോതിപി, അസസ്സതോ ലോകോതിപി, അന്തവാ ലോകോതിപി, അനന്തവാ ലോകോതിപി, തം ജീവം തം സരീരന്തിപി, അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരന്തിപി, ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതിപി, ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതിപി, ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതിപി, നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതിപീ’’തി?

‘‘അഞ്ഞതിത്ഥിയാ ഖോ, വച്ഛ, പരിബ്ബാജകാ ചക്ഖും ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സന്തി…പേ… ജിവ്ഹം ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സന്തി…പേ… മനം ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സന്തി. തസ്മാ അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം ഏവം പുട്ഠാനം ഏവം വേയ്യാകരണം ഹോതി – സസ്സതോ ലോകോതി വാ…പേ… നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി വാ. തഥാഗതോ ച ഖോ, വച്ഛ, അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ചക്ഖും ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി…പേ… ജിവ്ഹം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി…പേ… മനം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി. തസ്മാ തഥാഗതസ്സ ഏവം പുട്ഠസ്സ ന ഏവം വേയ്യാകരണം ഹോതി – സസ്സതോ ലോകോതിപി…പേ… നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതിപീ’’തി.

അഥ ഖോ വച്ഛഗോത്തോ പരിബ്ബാജകോ ഉട്ഠായാസനാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ വച്ഛഗോത്തോ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, സസ്സതോ ലോകോ’’തി? അബ്യാകതം ഖോ ഏതം, വച്ഛ, മയാ – ‘സസ്സതോ ലോകോ’തി…പേ…. ‘‘കിം പന, ഭോ ഗോതമ, നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’തി? ‘‘ഏതമ്പി ഖോ, വച്ഛ, അബ്യാകതം മയാ – ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തി.

‘‘കോ നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ഹേതു കോ പച്ചയോ, യേന അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം ഏവം പുട്ഠാനം ഏവം വേയ്യാകരണം ഹോതി – ‘സസ്സതോ ലോകോ’തി വാ…പേ… ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ? കോ പന, ഭോ ഗോതമ, ഹേതു കോ പച്ചയോ, യേന ഭോതോ ഗോതമസ്സ ഏവം പുട്ഠസ്സ ന ഏവം വേയ്യാകരണം ഹോതി – ‘സസ്സതോ ലോകോ’തിപി…പേ… ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപീ’’തി?

‘‘അഞ്ഞതിത്ഥിയാ ഖോ, വച്ഛ, പരിബ്ബാജകാ ചക്ഖും ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സന്തി…പേ… ജിവ്ഹം ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സന്തി…പേ… മനം ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സന്തി. തസ്മാ അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം ഏവം പുട്ഠാനം ഏവം വേയ്യാകരണം ഹോതി – ‘സസ്സതോ ലോകോ’തി വാ…പേ… ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ. തഥാഗതോ ച ഖോ, വച്ഛ, അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ചക്ഖും ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി…പേ… ജിവ്ഹം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി…പേ… മനം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി. തസ്മാ തഥാഗതസ്സ ഏവം പുട്ഠസ്സ ന ഏവം വേയ്യാകരണം ഹോതി – ‘സസ്സതോ ലോകോ’തിപി, ‘അസസ്സതോ ലോകോ’തിപി, ‘അന്തവാ ലോകോ’തിപി, ‘അനന്തവാ ലോകോ’തിപി, ‘തം ജീവം തം സരീര’ന്തിപി, ‘അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീര’ന്തിപി, ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി, ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി, ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി, ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപീ’’തി.

‘‘അച്ഛരിയം, ഭോ ഗോതമ, അബ്ഭുതം, ഭോ ഗോതമ! യത്ര ഹി നാമ സത്ഥു ച [സത്ഥുസ്സ ച (സീ. പീ.), സത്ഥു ചേവ (ഖേമാസുത്തേ)] സാവകസ്സ ച അത്ഥേന അത്ഥോ ബ്യഞ്ജനേന ബ്യഞ്ജനം സംസന്ദിസ്സതി സമേസ്സതി ന വിരോധയിസ്സതി, യദിദം അഗ്ഗപദസ്മിം. ഇദാനാഹം, ഭോ ഗോതമ, സമണം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതമത്ഥം അപുച്ഛിം. സമണോപി മേ മോഗ്ഗല്ലാനോ ഏതേഹി പദേഹി ഏതേഹി ബ്യഞ്ജനേഹി തമത്ഥം ബ്യാകാസി, സേയ്യഥാപി ഭവം ഗോതമോ. അച്ഛരിയം, ഭോ ഗോതമ, അബ്ഭുതം, ഭോ ഗോതമ! യത്ര ഹി നാമ സത്ഥു ച സാവകസ്സ ച അത്ഥേന അത്ഥോ ബ്യഞ്ജനേന ബ്യഞ്ജനം സംസന്ദിസ്സതി സമേസ്സതി ന വിരോധയിസ്സതി, യദിദം അഗ്ഗപദസ്മി’’ന്തി. സത്തമം.

൮. വച്ഛഗോത്തസുത്തം

൪൧൭. അഥ ഖോ വച്ഛഗോത്തോ പരിബ്ബാജകോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ വച്ഛഗോത്തോ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, സസ്സതോ ലോകോ’’തി? അബ്യാകതം ഖോ ഏതം, വച്ഛ, മയാ – ‘സസ്സതോ ലോകോ’തി…പേ…. ‘‘കിം പന, ഭോ ഗോതമ, ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തി? ‘‘ഏതമ്പി ഖോ, വച്ഛ, അബ്യാകതം മയാ – ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തി.

‘‘കോ നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ഹേതു, കോ പച്ചയോ, യേന അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം ഏവം പുട്ഠാനം ഏവം വേയ്യാകരണം ഹോതി – ‘സസ്സതോ ലോകോ’തി വാ…പേ… ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ? കോ പന, ഭോ ഗോതമ, ഹേതു, കോ പച്ചയോ, യേന ഭോതോ ഗോതമസ്സ ഏവം പുട്ഠസ്സ ന ഏവം വേയ്യാകരണം ഹോതി – ‘സസ്സതോ ലോകോ’തിപി…പേ… ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപീ’’തി?

‘‘അഞ്ഞതിത്ഥിയാ ഖോ, വച്ഛ, പരിബ്ബാജകാ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സന്തി, രൂപവന്തം വാ അത്താനം, അത്തനി വാ രൂപം, രൂപസ്മിം വാ അത്താനം. വേദനം അത്തതോ സമനുപസ്സന്തി…പേ… സഞ്ഞം…പേ… സങ്ഖാരേ…പേ… വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സന്തി, വിഞ്ഞാണവന്തം വാ അത്താനം, അത്തനി വാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണസ്മിം വാ അത്താനം. തസ്മാ അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം ഏവം പുട്ഠാനം ഏവം വേയ്യാകരണം ഹോതി – ‘സസ്സതോ ലോകോ’തി വാ…പേ… ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ. തഥാഗതോ ച ഖോ, വച്ഛ, അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ന രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, ന രൂപവന്തം വാ അത്താനം, ന അത്തനി വാ രൂപം, ന രൂപസ്മിം വാ അത്താനം. ന വേദനം അത്തതോ സമനുപസ്സതി…പേ… ന സഞ്ഞം…പേ… ന സങ്ഖാരേ…പേ… ന വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, ന വിഞ്ഞാണവന്തം വാ അത്താനം, ന അത്തനി വാ വിഞ്ഞാണം, ന വിഞ്ഞാണസ്മിം വാ അത്താനം. തസ്മാ തഥാഗതസ്സ ഏവം പുട്ഠസ്സ ന ഏവം വേയ്യാകരണം ഹോതി – ‘സസ്സതോ ലോകോ’തിപി…പേ… ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപീ’’തി.

അഥ ഖോ വച്ഛഗോത്തോ പരിബ്ബാജകോ ഉട്ഠായാസനാ യേനായസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ വച്ഛഗോത്തോ പരിബ്ബാജകോ ആയസ്മന്തം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം ഏതദവോച – ‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ മോഗ്ഗല്ലാന, സസ്സതോ ലോകോ’’തി? അബ്യാകതം ഖോ ഏതം, വച്ഛ, ഭഗവതാ – ‘സസ്സതോ ലോകോ’തി…പേ…. ‘‘കിം പന, ഭോ മോഗ്ഗല്ലാന, ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തി? ‘‘ഏതമ്പി ഖോ, വച്ഛ, അബ്യാകതം ഭഗവതാ – ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തി.

‘‘കോ നു ഖോ, ഭോ മോഗ്ഗല്ലാന, ഹേതു, കോ പച്ചയോ, യേന അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം ഏവം പുട്ഠാനം ഏവം വേയ്യാകരണം ഹോതി – ‘സസ്സതോ ലോകോ’തി വാ…പേ… ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ? കോ പന, ഭോ മോഗ്ഗല്ലാന, ഹേതു, കോ പച്ചയോ യേന സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഏവം പുട്ഠസ്സ ന ഏവം വേയ്യാകരണം ഹോതി – ‘സസ്സതോ ലോകോ’തിപി…പേ… ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപീ’’തി?

‘‘അഞ്ഞതിത്ഥിയാ ഖോ, വച്ഛ, പരിബ്ബാജകാ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സന്തി, രൂപവന്തം വാ അത്താനം, അത്തനി വാ രൂപം, രൂപസ്മിം വാ അത്താനം. വേദനം അത്തതോ സമനുപസ്സന്തി…പേ… സഞ്ഞം…പേ… സങ്ഖാരേ…പേ… വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സന്തി, വിഞ്ഞാണവന്തം വാ അത്താനം, അത്തനി വാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണസ്മിം വാ അത്താനം. തസ്മാ അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം ഏവം പുട്ഠാനം ഏവം വേയ്യാകരണം ഹോതി – ‘സസ്സതോ ലോകോ’തി വാ…പേ… ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ. തഥാഗതോ ച ഖോ, വച്ഛ, അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ന രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, ന രൂപവന്തം വാ അത്താനം, ന അത്തനി വാ രൂപം, ന രൂപസ്മിം വാ അത്താനം. ന വേദനം അത്തതോ സമനുപസ്സതി…പേ… ന സഞ്ഞം…പേ… ന സങ്ഖാരേ…പേ… ന വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, ന വിഞ്ഞാണവന്തം വാ അത്താനം, ന അത്തനി വാ വിഞ്ഞാണം, ന വിഞ്ഞാണസ്മിം വാ അത്താനം. തസ്മാ തഥാഗതസ്സ ഏവം പുട്ഠസ്സ ന ഏവം വേയ്യാകരണം ഹോതി – ‘സസ്സതോ ലോകോ’തിപി, ‘അസസ്സതോ ലോകോ’തിപി, ‘അന്തവാ ലോകോ’തിപി, ‘അനന്തവാ ലോകോ’തിപി, ‘തം ജീവം തം സരീര’ന്തിപി, ‘അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീര’ന്തിപി, ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി, ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി, ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി, ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപീ’’തി.

‘‘അച്ഛരിയം, ഭോ മോഗ്ഗല്ലാന, അബ്ഭുതം, ഭോ മോഗ്ഗല്ലാന! യത്ര ഹി നാമ സത്ഥു ച സാവകസ്സ ച അത്ഥേന അത്ഥോ ബ്യഞ്ജനേന ബ്യഞ്ജനം സംസന്ദിസ്സതി, സമേസ്സതി, ന വിരോധയിസ്സതി, യദിദം അഗ്ഗപദസ്മിം. ഇദാനാഹം, ഭോ മോഗ്ഗല്ലാന, സമണം ഗോതമം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതമത്ഥം അപുച്ഛിം. സമണോപി മേ ഗോതമോ ഏതേഹി പദേഹി ഏതേഹി ബ്യഞ്ജനേഹി ഏതമത്ഥം ബ്യാകാസി, സേയ്യഥാപി ഭവം മോഗ്ഗല്ലാനോ. അച്ഛരിയം, ഭോ മോഗ്ഗല്ലാന, അബ്ഭുതം, ഭോ മോഗ്ഗല്ലാന! യത്ര ഹി നാമ സത്ഥു ച സാവകസ്സ ച അത്ഥേന അത്ഥോ ബ്യഞ്ജനേന ബ്യഞ്ജനം സംസന്ദിസ്സതി സമേസ്സതി ന വിരോധയിസ്സതി, യദിദം അഗ്ഗപദസ്മി’’ന്തി. അട്ഠമം.

൯. കുതൂഹലസാലാസുത്തം

൪൧൮. അഥ ഖോ വച്ഛഗോത്തോ പരിബ്ബാജകോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ വച്ഛഗോത്തോ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘പുരിമാനി, ഭോ ഗോതമ, ദിവസാനി പുരിമതരാനി സമ്ബഹുലാനം നാനാതിത്ഥിയാനം സമണബ്രാഹ്മണാനം പരിബ്ബാജകാനം കുതൂഹലസാലായം സന്നിസിന്നാനം സന്നിപതിതാനം അയമന്തരാകഥാ ഉദപാദി – ‘അയം ഖോ പൂരണോ കസ്സപോ സങ്ഘീ ചേവ ഗണീ ച ഗണാചരിയോ ച ഞാതോ യസസ്സീ തിത്ഥകരോ സാധുസമ്മതോ ബഹുജനസ്സ. സോപി സാവകം അബ്ഭതീതം കാലങ്കതം ഉപപത്തീസു ബ്യാകരോതി – ‘അസു അമുത്ര ഉപപന്നോ, അസു അമുത്ര ഉപപന്നോ’തി. യോപിസ്സ സാവകോ ഉത്തമപുരിസോ പരമപുരിസോ പരമപത്തിപത്തോ തമ്പി സാവകം അബ്ഭതീതം കാലങ്കതം ഉപപത്തീസു ബ്യാകരോതി – ‘അസു അമുത്ര ഉപപന്നോ, അസു അമുത്ര ഉപപന്നോ’’’തി.

‘‘അയമ്പി ഖോ മക്ഖലി ഗോസാലോ…പേ… അയമ്പി ഖോ നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ…പേ… അയമ്പി ഖോ സഞ്ചയോ [സഞ്ജയോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ബേലട്ഠപുത്തോ…പേ… അയമ്പി ഖോ പകുധോ [പകുദ്ധോ (പീ.)] കച്ചാനോ…പേ… അയമ്പി ഖോ അജിതോ കേസകമ്ബലോ സങ്ഘീ ചേവ ഗണീ ച ഗണാചരിയോ ച ഞാതോ യസസ്സീ തിത്ഥകരോ സാധുസമ്മതോ ബഹുജനസ്സ. സോപി സാവകം അബ്ഭതീതം കാലങ്കതം ഉപപത്തീസു ബ്യാകരോതി – ‘അസു അമുത്ര ഉപപന്നോ, അസു അമുത്ര ഉപപന്നോ’തി. യോപിസ്സ സാവകോ ഉത്തമപുരിസോ പരമപുരിസോ പരമപത്തിപത്തോ തമ്പി സാവകം അബ്ഭതീതം കാലങ്കതം ഉപപത്തീസു ബ്യാകരോതി – ‘അസു അമുത്ര ഉപപന്നോ, അസു അമുത്ര ഉപപന്നോ’’’തി.

‘‘അയമ്പി ഖോ സമണോ ഗോതമോ സങ്ഘീ ചേവ ഗണീ ച ഗണാചരിയോ ച ഞാതോ യസസ്സീ തിത്ഥകരോ സാധുസമ്മതോ ബഹുജനസ്സ. സോപി സാവകം അബ്ഭതീതം കാലങ്കതം ഉപപത്തീസു ബ്യാകരോതി – ‘അസു അമുത്ര ഉപപന്നോ, അസു അമുത്ര ഉപപന്നോ’തി. യോപിസ്സ [യോ ച ഖ്വസ്സ (പീ.)] സാവകോ ഉത്തമപുരിസോ പരമപുരിസോ പരമപത്തിപത്തോ തഞ്ച സാവകം അബ്ഭതീതം കാലങ്കതം ഉപപത്തീസു ന ബ്യാകരോതി – ‘അസു അമുത്ര ഉപപന്നോ, അസു അമുത്ര ഉപപന്നോ’തി. അപി ച ഖോ നം ഏവം ബ്യാകരോതി – ‘അച്ഛേച്ഛി തണ്ഹം, വിവത്തയി സംയോജനം, സമ്മാ മാനാഭിസമയാ അന്തമകാസി ദുക്ഖസ്സാ’തി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭോ ഗോതമ, അഹു ദേവ കങ്ഖാ, അഹു വിചികിച്ഛാ – ‘കഥം നാമ [കഥഞ്ഹി നാമ (സ്യാ. കം. പീ. ക.) കഥം കഥം നാമ (ഛക്കങ്ഗുത്തരേ പഞ്ചമവഗ്ഗേ ദുതിയസുത്തേ)] സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ധമ്മോ അഭിഞ്ഞേയ്യോ’’’തി [ധമ്മാഭിഞ്ഞേയ്യാതി (പീ. ക.) ധമ്മോ… അഞ്ഞേയ്യോ (ഛക്കങ്ഗുത്തരേ)]?

‘‘അലഞ്ഹി തേ, വച്ഛ, കങ്ഖിതും, അലം വിചികിച്ഛിതും. കങ്ഖനീയേ ച പന തേ ഠാനേ വിചികിച്ഛാ ഉപ്പന്നാ. സഉപാദാനസ്സ ഖ്വാഹം, വച്ഛ, ഉപപത്തിം പഞ്ഞാപേമി നോ അനുപാദാനസ്സ. സേയ്യഥാപി, വച്ഛ, അഗ്ഗി സഉപാദാനോ ജലതി, നോ അനുപാദാനോ; ഏവമേവ ഖ്വാഹം, വച്ഛ, സഉപാദാനസ്സ ഉപപത്തിം പഞ്ഞാപേമി, നോ അനുപാദാനസ്സാ’’തി.

‘‘യസ്മിം, ഭോ ഗോതമ, സമയേ അച്ചി വാതേന ഖിത്താ ദൂരമ്പി ഗച്ഛതി, ഇമസ്സ പന ഭവം ഗോതമോ കിം ഉപാദാനസ്മിം പഞ്ഞാപേതീ’’തി? ‘‘യസ്മിം ഖോ, വച്ഛ, സമയേ അച്ചി വാതേന ഖിത്താ ദൂരമ്പി ഗച്ഛതി, തമഹം വാതൂപാദാനം പഞ്ഞാപേമി. വാതോ ഹിസ്സ, വച്ഛ, തസ്മിം സമയേ ഉപാദാനം ഹോതീ’’തി. ‘‘യസ്മിഞ്ച പന, ഭോ ഗോതമ, സമയേ ഇമഞ്ച കായം നിക്ഖിപതി, സത്തോ ച അഞ്ഞതരം കായം അനുപപന്നോ ഹോതി, ഇമസ്സ പന ഭവം ഗോതമോ കിം ഉപാദാനസ്മിം പഞ്ഞാപേതീ’’തി? ‘‘യസ്മിം ഖോ, വച്ഛ, സമയേ ഇമഞ്ച കായം നിക്ഖിപതി, സത്തോ ച അഞ്ഞതരം കായം അനുപപന്നോ ഹോതി, തമഹം തണ്ഹൂപാദാനം വദാമി. തണ്ഹാ ഹിസ്സ, വച്ഛ, തസ്മിം സമയേ ഉപാദാനം ഹോതീ’’തി [ഹോതീതി…പേ… (ക.)]. നവമം.

൧൦. ആനന്ദസുത്തം

൪൧൯. അഥ ഖോ വച്ഛഗോത്തോ പരിബ്ബാജകോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ വച്ഛഗോത്തോ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, അത്ഥത്താ’’തി? ഏവം വുത്തേ, ഭഗവാ തുണ്ഹീ അഹോസി. ‘‘കിം പന, ഭോ ഗോതമ, നത്ഥത്താ’’തി? ദുതിയമ്പി ഖോ ഭഗവാ തുണ്ഹീ അഹോസി. അഥ ഖോ വച്ഛഗോത്തോ പരിബ്ബാജകോ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ അചിരപക്കന്തേ വച്ഛഗോത്തേ പരിബ്ബാജകേ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കിം നു ഖോ, ഭന്തേ, ഭഗവാ വച്ഛഗോത്തസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സ പഞ്ഹം പുട്ഠോ ന ബ്യാകാസീ’’തി? ‘‘അഹഞ്ചാനന്ദ, വച്ഛഗോത്തസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സ ‘അത്ഥത്താ’തി പുട്ഠോ സമാനോ ‘അത്ഥത്താ’തി ബ്യാകരേയ്യം, യേ തേ, ആനന്ദ, സമണബ്രാഹ്മണാ സസ്സതവാദാ തേസമേതം സദ്ധിം [തേസമേതം ലദ്ധി (സീ.)] അഭവിസ്സ. അഹഞ്ചാനന്ദ, വച്ഛഗോത്തസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സ ‘നത്ഥത്താ’തി പുട്ഠോ സമാനോ ‘നത്ഥത്താ’തി ബ്യാകരേയ്യം, യേ തേ, ആനന്ദ, സമണബ്രാഹ്മണാ ഉച്ഛേദവാദാ തേസമേതം സദ്ധിം അഭവിസ്സ. അഹഞ്ചാനന്ദ, വച്ഛഗോത്തസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സ ‘അത്ഥത്താ’തി പുട്ഠോ സമാനോ ‘അത്ഥത്താ’തി ബ്യാകരേയ്യം, അപി നു മേ തം, ആനന്ദ, അനുലോമം അഭവിസ്സ ഞാണസ്സ ഉപ്പാദായ – ‘സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘അഹഞ്ചാനന്ദ, വച്ഛഗോത്തസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സ ‘നത്ഥത്താ’തി പുട്ഠോ സമാനോ ‘നത്ഥത്താ’തി ബ്യാകരേയ്യം, സമ്മൂള്ഹസ്സ, ആനന്ദ, വച്ഛഗോത്തസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സ ഭിയ്യോ സമ്മോഹായ അഭവിസ്സ – ‘അഹുവാ മേ നൂന പുബ്ബേ അത്താ, സോ ഏതരഹി നത്ഥീ’’’തി. ദസമം.

൧൧. സഭിയകച്ചാനസുത്തം

൪൨൦. ഏകം സമയം ആയസ്മാ സഭിയോ കച്ചാനോ ഞാതികേ വിഹരതി ഗിഞ്ജകാവസഥേ. അഥ ഖോ വച്ഛഗോത്തോ പരിബ്ബാജകോ യേനായസ്മാ സഭിയോ കച്ചാനോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ സഭിയേന കച്ചാനേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ വച്ഛഗോത്തോ പരിബ്ബാജകോ ആയസ്മന്തം സഭിയം കച്ചാനം ഏതദവോച – ‘‘കിം നു ഖോ ഭോ, കച്ചാന, ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’തി? ‘‘അബ്യാകതം ഖോ ഏതം, വച്ഛ, ഭഗവതാ – ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തി. ‘‘കിം പന, ഭോ കച്ചാന, ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’തി? ‘‘ഏതമ്പി ഖോ, വച്ഛ, അബ്യാകതം ഭഗവതാ – ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തി.

‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ കച്ചാന, ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’തി? ‘‘അബ്യാകതം ഖോ ഏതം, വച്ഛ, ഭഗവതാ – ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തി. ‘‘കിം പന, ഭോ കച്ചാന, നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’തി? ‘‘ഏതമ്പി ഖോ, വച്ഛ, അബ്യാകതം ഭഗവതാ – ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തി.

‘‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ കച്ചാന, ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി, ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ – ‘അബ്യാകതം ഖോ ഏതം, വച്ഛ, ഭഗവതാ – ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വദേസി. ‘കിം പന, ഭോ കച്ചാന, ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി, ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ – ‘അബ്യാകതം ഖോ ഏതം, വച്ഛ, ഭഗവതാ – ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വദേസി. ‘കിം നു ഖോ, ഭോ കച്ചാന, ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി, ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ – ‘അബ്യാകതം ഖോ ഏതം, വച്ഛ, ഭഗവതാ – ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വദേസി. ‘കിം പന, ഭോ കച്ചാന, നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി, ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ – ‘ഏതമ്പി ഖോ, വച്ഛ, അബ്യാകതം ഭഗവതാ – നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വദേസി. കോ നു ഖോ, ഭോ കച്ചാന, ഹേതു, കോ പച്ചയോ, യേനേതം അബ്യാകതം സമണേന ഗോതമേനാ’’തി? ‘‘യോ ച, വച്ഛ, ഹേതു, യോ ച പച്ചയോ പഞ്ഞാപനായ രൂപീതി വാ അരൂപീതി വാ സഞ്ഞീതി വാ അസഞ്ഞീതി വാ നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീതി വാ, സോ ച ഹേതു, സോ ച പച്ചയോ സബ്ബേന സബ്ബം സബ്ബഥാ സബ്ബം അപരിസേസം നിരുജ്ഝേയ്യ. കേന നം പഞ്ഞാപയമാനോ പഞ്ഞാപേയ്യ രൂപീതി വാ അരൂപീതി വാ സഞ്ഞീതി വാ അസഞ്ഞീതി വാ നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീതി വാ’’തി. ‘‘കീവചിരം പബ്ബജിതോസി, ഭോ കച്ചാനാ’’തി? ‘‘നചിരം, ആവുസോ, തീണി വസ്സാനീ’’തി. ‘‘യസ്സപ’സ്സ, ആവുസോ, ഏതമേത്തകേന ഏത്തകമേവ തംപ’സ്സ ബഹു, കോ പന വാദോ ഏവം [കോ പന വാദോ ഏവ (സീ. പീ.)] അഭിക്കന്തേ’’തി! ഏകാദസമം.

അബ്യാകതസംയുത്തം സമത്തം.