൯. ഛന്നവഗ്ഗോ

൧. പലോകധമ്മസുത്തം

൮൪. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘‘ലോകോ, ലോകോ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ലോകോതി വുച്ചതീ’’തി? ‘‘യം ഖോ, ആനന്ദ, പലോകധമ്മം, അയം വുച്ചതി അരിയസ്സ വിനയേ ലോകോ. കിഞ്ച, ആനന്ദ, പലോകധമ്മം? ചക്ഖു ഖോ, ആനന്ദ, പലോകധമ്മം, രൂപാ പലോകധമ്മാ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം പലോകധമ്മം, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ പലോകധമ്മോ, യമ്പിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ…പേ… തമ്പി പലോകധമ്മം…പേ… ജിവ്ഹാ പലോകധമ്മാ, രസാ പലോകധമ്മാ, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം പലോകധമ്മം, ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സോ പലോകധമ്മോ, യമ്പിദം ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സപച്ചയാ…പേ… തമ്പി പലോകധമ്മം…പേ… മനോ പലോകധമ്മോ, ധമ്മാ പലോകധമ്മാ, മനോവിഞ്ഞാണം പലോകധമ്മം, മനോസമ്ഫസ്സോ പലോകധമ്മോ, യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി പലോകധമ്മം. യം ഖോ, ആനന്ദ, പലോകധമ്മം, അയം വുച്ചതി അരിയസ്സ വിനയേ ലോകോ’’തി. പഠമം.

൨. സുഞ്ഞതലോകസുത്തം

൮൫. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ…പേ… ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘‘സുഞ്ഞോ ലോകോ, സുഞ്ഞോ ലോകോ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, സുഞ്ഞോ ലോകോതി വുച്ചതീ’’തി? ‘‘യസ്മാ ച ഖോ, ആനന്ദ, സുഞ്ഞം അത്തേന വാ അത്തനിയേന വാ തസ്മാ സുഞ്ഞോ ലോകോതി വുച്ചതി. കിഞ്ച, ആനന്ദ, സുഞ്ഞം അത്തേന വാ അത്തനിയേന വാ? ചക്ഖു ഖോ, ആനന്ദ, സുഞ്ഞം അത്തേന വാ അത്തനിയേന വാ. രൂപാ സുഞ്ഞാ അത്തേന വാ അത്തനിയേന വാ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം സുഞ്ഞം അത്തേന വാ അത്തനിയേന വാ, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ സുഞ്ഞോ അത്തേന വാ അത്തനിയേന വാ…പേ… യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി സുഞ്ഞം അത്തേന വാ അത്തനിയേന വാ. യസ്മാ ച ഖോ, ആനന്ദ, സുഞ്ഞം അത്തേന വാ അത്തനിയേന വാ, തസ്മാ സുഞ്ഞോ ലോകോതി വുച്ചതീ’’തി. ദുതിയം.

൩. സംഖിത്തധമ്മസുത്തം

൮൬. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സാധു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ധമ്മം ദേസേതു, യമഹം ഭഗവതോ ധമ്മം സുത്വാ ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരേയ്യ’’ന്തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ആനന്ദ, ചക്ഖു നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി?

‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’.

‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി?

‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’.

‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി?

‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘രൂപാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി?

‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ’’…പേ….

‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം…പേ… യമ്പിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി?

‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’.

‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി?

‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’.

‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി?

‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’…പേ….

‘‘ജിവ്ഹാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി?

‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ’’…പേ….

‘‘ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം… ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സോ…പേ… യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി?

‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’.

‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി?

‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’.

‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി?

‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’…പേ….

‘‘ഏവം പസ്സം, ആനന്ദ, സുതവാ അരിയസാവകോ ചക്ഖുസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി…പേ… ചക്ഖുസമ്ഫസ്സേപി നിബ്ബിന്ദതി…പേ… യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി. നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതി; വിരാഗാ വിമുച്ചതി; വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതീ’’തി. തതിയം.

൪. ഛന്നസുത്തം

൮൭. ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ ച സാരിപുത്തോ ആയസ്മാ ച മഹാചുന്ദോ ആയസ്മാ ച ഛന്നോ ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേ വിഹരന്തി. തേന ഖോ പന സമയേന യേന ആയസ്മാ ഛന്നോ ആബാധികോ ഹോതി ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേനായസ്മാ മഹാചുന്ദോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം മഹാചുന്ദം ഏതദവോച – ‘‘ആയാമാവുസോ ചുന്ദ, യേനായസ്മാ ഛന്നോ തേനുപസങ്കമിസ്സാമ ഗിലാനപുച്ഛകാ’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ ആയസ്മാ മഹാചുന്ദോ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ പച്ചസ്സോസി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ച സാരിപുത്തോ ആയസ്മാ ച മഹാചുന്ദോ യേനായസ്മാ ഛന്നോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദിംസു. നിസജ്ജ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ആയസ്മന്തം ഛന്നം ഏതദവോച – ‘‘കച്ചി തേ, ആവുസോ ഛന്ന, ഖമനീയം, കച്ചി യാപനീയം, കച്ചി ദുക്ഖാ വേദനാ പടിക്കമന്തി നോ അഭിക്കമന്തി, പടിക്കമോസാനം പഞ്ഞായതി നോ അഭിക്കമോ’’തി?

‘‘ന മേ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഖമനീയം ന യാപനീയം, ബാള്ഹാ മേ ദുക്ഖാ വേദനാ അഭിക്കമന്തി നോ പടിക്കമന്തി, അഭിക്കമോസാനം പഞ്ഞായതി നോ പടിക്കമോ. സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, ബലവാ പുരിസോ തിണ്ഹേന സിഖരേന [ഖഗ്ഗേന (ക.)] മുദ്ധനി [മുദ്ധാനം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] അഭിമത്ഥേയ്യ [അഭിമന്ഥേയ്യ (സീ.)]; ഏവമേവ ഖോ, ആവുസോ, അധിമത്താ വാതാ മുദ്ധനി [മുദ്ധാനം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഊഹനന്തി [ഉപഹനന്തി (സീ. സ്യാ. കം. പീ. ക.), ഉഹനന്തി (ക.)]. ന മേ, ആവുസോ, ഖമനീയം, ന യാപനീയം…പേ… നോ പടിക്കമോ. സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, ബലവാ പുരിസോ ദള്ഹേന വരത്തക്ഖണ്ഡേന സീസേ സീസവേഠം ദദേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ, ആവുസോ, അധിമത്താ സീസേ സീസവേദനാ. ന മേ, ആവുസോ, ഖമനീയം, ന യാപനീയം…പേ… നോ പടിക്കമോ. സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, ദക്ഖോ ഗോഘാതകോ വാ ഗോഘാതകന്തേവാസീ വാ തിണ്ഹേന ഗോവികന്തനേന കുച്ഛിം പരികന്തേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ അധിമത്താ വാതാ കുച്ഛിം പരികന്തന്തി. ന മേ, ആവുസോ, ഖമനീയം, ന യാപനീയം…പേ… നോ പടിക്കമോ. സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, ദ്വേ ബലവന്തോ പുരിസാ ദുബ്ബലതരം പുരിസം നാനാബാഹാസു ഗഹേത്വാ അങ്ഗാരകാസുയാ സന്താപേയ്യും സമ്പരിതാപേയ്യും; ഏവമേവ ഖോ, ആവുസോ, അധിമത്തോ കായസ്മിം ഡാഹോ. ന മേ, ആവുസോ, ഖമനീയം, ന യാപനീയം, ബാള്ഹാ മേ ദുക്ഖാ വേദനാ അഭിക്കമന്തി നോ പടിക്കമന്തി, അഭിക്കമോസാനം പഞ്ഞായതി നോ പടിക്കമോ. സത്ഥം, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ആഹരിസ്സാമി, നാവകങ്ഖാമി [നാപി കങ്ഖാമി (ക.)] ജീവിത’’ന്തി.

‘‘മാ ആയസ്മാ ഛന്നോ സത്ഥം ആഹരേസി. യാപേതായസ്മാ ഛന്നോ, യാപേന്തം മയം ആയസ്മന്തം ഛന്നം ഇച്ഛാമ. സചേ ആയസ്മതോ ഛന്നസ്സ നത്ഥി സപ്പായാനി ഭോജനാനി, അഹം ആയസ്മതോ ഛന്നസ്സ സപ്പായാനി ഭോജനാനി പരിയേസിസ്സാമി. സചേ ആയസ്മതോ ഛന്നസ്സ നത്ഥി സപ്പായാനി ഭേസജ്ജാനി, അഹം ആയസ്മതോ ഛന്നസ്സ സപ്പായാനി ഭേസജ്ജാനി പരിയേസിസ്സാമി. സചേ ആയസ്മതോ ഛന്നസ്സ നത്ഥി പതിരൂപാ ഉപട്ഠാകാ, അഹം ആയസ്മന്തം ഛന്നം ഉപട്ഠഹിസ്സാമി. മാ ആയസ്മാ ഛന്നോ സത്ഥം ആഹരേസി. യാപേതായസ്മാ ഛന്നോ, യാപേന്തം മയം ആയസ്മന്തം ഛന്നം ഇച്ഛാമാ’’തി.

‘‘ന മേ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, നത്ഥി സപ്പായാനി ഭോജനാനി; അത്ഥി മേ സപ്പായാനി ഭോജനാനി. നപി മേ നത്ഥി സപ്പായാനി ഭേസജ്ജാനി; അത്ഥി മേ സപ്പായാനി ഭേസജ്ജാനി. നപി മേ നത്ഥി പതിരൂപാ ഉപട്ഠാകാ; അത്ഥി മേ പതിരൂപാ ഉപട്ഠാകാ. അപി ച മേ, ആവുസോ, സത്ഥാ പരിചിണ്ണോ ദീഘരത്തം മനാപേനേവ, നോ അമനാപേന. ഏതഞ്ഹി, ആവുസോ, സാവകസ്സ പതിരൂപം യം സത്ഥാരം പരിചരേയ്യ മനാപേനേവ, നോ അമനാപേന. ‘അനുപവജ്ജം [തം അനുപവജ്ജം (ബഹൂസു)] ഛന്നോ ഭിക്ഖു സത്ഥം ആഹരിസ്സതീ’തി – ഏവമേതം, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ധാരേഹീ’’തി.

‘‘പുച്ഛേയ്യാമ മയം ആയസ്മന്തം ഛന്നം കഞ്ചിദേവ [കിഞ്ചിദേവ (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] ദേസം, സചേ ആയസ്മാ ഛന്നോ ഓകാസം കരോതി പഞ്ഹസ്സ വേയ്യാകരണായാ’’തി. ‘‘പുച്ഛാവുസോ സാരിപുത്ത, സുത്വാ വേദിസ്സാമാ’’തി.

‘‘ചക്ഖും, ആവുസോ ഛന്ന, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബേ ധമ്മേ ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സസി…പേ… ജിവ്ഹം, ആവുസോ ഛന്ന, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബേ ധമ്മേ ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സസി…പേ… മനം, ആവുസോ ഛന്ന, മനോവിഞ്ഞാണം മനോവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബേ ധമ്മേ ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സസീ’’തി?

‘‘ചക്ഖും, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബേ ധമ്മേ ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സാമി…പേ… ജിവ്ഹം, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബേ ധമ്മേ ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സാമി…പേ… മനം, ആവുസോ സാരിപുത്ത, മനോവിഞ്ഞാണം മനോവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബേ ധമ്മേ ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സാമീ’’തി.

‘‘ചക്ഖുസ്മിം, ആവുസോ ഛന്ന, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബേസു ധമ്മേസു കിം ദിസ്വാ കിം അഭിഞ്ഞായ ചക്ഖും ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബേ ധമ്മേ ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സസി… ജിവ്ഹായ, ആവുസോ ഛന്ന, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണേ ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബേസു ധമ്മേസു കിം ദിസ്വാ കിം അഭിഞ്ഞായ ജിവ്ഹം ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബേ ധമ്മേ ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സസി… മനസ്മിം, ആവുസോ ഛന്ന, മനോവിഞ്ഞാണേ മനോവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബേസു ധമ്മേസു കിം ദിസ്വാ കിം അഭിഞ്ഞായ മനം മനോവിഞ്ഞാണം മനോവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബേ ധമ്മേ ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സസീ’’തി?

‘‘ചക്ഖുസ്മിം, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബേസു ധമ്മേസു നിരോധം ദിസ്വാ നിരോധം അഭിഞ്ഞായ ചക്ഖും ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബേ ധമ്മേ ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സാമി…പേ… ജിവ്ഹായ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണേ ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബേസു ധമ്മേസു നിരോധം ദിസ്വാ നിരോധം അഭിഞ്ഞായ ജിവ്ഹം ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബേ ധമ്മേ ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സാമി…പേ… മനസ്മിം, ആവുസോ സാരിപുത്ത, മനോവിഞ്ഞാണേ മനോവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബേസു ധമ്മേസു നിരോധം ദിസ്വാ നിരോധം അഭിഞ്ഞായ മനം മനോവിഞ്ഞാണം മനോവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബേ ധമ്മേ ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സാമീ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ മഹാചുന്ദോ ആയസ്മന്തം ഛന്നം ഏതദവോച – ‘‘തസ്മാതിഹ, ആവുസോ ഛന്ന, ഇദമ്പി തസ്സ ഭഗവതോ സാസനം നിച്ചകപ്പം സാധുകം മനസി കാതബ്ബം – ‘നിസ്സിതസ്സ ചലിതം, അനിസ്സിതസ്സ ചലിതം നത്ഥി. ചലിതേ അസതി പസ്സദ്ധി ഹോതി. പസ്സദ്ധിയാ സതി നതി ന ഹോതി. നതിയാ അസതി ആഗതിഗതി ന ഹോതി. ആഗതിഗതിയാ അസതി ചുതൂപപാതോ ന ഹോതി. ചുതൂപപാതേ അസതി നേവിധ ന ഹുരം ന ഉഭയമന്തരേന. ഏസേവന്തോ ദുക്ഖസ്സാ’’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ച സാരിപുത്തോ ആയസ്മാ ച മഹാചുന്ദോ ആയസ്മന്തം ഛന്നം ഇമിനാ ഓവാദേന ഓവദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കമിംസു. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഛന്നോ അചിരപക്കന്തേസു തേസു ആയസ്മന്തേസു സത്ഥം ആഹരേസി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ആയസ്മതാ, ഭന്തേ, ഛന്നേന സത്ഥം ആഹരിതം. തസ്സ കാ ഗതി കോ അഭിസമ്പരായോ’’തി? ‘‘നനു തേ, സാരിപുത്ത, ഛന്നേന ഭിക്ഖുനാ സമ്മുഖായേവ അനുപവജ്ജതാ ബ്യാകതാ’’തി? ‘‘അത്ഥി, ഭന്തേ, പുബ്ബവിജ്ജനം [പുബ്ബവിചിരം (സീ.), പുബ്ബവിജ്ഝനം (പീ.), പുബ്ബജിരം (മ. നി. ൩.൩൯൪] നാമ വജ്ജിഗാമോ. തത്ഥായസ്മതോ ഛന്നസ്സ മിത്തകുലാനി സുഹജ്ജകുലാനി ഉപവജ്ജകുലാനീ’’തി. ‘‘ഹോന്തി ഹേതേ, സാരിപുത്ത, ഛന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ മിത്തകുലാനി സുഹജ്ജകുലാനി ഉപവജ്ജകുലാനി. ന ഖോ പനാഹം, സാരിപുത്ത, ഏത്താവതാ സഉപവജ്ജോതി വദാമി. യോ ഖോ, സാരിപുത്ത, തഞ്ച കായം നിക്ഖിപതി, അഞ്ഞഞ്ച കായം ഉപാദിയതി, തമഹം സഉപവജ്ജോതി വദാമി. തം ഛന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ നത്ഥി. ‘അനുപവജ്ജം ഛന്നേന ഭിക്ഖുനാ സത്ഥം ആഹരിത’ന്തി – ഏവമേതം, സാരിപുത്ത, ധാരേഹീ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. പുണ്ണസുത്തം

൮൮. അഥ [സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ (?) മ. നി. ൩.൩൯൫ പസ്സിതബ്ബം] ഖോ ആയസ്മാ പുണ്ണോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ പുണ്ണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സാധു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ധമ്മം ദേസേതു, യമഹം ഭഗവതോ ധമ്മം സുത്വാ ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരേയ്യ’’ന്തി.

‘‘സന്തി ഖോ, പുണ്ണ, ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ. തഞ്ചേ ഭിക്ഖു അഭിനന്ദതി അഭിവദതി അജ്ഝോസായ തിട്ഠതി. തസ്സ തം അഭിനന്ദതോ അഭിവദതോ അജ്ഝോസായ തിട്ഠതോ ഉപ്പജ്ജതി നന്ദീ. ‘നന്ദിസമുദയാ ദുക്ഖസമുദയോ, പുണ്ണാ’തി വദാമി…പേ… സന്തി ഖോ, പുണ്ണ, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ രസാ…പേ… സന്തി ഖോ, പുണ്ണ, മനോവിഞ്ഞേയ്യാ ധമ്മാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ. തഞ്ചേ ഭിക്ഖു അഭിനന്ദതി അഭിവദതി അജ്ഝോസായ തിട്ഠതി. തസ്സ തം അഭിനന്ദതോ അഭിവദതോ അജ്ഝോസായ തിട്ഠതോ ഉപ്പജ്ജതി നന്ദീ. ‘നന്ദിസമുദയാ ദുക്ഖസമുദയോ, പുണ്ണാ’തി വദാമി.

‘‘സന്തി ഖോ, പുണ്ണ, ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ. തഞ്ചേ ഭിക്ഖു നാഭിനന്ദതി നാഭിവദതി നാജ്ഝോസായ തിട്ഠതി, തസ്സ തം അനഭിനന്ദതോ അനഭിവദതോ അനജ്ഝോസായ തിട്ഠതോ നിരുജ്ഝതി നന്ദീ. ‘നന്ദിനിരോധാ ദുക്ഖനിരോധോ, പുണ്ണാ’തി വദാമി…പേ… സന്തി ഖോ, പുണ്ണ, മനോവിഞ്ഞേയ്യാ ധമ്മാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ. തഞ്ചേ ഭിക്ഖു നാഭിനന്ദതി നാഭിവദതി നാജ്ഝോസായ തിട്ഠതി, തസ്സ തം അനഭിനന്ദതോ അനഭിവദതോ അനജ്ഝോസായ തിട്ഠതോ നിരുജ്ഝതി നന്ദീ. ‘നന്ദിനിരോധാ ദുക്ഖനിരോധോ, പുണ്ണാ’തി വദാമി.

‘‘ഇമിനാ ത്വം [ഇമിനാ ച ത്വം], പുണ്ണ, മയാ സംഖിത്തേന ഓവാദേന ഓവദിതോ കതമസ്മിം [കതരസ്മിം (മ. നി. ൩.൩൯൫)] ജനപദേ വിഹരിസ്സസീ’’തി? ‘‘അത്ഥി, ഭന്തേ, സുനാപരന്തോ നാമ ജനപദോ, തത്ഥാഹം വിഹരിസ്സാമീ’’തി.

‘‘ചണ്ഡാ ഖോ, പുണ്ണ, സുനാപരന്തകാ മനുസ്സാ; ഫരുസാ ഖോ, പുണ്ണ, സുനാപരന്തകാ മനുസ്സാ. സചേ തം, പുണ്ണ, സുനാപരന്തകാ മനുസ്സാ അക്കോസിസ്സന്തി പരിഭാസിസ്സന്തി, തത്ര തേ, പുണ്ണ, കിന്തി ഭവിസ്സതീ’’തി?

‘‘സചേ മം, ഭന്തേ, സുനാപരന്തകാ മനുസ്സാ അക്കോസിസ്സന്തി പരിഭാസിസ്സന്തി, തത്ര മേ ഏവം ഭവിസ്സതി – ‘ഭദ്ദകാ വതിമേ സുനാപരന്തകാ മനുസ്സാ, സുഭദ്ദകാ വതിമേ സുനാപരന്തകാ മനുസ്സാ, യം മേ [മം (സബ്ബത്ഥ)] നയിമേ പാണിനാ പഹാരം ദേന്തീ’തി. ഏവമേത്ഥ [ഏവമ്മേത്ഥ (?)], ഭഗവാ, ഭവിസ്സതി; ഏവമേത്ഥ, സുഗത, ഭവിസ്സതീ’’തി.

‘‘സചേ പന തേ, പുണ്ണ, സുനാപരന്തകാ മനുസ്സാ പാണിനാ പഹാരം ദസ്സന്തി, തത്ര പന തേ, പുണ്ണ, കിന്തി ഭവിസ്സതീ’’തി?

‘‘സചേ മേ, ഭന്തേ, സുനാപരന്തകാ മനുസ്സാ പാണിനാ പഹാരം ദസ്സന്തി, തത്ര മേ ഏവം ഭവിസ്സതി – ‘ഭദ്ദകാ വതിമേ സുനാപരന്തകാ മനുസ്സാ, സുഭദ്ദകാ വതിമേ സുനാപരന്തകാ മനുസ്സാ, യം മേ [ഏവമ്മേത്ഥ (?)] നയിമേ ലേഡ്ഡുനാ പഹാരം ദേന്തീ’തി. ഏവമേത്ഥ, ഭഗവാ, ഭവിസ്സതി; ഏവമേത്ഥ, സുഗത, ഭവിസ്സതീ’’തി.

‘‘സചേ പന തേ, പുണ്ണ, സുനാപരന്തകാ മനുസ്സാ ലേഡ്ഡുനാ പഹാരം ദസ്സന്തി, തത്ര പന തേ, പുണ്ണ, കിന്തി ഭവിസ്സതീ’’തി?

‘‘സചേ മേ, ഭന്തേ, സുനാപരന്തകാ മനുസ്സാ ലേഡ്ഡുനാ പഹാരം ദസ്സന്തി, തത്ര മേ ഏവം ഭവിസ്സതി – ‘ഭദ്ദകാ വതിമേ സുനാപരന്തകാ മനുസ്സാ, സുഭദ്ദകാ വതിമേ സുനാപരന്തകാ മനുസ്സാ, യം മേ നയിമേ ദണ്ഡേന പഹാരം ദേന്തീ’തി. ഏവമേത്ഥ, ഭഗവാ, ഭവിസ്സതി; ഏവമേത്ഥ, സുഗത, ഭവിസ്സതീ’’തി.

‘‘സചേ പന പുണ്ണ, സുനാപരന്തകാ മനുസ്സാ ദണ്ഡേന പഹാരം ദസ്സന്തി, തത്ര പന തേ, പുണ്ണ, കിന്തി ഭവിസ്സതീ’’തി?

‘‘സചേ മേ, ഭന്തേ, സുനാപരന്തകാ മനുസ്സാ ദണ്ഡേന പഹാരം ദസ്സന്തി, തത്ര മേ ഏവം ഭവിസ്സതി – ‘ഭദ്ദകാ വതിമേ സുനാപരന്തകാ മനുസ്സാ, സുഭദ്ദകാ വതിമേ സുനാപരന്തകാ മനുസ്സാ, യം മേ നയിമേ സത്ഥേന പഹാരം ദേന്തീ’തി. ഏവമേത്ഥ, ഭഗവാ, ഭവിസ്സതി; ഏവമേത്ഥ, സുഗത, ഭവിസ്സതീ’’തി.

‘‘സചേ പന തേ, പുണ്ണ, സുനാപരന്തകാ മനുസ്സാ സത്ഥേന പഹാരം ദസ്സന്തി, തത്ര പന തേ, പുണ്ണ, കിന്തി ഭവിസ്സതീ’’തി?

‘‘സചേ മേ, ഭന്തേ, സുനാപരന്തകാ മനുസ്സാ സത്ഥേന പഹാരം ദസ്സന്തി, തത്ര മേ ഏവം ഭവിസ്സതി – ‘ഭദ്ദകാ വതിമേ സുനാപരന്തകാ മനുസ്സാ, സുഭദ്ദകാ വതിമേ സുനാപരന്തകാ മനുസ്സാ, യം മം നയിമേ തിണ്ഹേന സത്ഥേന ജീവിതാ വോരോപേന്തീ’തി. ഏവമേത്ഥ, ഭഗവാ, ഭവിസ്സതി; ഏവമേത്ഥ, സുഗത, ഭവിസ്സതീ’’തി.

‘‘സചേ പന തം, പുണ്ണ, സുനാപരന്തകാ മനുസ്സാ തിണ്ഹേന സത്ഥേന ജീവിതാ വോരോപേസ്സന്തി, തത്ര പന തേ, പുണ്ണ, കിന്തി ഭവിസ്സതീ’’തി?

‘‘സചേ മം, ഭന്തേ, സുനാപരന്തകാ മനുസ്സാ തിണ്ഹേന സത്ഥേന ജീവിതാ വോരോപേസ്സന്തി, തത്ര മേ ഏവം ഭവിസ്സതി – ‘സന്തി ഖോ തസ്സ ഭഗവതോ സാവകാ കായേന ച ജീവിതേന ച അട്ടീയമാനാ ഹരായമാനാ ജിഗുച്ഛമാനാ സത്ഥഹാരകം പരിയേസന്തി, തം മേ ഇദം അപരിയിട്ഠഞ്ഞേവ സത്ഥഹാരകം ലദ്ധ’ന്തി. ഏവമേത്ഥ, ഭഗവാ, ഭവിസ്സതി; ഏവമേത്ഥ, സുഗത, ഭവിസ്സതീ’’തി.

‘‘സാധു സാധു, പുണ്ണ! സക്ഖിസ്സസി ഖോ ത്വം, പുണ്ണ, ഇമിനാ ദമൂപസമേന സമന്നാഗതോ സുനാപരന്തസ്മിം ജനപദേ വത്ഥും. യസ്സ ദാനി ത്വം, പുണ്ണ, കാലം മഞ്ഞസീ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ പുണ്ണോ ഭഗവതോ വചനം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ സേനാസനം സംസാമേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന സുനാപരന്തോ ജനപദോ തേന ചാരികം പക്കാമി. അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ യേന സുനാപരന്തോ ജനപദോ തദവസരി. തത്ര സുദം ആയസ്മാ പുണ്ണോ സുനാപരന്തസ്മിം ജനപദേ വിഹരതി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ പുണ്ണോ തേനേവന്തരവസ്സേന പഞ്ചമത്താനി ഉപാസകസതാനി പടിവേദേസി [പടിപാദേസി (സീ. പീ.), പടിദേസേസി (സ്യാ. കം.)]. തേനേവന്തരവസ്സേന പഞ്ചമത്താനി ഉപാസികാസതാനി പടിവേദേസി. തേനേവന്തരവസ്സേന തിസ്സോ വിജ്ജാ സച്ഛാകാസി. തേനേവന്തരവസ്സേന പരിനിബ്ബായി.

അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘യോ സോ, ഭന്തേ, പുണ്ണോ നാമ കുലപുത്തോ ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഓവാദേന ഓവദിതോ, സോ കാലങ്കതോ. തസ്സ കാ ഗതി കോ അഭിസമ്പരായോ’’തി?

‘‘പണ്ഡിതോ, ഭിക്ഖവേ, പുണ്ണോ കുലപുത്തോ [കുലപുത്തോ അഹോസി (സബ്ബത്ഥ)], പച്ചപാദി [സച്ചവാദീ (സ്യാ. കം. ക.)] ധമ്മസ്സാനുധമ്മം, ന ച മം ധമ്മാധികരണം വിഹേസേസി [വിഹേഠേസി (സീ. സ്യാ. കം.)]. പരിനിബ്ബുതോ, ഭിക്ഖവേ, പുണ്ണോ കുലപുത്തോ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. ബാഹിയസുത്തം

൮൯. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ബാഹിയോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ബാഹിയോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സാധു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ധമ്മം ദേസേതു, യമഹം ഭഗവതോ ധമ്മം സുത്വാ ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരേയ്യ’’ന്തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ബാഹിയ, ചക്ഖു നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി?

‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’.

‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി?

‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’.

‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി?

‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘രൂപാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി?

‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ’’…പേ… ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം…പേ… ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ…പേ… യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി?

‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’.

‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി?

‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’.

‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി?

‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘ഏവം പസ്സം, ബാഹിയ, സുതവാ അരിയസാവകോ ചക്ഖുസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി, രൂപേസുപി നിബ്ബിന്ദതി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേപി നിബ്ബിന്ദതി, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സേപി നിബ്ബിന്ദതി…പേ… യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി. നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതി; വിരാഗാ വിമുച്ചതി; വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതീ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ബാഹിയോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ബാഹിയോ ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ നചിരസ്സേവ – യസ്സത്ഥായ കുലപുത്താ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി തദനുത്തരം – ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസി. ‘‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’’തി അബ്ഭഞ്ഞാസി. അഞ്ഞതരോ ച പനായസ്മാ ബാഹിയോ അരഹതം അഹോസീതി. ഛട്ഠം.

൭. പഠമഏജാസുത്തം

൯൦. ‘‘ഏജാ, ഭിക്ഖവേ, രോഗോ, ഏജാ ഗണ്ഡോ, ഏജാ സല്ലം. തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ അനേജോ വിഹരതി വീതസല്ലോ. തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചേപി ആകങ്ഖേയ്യ ‘അനേജോ വിഹരേയ്യം [വിഹരേയ്യ (സീ. പീ. ക.)] വീതസല്ലോ’തി, ചക്ഖും ന മഞ്ഞേയ്യ, ചക്ഖുസ്മിം ന മഞ്ഞേയ്യ, ചക്ഖുതോ ന മഞ്ഞേയ്യ, ചക്ഖു മേതി ന മഞ്ഞേയ്യ; രൂപേ ന മഞ്ഞേയ്യ, രൂപേസു ന മഞ്ഞേയ്യ, രൂപതോ ന മഞ്ഞേയ്യ, രൂപാ മേതി ന മഞ്ഞേയ്യ; ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ന മഞ്ഞേയ്യ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്മിം ന മഞ്ഞേയ്യ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണതോ ന മഞ്ഞേയ്യ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം മേതി ന മഞ്ഞേയ്യ; ചക്ഖുസമ്ഫസ്സം ന മഞ്ഞേയ്യ, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സസ്മിം ന മഞ്ഞേയ്യ, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സതോ ന മഞ്ഞേയ്യ, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ മേതി ന മഞ്ഞേയ്യ. യമ്പിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി ന മഞ്ഞേയ്യ, തസ്മിമ്പി ന മഞ്ഞേയ്യ, തതോപി ന മഞ്ഞേയ്യ, തം മേതി ന മഞ്ഞേയ്യ.

‘‘സോതം ന മഞ്ഞേയ്യ…പേ… ഘാനം ന മഞ്ഞേയ്യ…പേ… ജിവ്ഹം ന മഞ്ഞേയ്യ, ജിവ്ഹായ ന മഞ്ഞേയ്യ, ജിവ്ഹാതോ ന മഞ്ഞേയ്യ, ജിവ്ഹാ മേതി ന മഞ്ഞേയ്യ; രസേ ന മഞ്ഞേയ്യ…പേ… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം ന മഞ്ഞേയ്യ…പേ… ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സം ന മഞ്ഞേയ്യ…പേ… യമ്പിദം ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി ന മഞ്ഞേയ്യ, തസ്മിമ്പി ന മഞ്ഞേയ്യ, തതോപി ന മഞ്ഞേയ്യ, തം മേതി ന മഞ്ഞേയ്യ.

‘‘കായം ന മഞ്ഞേയ്യ…പേ… മനം ന മഞ്ഞേയ്യ, മനസ്മിം ന മഞ്ഞേയ്യ, മനതോ ന മഞ്ഞേയ്യ, മനോ മേതി ന മഞ്ഞേയ്യ; ധമ്മേ ന മഞ്ഞേയ്യ…പേ… മനോ വിഞ്ഞാണം…പേ… മനോസമ്ഫസ്സം…പേ… യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി ന മഞ്ഞേയ്യ, തസ്മിമ്പി ന മഞ്ഞേയ്യ, തതോപി ന മഞ്ഞേയ്യ, തം മേതി ന മഞ്ഞേയ്യ; സബ്ബം ന മഞ്ഞേയ്യ, സബ്ബസ്മിം ന മഞ്ഞേയ്യ, സബ്ബതോ ന മഞ്ഞേയ്യ, സബ്ബം മേതി ന മഞ്ഞേയ്യ.

‘‘സോ ഏവം അമഞ്ഞമാനോ ന കിഞ്ചിപി ലോകേ ഉപാദിയതി. അനുപാദിയം ന പരിതസ്സതി. അപരിതസ്സം പച്ചത്തഞ്ഞേവ പരിനിബ്ബായതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതീ’’തി. സത്തമം.

൮. ദുതിയഏജാസുത്തം

൯൧. ‘‘ഏജാ, ഭിക്ഖവേ, രോഗോ, ഏജാ ഗണ്ഡോ, ഏജാ സല്ലം. തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ അനേജോ വിഹരതി വീതസല്ലോ. തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചേപി ആകങ്ഖേയ്യ ‘അനേജോ വിഹരേയ്യം വീതസല്ലോ’തി, ചക്ഖും ന മഞ്ഞേയ്യ, ചക്ഖുസ്മിം ന മഞ്ഞേയ്യ, ചക്ഖുതോ ന മഞ്ഞേയ്യ, ചക്ഖു മേതി ന മഞ്ഞേയ്യ; രൂപേ ന മഞ്ഞേയ്യ… ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം… ചക്ഖുസമ്ഫസ്സം… യമ്പിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി ന മഞ്ഞേയ്യ, തസ്മിമ്പി ന മഞ്ഞേയ്യ, തതോപി ന മഞ്ഞേയ്യ, തം മേതി ന മഞ്ഞേയ്യ. യഞ്ഹി, ഭിക്ഖവേ, മഞ്ഞതി, യസ്മിം മഞ്ഞതി, യതോ മഞ്ഞതി, യം മേതി മഞ്ഞതി, തതോ തം ഹോതി അഞ്ഞഥാ. അഞ്ഞഥാഭാവീ ഭവസത്തോ ലോകോ ഭവമേവ അഭിനന്ദതി…പേ….

‘‘ജിവ്ഹം ന മഞ്ഞേയ്യ, ജിവ്ഹായ ന മഞ്ഞേയ്യ, ജിവ്ഹാതോ ന മഞ്ഞേയ്യ, ജിവ്ഹാ മേതി ന മഞ്ഞേയ്യ; രസേ ന മഞ്ഞേയ്യ… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം… ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സം… യമ്പിദം ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി ന മഞ്ഞേയ്യ, തസ്മിമ്പി ന മഞ്ഞേയ്യ, തതോപി ന മഞ്ഞേയ്യ, തം മേതി ന മഞ്ഞേയ്യ. യഞ്ഹി, ഭിക്ഖവേ, മഞ്ഞതി, യസ്മിം മഞ്ഞതി, യതോ മഞ്ഞതി, യം മേതി മഞ്ഞതി, തതോ തം ഹോതി അഞ്ഞഥാ. അഞ്ഞഥാഭാവീ ഭവസത്തോ ലോകോ ഭവമേവ അഭിനന്ദതി…പേ….

‘‘മനം ന മഞ്ഞേയ്യ, മനസ്മിം ന മഞ്ഞേയ്യ, മനതോ ന മഞ്ഞേയ്യ, മനോ മേതി ന മഞ്ഞേയ്യ… മനോവിഞ്ഞാണം… മനോസമ്ഫസ്സം… യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി ന മഞ്ഞേയ്യ, തസ്മിമ്പി ന മഞ്ഞേയ്യ, തതോപി ന മഞ്ഞേയ്യ, തം മേതി ന മഞ്ഞേയ്യ. യഞ്ഹി, ഭിക്ഖവേ, മഞ്ഞതി, യസ്മിം മഞ്ഞതി, യതോ മഞ്ഞതി, യം മേതി മഞ്ഞതി, തതോ തം ഹോതി അഞ്ഞഥാ. അഞ്ഞഥാഭാവീ ഭവസത്തോ ലോകോ ഭവമേവ അഭിനന്ദതി.

‘‘യാവതാ, ഭിക്ഖവേ, ഖന്ധധാതുആയതനാ തമ്പി ന മഞ്ഞേയ്യ, തസ്മിമ്പി ന മഞ്ഞേയ്യ, തതോപി ന മഞ്ഞേയ്യ, തം മേതി ന മഞ്ഞേയ്യ. സോ ഏവം അമഞ്ഞമാനോ ന കിഞ്ചി ലോകേ ഉപാദിയതി. അനുപാദിയം ന പരിതസ്സതി. അപരിതസ്സം പച്ചത്തഞ്ഞേവ പരിനിബ്ബായതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. പഠമദ്വയസുത്തം

൯൨. ‘‘ദ്വയം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി. തം സുണാഥ. കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ദ്വയം? ചക്ഖുഞ്ചേവ രൂപാ ച, സോതഞ്ചേവ സദ്ദാ ച, ഘാനഞ്ചേവ ഗന്ധാ ച, ജിവ്ഹാ ചേവ രസാ ച, കായോ ചേവ ഫോട്ഠബ്ബാ ച, മനോ ചേവ ധമ്മാ ച – ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ദ്വയം.

‘‘യോ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം വദേയ്യ – ‘അഹമേതം ദ്വയം പച്ചക്ഖായ അഞ്ഞം ദ്വയം പഞ്ഞപേസ്സാമീ’തി, തസ്സ വാചാവത്ഥുകമേവസ്സ. പുട്ഠോ ച ന സമ്പായേയ്യ. ഉത്തരിഞ്ച വിഘാതം ആപജ്ജേയ്യ. തം കിസ്സ ഹേതു? യഥാ തം, ഭിക്ഖവേ, അവിസയസ്മി’’ന്തി. നവമം.

൧൦. ദുതിയദ്വയസുത്തം

൯൩. ‘‘ദ്വയം, ഭിക്ഖവേ, പടിച്ച വിഞ്ഞാണം സമ്ഭോതി. കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ദ്വയം പടിച്ച വിഞ്ഞാണം സമ്ഭോതി? ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം. ചക്ഖു അനിച്ചം വിപരിണാമി അഞ്ഞഥാഭാവി. രൂപാ അനിച്ചാ വിപരിണാമിനോ അഞ്ഞഥാഭാവിനോ. ഇത്ഥേതം ദ്വയം ചലഞ്ചേവ ബ്യഥഞ്ച അനിച്ചം വിപരിണാമി അഞ്ഞഥാഭാവി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം അനിച്ചം വിപരിണാമി അഞ്ഞഥാഭാവി. യോപി ഹേതു യോപി പച്ചയോ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ഉപ്പാദായ, സോപി ഹേതു സോപി പച്ചയോ അനിച്ചോ വിപരിണാമീ അഞ്ഞഥാഭാവീ. അനിച്ചം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, പച്ചയം പടിച്ച ഉപ്പന്നം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം കുതോ നിച്ചം ഭവിസ്സതി! യാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസം തിണ്ണം ധമ്മാനം സങ്ഗതി സന്നിപാതോ സമവായോ, അയം വുച്ചതി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോപി അനിച്ചോ വിപരിണാമീ അഞ്ഞഥാഭാവീ. യോപി ഹേതു യോപി പച്ചയോ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സസ്സ ഉപ്പാദായ, സോപി ഹേതു സോപി പച്ചയോ അനിച്ചോ വിപരിണാമീ അഞ്ഞഥാഭാവീ. അനിച്ചം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, പച്ചയം പടിച്ച ഉപ്പന്നോ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ കുതോ നിച്ചോ ഭവിസ്സതി! ഫുട്ഠോ, ഭിക്ഖവേ, വേദേതി, ഫുട്ഠോ ചേതേതി, ഫുട്ഠോ സഞ്ജാനാതി. ഇത്ഥേതേപി ധമ്മാ ചലാ ചേവ ബ്യഥാ ച അനിച്ചാ വിപരിണാമിനോ അഞ്ഞഥാഭാവിനോ. സോതം…പേ….

‘‘ജിവ്ഹഞ്ച പടിച്ച രസേ ച ഉപ്പജ്ജതി ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം. ജിവ്ഹാ അനിച്ചാ വിപരിണാമീ അഞ്ഞഥാഭാവീ [വിപരിണാമിനീ അഞ്ഞഥാഭാവിനീ (?)]. രസാ അനിച്ചാ വിപരിണാമിനോ അഞ്ഞഥാഭാവിനോ. ഇത്ഥേതം ദ്വയം ചലഞ്ചേവ ബ്യഥഞ്ച അനിച്ചം വിപരിണാമി അഞ്ഞഥാഭാവി. ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം അനിച്ചം വിപരിണാമി അഞ്ഞഥാഭാവി. യോപി ഹേതു യോപി പച്ചയോ ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണസ്സ ഉപ്പാദായ, സോപി ഹേതു സോപി പച്ചയോ അനിച്ചോ വിപരിണാമീ അഞ്ഞഥാഭാവീ. അനിച്ചം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, പച്ചയം പടിച്ച ഉപ്പന്നം ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം, കുതോ നിച്ചം ഭവിസ്സതി! യാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസം തിണ്ണം ധമ്മാനം സങ്ഗതി സന്നിപാതോ സമവായോ, അയം വുച്ചതി ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സോ. ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സോപി അനിച്ചോ വിപരിണാമീ അഞ്ഞഥാഭാവീ. യോപി ഹേതു യോപി പച്ചയോ ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സസ്സ ഉപ്പാദായ, സോപി ഹേതു സോപി പച്ചയോ അനിച്ചോ വിപരിണാമീ അഞ്ഞഥാഭാവീ. അനിച്ചം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, പച്ചയം പടിച്ച ഉപ്പന്നോ ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സോ, കുതോ നിച്ചോ ഭവിസ്സതി! ഫുട്ഠോ, ഭിക്ഖവേ, വേദേതി, ഫുട്ഠോ ചേതേതി, ഫുട്ഠോ സഞ്ജാനാതി. ഇത്ഥേതേപി ധമ്മാ ചലാ ചേവ ബ്യഥാ ച അനിച്ചാ വിപരിണാമിനോ അഞ്ഞഥാഭാവിനോ. കായം…പേ….

‘‘മനഞ്ച പടിച്ച ധമ്മേ ച ഉപ്പജ്ജതി മനോവിഞ്ഞാണം. മനോ അനിച്ചോ വിപരിണാമീ അഞ്ഞഥാഭാവീ. ധമ്മാ അനിച്ചാ വിപരിണാമിനോ അഞ്ഞഥാഭാവിനോ. ഇത്ഥേതം ദ്വയം ചലഞ്ചേവ ബ്യഥഞ്ച അനിച്ചം വിപരിണാമി അഞ്ഞഥാഭാവി. മനോവിഞ്ഞാണം അനിച്ചം വിപരിണാമി അഞ്ഞഥാഭാവി. യോപി ഹേതു യോപി പച്ചയോ മനോവിഞ്ഞാണസ്സ ഉപ്പാദായ, സോപി ഹേതു സോപി പച്ചയോ അനിച്ചോ വിപരിണാമീ അഞ്ഞഥാഭാവീ. അനിച്ചം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, പച്ചയം പടിച്ച ഉപ്പന്നം മനോവിഞ്ഞാണം, കുതോ നിച്ചം ഭവിസ്സതി! യാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസം തിണ്ണം ധമ്മാനം സങ്ഗതി സന്നിപാതോ സമവായോ, അയം വുച്ചതി മനോസമ്ഫസ്സോ. മനോസമ്ഫസ്സോപി അനിച്ചോ വിപരിണാമീ അഞ്ഞഥാഭാവീ. യോപി ഹേതു യോപി പച്ചയോ മനോസമ്ഫസ്സസ്സ ഉപ്പാദായ, സോപി ഹേതു സോപി പച്ചയോ അനിച്ചോ വിപരിണാമീ അഞ്ഞഥാഭാവീ. അനിച്ചം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, പച്ചയം പടിച്ച ഉപ്പന്നോ മനോസമ്ഫസ്സോ, കുതോ നിച്ചോ ഭവിസ്സതി! ഫുട്ഠോ, ഭിക്ഖവേ, വേദേതി, ഫുട്ഠോ ചേതേതി, ഫുട്ഠോ സഞ്ജാനാതി. ഇത്ഥേതേപി ധമ്മാ ചലാ ചേവ ബ്യഥാ ച അനിച്ചാ വിപരിണാമിനോ അഞ്ഞഥാഭാവിനോ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വയം പടിച്ച വിഞ്ഞാണം സമ്ഭോതീ’’തി. ദസമം.

ഛന്നവഗ്ഗോ നവമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

പലോകസുഞ്ഞാ സംഖിത്തം, ഛന്നോ പുണ്ണോ ച ബാഹിയോ;

ഏജേന ച ദുവേ വുത്താ, ദ്വയേഹി അപരേ ദുവേതി.