൮. ഗിലാനവഗ്ഗോ

൧. പഠമഗിലാനസുത്തം

൭൪. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അമുകസ്മിം, ഭന്തേ, വിഹാരേ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു നവോ അപ്പഞ്ഞാതോ ആബാധികോ ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ. സാധു, ഭന്തേ, ഭഗവാ യേന സോ ഭിക്ഖു തേനുപസങ്കമതു അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ നവവാദഞ്ച സുത്വാ ഗിലാനവാദഞ്ച, ‘‘അപ്പഞ്ഞാതോ ഭിക്ഖൂ’’തി ഇതി വിദിത്വാ യേന സോ ഭിക്ഖു തേനുപസങ്കമി. അദ്ദസാ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന മഞ്ചകേ സമധോസി [സമഞ്ചോസി (സീ.), സമതേസി (സ്യാ. കം.), സമഞ്ചോപി (പീ.)]. അഥ ഖോ ഭഗവാ തം ഭിക്ഖും ഏതദവോച – ‘‘അലം, ഭിക്ഖു, മാ ത്വം മഞ്ചകേ സമധോസി. സന്തിമാനി ആസനാനി പഞ്ഞത്താനി, തത്ഥാഹം നിസീദിസ്സാമീ’’തി. നിസീദി ഭഗവാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ. നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ തം ഭിക്ഖും ഏതദവോച – ‘‘കച്ചി തേ, ഭിക്ഖു, ഖമനീയം, കച്ചി യാപനീയം, കച്ചി ദുക്ഖാ വേദനാ പടിക്കമന്തി നോ അഭിക്കമന്തി, പടിക്കമോസാനം പഞ്ഞായതി നോ അഭിക്കമോ’’തി?

‘‘ന മേ, ഭന്തേ, ഖമനീയം, ന യാപനീയം, ബാള്ഹാ മേ ദുക്ഖാ വേദനാ അഭിക്കമന്തി നോ പടിക്കമന്തി, അഭിക്കമോസാനം പഞ്ഞായതി നോ പടിക്കമോ’’തി.

‘‘കച്ചി തേ, ഭിക്ഖു, ന കിഞ്ചി കുക്കുച്ചം, ന കോചി വിപ്പടിസാരോ’’തി?

‘‘തഗ്ഘ മേ, ഭന്തേ, അനപ്പകം കുക്കുച്ചം, അനപ്പകോ വിപ്പടിസാരോ’’തി.

‘‘കച്ചി പന തം [ത്വം (സീ.), തേ (സ്യാ. കം. ക.)], ഭിക്ഖു, അത്താ സീലതോ ഉപവദതീ’’തി?

‘‘ന ഖോ മം, ഭന്തേ, അത്താ സീലതോ ഉപവദതീ’’തി [നോ ഹേതം ഭന്തേ (പീ. ക.)].

‘‘നോ ചേ കിര തേ, ഭിക്ഖു, അത്താ സീലതോ ഉപവദതി, അഥ കിഞ്ച [അഥ കിസ്മിഞ്ച (സീ.), അഥ ഭിക്ഖു കിസ്മിഞ്ച (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] തേ കുക്കുച്ചം കോ ച വിപ്പടിസാരോ’’തി?

‘‘ന ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, സീലവിസുദ്ധത്ഥം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമീ’’തി.

‘‘നോ ചേ കിര ത്വം, ഭിക്ഖു, സീലവിസുദ്ധത്ഥം മയാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാസി, അഥ കിമത്ഥം ചരഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, മയാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാസീ’’തി?

‘‘രാഗവിരാഗത്ഥം ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമീ’’തി.

‘‘സാധു സാധു, ഭിക്ഖു! സാധു ഖോ ത്വം, ഭിക്ഖു, രാഗവിരാഗത്ഥം മയാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാസി. രാഗവിരാഗത്ഥോ ഹി, ഭിക്ഖു, മയാ ധമ്മോ ദേസിതോ. തം കിം മഞ്ഞസി ഭിക്ഖു, ചക്ഖു നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി?

‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’.

‘‘യം…പേ… സോതം… ഘാനം… ജിവ്ഹാ… കായോ… മനോ നിച്ചോ വാ അനിച്ചോ വാ’’തി?

‘‘അനിച്ചോ, ഭന്തേ’’.

‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി?

‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’.

‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി?

‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖു, സുതവാ അരിയസാവകോ ചക്ഖുസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി, സോതസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി…പേ… മനസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി. നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതി; വിരാഗാ വിമുച്ചതി; വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതീ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദി. ഇമസ്മിഞ്ച പന വേയ്യാകരണസ്മിം ഭഞ്ഞമാനേ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ വിരജം വീതമലം ധമ്മചക്ഖും ഉദപാദി – ‘‘യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം, സബ്ബം തം നിരോധധമ്മ’’ന്തി. പഠമം.

൨. ദുതിയഗിലാനസുത്തം

൭൫. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു…പേ… ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അമുകസ്മിം, ഭന്തേ, വിഹാരേ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു നവോ അപ്പഞ്ഞാതോ ആബാധികോ ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ. സാധു, ഭന്തേ, ഭഗവാ യേന സോ ഭിക്ഖു തേനുപസങ്കമതു അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ നവവാദഞ്ച സുത്വാ ഗിലാനവാദഞ്ച, ‘‘അപ്പഞ്ഞാതോ ഭിക്ഖൂ’’തി ഇതി വിദിത്വാ യേന സോ ഭിക്ഖു തേനുപസങ്കമി. അദ്ദസാ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന മഞ്ചകേ സമധോസി. അഥ ഖോ ഭഗവാ തം ഭിക്ഖും ഏതദവോച – ‘‘അലം, ഭിക്ഖു, മാ ത്വം മഞ്ചകേ സമധോസി. സന്തിമാനി ആസനാനി പഞ്ഞത്താനി, തത്ഥാഹം നിസീദിസ്സാമീ’’തി. നിസീദി ഭഗവാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ. നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ തം ഭിക്ഖും ഏതദവോച – ‘‘കച്ചി തേ, ഭിക്ഖു, ഖമനീയം, കച്ചി യാപനീയം, കച്ചി ദുക്ഖാ വേദനാ പടിക്കമന്തി നോ അഭിക്കമന്തി, പടിക്കമോസാനം പഞ്ഞായതി നോ അഭിക്കമോ’’തി?

‘‘ന മേ, ഭന്തേ, ഖമനീയം, ന യാപനീയം…പേ… ന ഖോ മം [മേ (സബ്ബത്ഥ)], ഭന്തേ, അത്താ സീലതോ ഉപവദതീ’’തി.

‘‘നോ ചേ കിര തേ, ഭിക്ഖു, അത്താ സീലതോ ഉപവദതി, അഥ കിഞ്ച തേ കുക്കുച്ചം കോ ച വിപ്പടിസാരോ’’തി?

‘‘ന ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, സീലവിസുദ്ധത്ഥം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമീ’’തി.

‘‘നോ ചേ കിര ത്വം, ഭിക്ഖു, സീലവിസുദ്ധത്ഥം മയാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാസി, അഥ കിമത്ഥം ചരഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, മയാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാസീ’’തി?

‘‘അനുപാദാപരിനിബ്ബാനത്ഥം ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമീ’’തി.

‘‘സാധു സാധു, ഭിക്ഖു! സാധു ഖോ ത്വം, ഭിക്ഖു, അനുപാദാപരിനിബ്ബാനത്ഥം മയാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാസി. അനുപാദാപരിനിബ്ബാനത്ഥോ ഹി, ഭിക്ഖു, മയാ ധമ്മോ ദേസിതോ.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ഭിക്ഖു, ചക്ഖു നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി?

‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’.

‘‘യം…പേ… സോതം… ഘാനം… ജിവ്ഹാ… കായോ… മനോ… മനോവിഞ്ഞാണം… മനോസമ്ഫസ്സോ… യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി?

‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’.

‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി?

‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’.

‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി?

‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖു, സുതവാ അരിയസാവകോ ചക്ഖുസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി…പേ… മനസ്മിമ്പി… മനോവിഞ്ഞാണേപി… മനോസമ്ഫസ്സേപി നിബ്ബിന്ദതി. യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി. നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതി; വിരാഗാ വിമുച്ചതി; വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതീ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദി. ഇമസ്മിഞ്ച പന വേയ്യാകരണസ്മിം ഭഞ്ഞമാനേ തസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചീതി [വിമുച്ചതീതി (സബ്ബത്ഥ)]. ദുതിയം.

൩. രാധഅനിച്ചസുത്തം

൭൬. അഥ ഖോ ആയസ്മാ രാധോ…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ രാധോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സാധു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ധമ്മം ദേസേതു, യമഹം ഭഗവതോ ധമ്മം സുത്വാ ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരേയ്യ’’ന്തി. ‘‘യം ഖോ, രാധ, അനിച്ചം തത്ര തേ ഛന്ദോ പഹാതബ്ബോ. കിഞ്ച, രാധ, അനിച്ചം തത്ര തേ ഛന്ദോ പഹാതബ്ബോ? ചക്ഖു അനിച്ചം, രൂപാ അനിച്ചാ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം… ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ… യമ്പിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി അനിച്ചം. തത്ര തേ ഛന്ദോ പഹാതബ്ബോ…പേ… ജിവ്ഹാ… കായോ… മനോ അനിച്ചോ. തത്ര തേ ഛന്ദോ പഹാതബ്ബോ. ധമ്മാ… മനോവിഞ്ഞാണം… മനോസമ്ഫസ്സോ… യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി അനിച്ചം. തത്ര തേ ഛന്ദോ പഹാതബ്ബോ. യം ഖോ, രാധ, അനിച്ചം തത്ര തേ ഛന്ദോ പഹാതബ്ബോ’’തി. തതിയം.

൪. രാധദുക്ഖസുത്തം

൭൭. ‘‘യം ഖോ, രാധ, ദുക്ഖം തത്ര തേ ഛന്ദോ പഹാതബ്ബോ. കിഞ്ച, രാധ, ദുക്ഖം? ചക്ഖു ഖോ, രാധ, ദുക്ഖം. തത്ര തേ ഛന്ദോ പഹാതബ്ബോ. രൂപാ… ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം… ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ… യമ്പിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സ…പേ… അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി ദുക്ഖം. തത്ര തേ ഛന്ദോ പഹാതബ്ബോ…പേ… മനോ ദുക്ഖോ… ധമ്മാ… മനോവിഞ്ഞാണം… മനോസമ്ഫസ്സോ… യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി ദുക്ഖം. തത്ര തേ ഛന്ദോ പഹാതബ്ബോ. യം ഖോ, രാധ, ദുക്ഖം തത്ര തേ ഛന്ദോ പഹാതബ്ബോ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. രാധഅനത്തസുത്തം

൭൮. ‘‘യോ ഖോ, രാധ, അനത്താ തത്ര തേ ഛന്ദോ പഹാതബ്ബോ. കോ ച, രാധ, അനത്താ? ചക്ഖു ഖോ, രാധ, അനത്താ. തത്ര തേ ഛന്ദോ പഹാതബ്ബോ. രൂപാ… ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം… ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ… യമ്പിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ…പേ… മനോ അനത്താ… ധമ്മാ… മനോവിഞ്ഞാണം… മനോസമ്ഫസ്സോ… യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി അനത്താ. തത്ര തേ ഛന്ദോ പഹാതബ്ബോ. യോ ഖോ, രാധ, അനത്താ തത്ര തേ ഛന്ദോ പഹാതബ്ബോ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. പഠമഅവിജ്ജാപഹാനസുത്തം

൭൯. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അത്ഥി നു ഖോ, ഭന്തേ, ഏകോ ധമ്മോ യസ്സ പഹാനാ ഭിക്ഖുനോ അവിജ്ജാ പഹീയതി, വിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി?

‘‘അത്ഥി ഖോ, ഭിക്ഖു, ഏകോ ധമ്മോ യസ്സ പഹാനാ ഭിക്ഖുനോ അവിജ്ജാ പഹീയതി, വിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി.

‘‘കതമോ പന, ഭന്തേ, ഏകോ ധമ്മോ യസ്സ പഹാനാ ഭിക്ഖുനോ അവിജ്ജാ പഹീയതി, വിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി?

‘‘അവിജ്ജാ ഖോ, ഭിക്ഖു, ഏകോ ധമ്മോ യസ്സ പഹാനാ ഭിക്ഖുനോ അവിജ്ജാ പഹീയതി, വിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി.

‘‘കഥം പന, ഭന്തേ, ജാനതോ, കഥം പസ്സതോ ഭിക്ഖുനോ അവിജ്ജാ പഹീയതി, വിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി?

‘‘ചക്ഖും ഖോ, ഭിക്ഖു, അനിച്ചതോ ജാനതോ പസ്സതോ ഭിക്ഖുനോ അവിജ്ജാ പഹീയതി, വിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതി. രൂപേ… ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം… ചക്ഖുസമ്ഫസ്സം… യമ്പിദം, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി അനിച്ചതോ ജാനതോ പസ്സതോ ഭിക്ഖുനോ അവിജ്ജാ പഹീയതി, വിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതി…പേ… മനം അനിച്ചതോ ജാനതോ പസ്സതോ ഭിക്ഖുനോ അവിജ്ജാ പഹീയതി, വിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതി. ധമ്മേ… മനോവിഞ്ഞാണം… മനോസമ്ഫസ്സം… യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി അനിച്ചതോ ജാനതോ പസ്സതോ ഭിക്ഖുനോ അവിജ്ജാ പഹീയതി, വിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖു, ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ ഭിക്ഖുനോ അവിജ്ജാ പഹീയതി, വിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. ദുതിയഅവിജ്ജാപഹാനസുത്തം

൮൦. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു…പേ… ഏതദവോച – ‘‘അത്ഥി നു ഖോ, ഭന്തേ, ഏകോ ധമ്മോ യസ്സ പഹാനാ ഭിക്ഖുനോ അവിജ്ജാ പഹീയതി, വിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി?

‘‘അത്ഥി ഖോ, ഭിക്ഖു, ഏകോ ധമ്മോ യസ്സ പഹാനാ ഭിക്ഖുനോ അവിജ്ജാ പഹീയതി, വിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി.

‘‘കതമോ പന, ഭന്തേ, ഏകോ ധമ്മോ യസ്സ പഹാനാ ഭിക്ഖുനോ അവിജ്ജാ പഹീയതി, വിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി?

‘‘അവിജ്ജാ ഖോ, ഭിക്ഖു, ഏകോ ധമ്മോ യസ്സ പഹാനാ ഭിക്ഖുനോ അവിജ്ജാ പഹീയതി, വിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി.

‘‘കഥം പന, ഭന്തേ, ജാനതോ, കഥം പസ്സതോ അവിജ്ജാ പഹീയതി, വിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി?

‘‘ഇധ, ഭിക്ഖു, ഭിക്ഖുനോ സുതം ഹോതി – ‘സബ്ബേ ധമ്മാ നാലം അഭിനിവേസായാ’തി. ഏവഞ്ചേതം, ഭിക്ഖു, ഭിക്ഖുനോ സുതം ഹോതി – ‘സബ്ബേ ധമ്മാ നാലം അഭിനിവേസായാ’തി. സോ സബ്ബം ധമ്മം അഭിജാനാതി, സബ്ബം ധമ്മം അഭിഞ്ഞായ സബ്ബം ധമ്മം പരിജാനാതി, സബ്ബം ധമ്മം പരിഞ്ഞായ സബ്ബനിമിത്താനി അഞ്ഞതോ പസ്സതി, ചക്ഖും അഞ്ഞതോ പസ്സതി, രൂപേ… ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം… ചക്ഖുസമ്ഫസ്സം… യമ്പിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി അഞ്ഞതോ പസ്സതി…പേ… മനം അഞ്ഞതോ പസ്സതി, ധമ്മേ… മനോവിഞ്ഞാണം… മനോസമ്ഫസ്സം… യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി അഞ്ഞതോ പസ്സതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖു, ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ ഭിക്ഖുനോ അവിജ്ജാ പഹീയതി, വിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി. സത്തമം.

൮. സമ്ബഹുലഭിക്ഖുസുത്തം

൮൧. അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘ഇധ നോ, ഭന്തേ, അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ അമ്ഹേ ഏവം പുച്ഛന്തി – ‘കിമത്ഥിയം, ആവുസോ, സമണേ ഗോതമേ ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീ’തി? ഏവം പുട്ഠാ മയം, ഭന്തേ, തേസം അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം ഏവം ബ്യാകരോമ – ‘ദുക്ഖസ്സ ഖോ, ആവുസോ, പരിഞ്ഞത്ഥം ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീ’തി. കച്ചി മയം, ഭന്തേ, ഏവം പുട്ഠാ ഏവം ബ്യാകരമാനാ വുത്തവാദിനോ ചേവ ഭഗവതോ ഹോമ, ന ച ഭഗവന്തം അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖാമ, ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മം ബ്യാകരോമ, ന ച കോചി സഹധമ്മികോ വാദാനുവാദോ ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛതീ’’തി?

‘‘തഗ്ഘ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം പുട്ഠാ ഏവം ബ്യാകരമാനാ വുത്തവാദിനോ ചേവ മേ ഹോഥ, ന ച മം അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖഥ, ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മം ബ്യാകരോഥ, ന ച കോചി സഹധമ്മികോ വാദാനുവാദോ ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛതി. ദുക്ഖസ്സ ഹി, ഭിക്ഖവേ, പരിഞ്ഞത്ഥം മയി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതി. സചേ പന വോ, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘കതമം പന തം, ആവുസോ, ദുക്ഖം, യസ്സ പരിഞ്ഞായ സമണേ ഗോതമേ ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീ’തി? ഏവം പുട്ഠാ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, തേസം അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം ഏവം ബ്യാകരേയ്യാഥ – ‘ചക്ഖു ഖോ, ആവുസോ, ദുക്ഖം, തസ്സ പരിഞ്ഞായ ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതി. രൂപാ…പേ… യമ്പിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി ദുക്ഖം. തസ്സ പരിഞ്ഞായ ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതി…പേ… മനോ ദുക്ഖോ…പേ… യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി ദുക്ഖം. തസ്സ പരിഞ്ഞായ ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതി. ഇദം ഖോ തം, ആവുസോ, ദുക്ഖം, തസ്സ പരിഞ്ഞായ ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീ’തി. ഏവം പുട്ഠാ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, തേസം അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം ഏവം ബ്യാകരേയ്യാഥാ’’തി. അട്ഠമം.

൯. ലോകപഞ്ഹാസുത്തം

൮൨. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു യേന ഭഗവാ…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘‘ലോകോ, ലോകോ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ലോകോതി വുച്ചതീ’’തി? ‘‘‘ലുജ്ജതീ’തി ഖോ, ഭിക്ഖു, തസ്മാ ലോകോതി വുച്ചതി. കിഞ്ച ലുജ്ജതി? ചക്ഖു ഖോ, ഭിക്ഖു, ലുജ്ജതി. രൂപാ ലുജ്ജന്തി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ലുജ്ജതി, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ ലുജ്ജതി, യമ്പിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി ലുജ്ജതി…പേ… ജിവ്ഹാ ലുജ്ജതി…പേ… മനോ ലുജ്ജതി, ധമ്മാ ലുജ്ജന്തി, മനോവിഞ്ഞാണം ലുജ്ജതി, മനോസമ്ഫസ്സോ ലുജ്ജതി, യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി ലുജ്ജതി. ലുജ്ജതീതി ഖോ, ഭിക്ഖു, തസ്മാ ലോകോതി വുച്ചതീ’’തി. നവമം.

൧൦. ഫഗ്ഗുനപഞ്ഹാസുത്തം

൮൩. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഫഗ്ഗുനോ…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ഫഗ്ഗുനോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘അത്ഥി നു ഖോ, ഭന്തേ, തം ചക്ഖു, യേന ചക്ഖുനാ അതീതേ ബുദ്ധേ പരിനിബ്ബുതേ ഛിന്നപപഞ്ചേ ഛിന്നവടുമേ പരിയാദിന്നവട്ടേ സബ്ബദുക്ഖവീതിവട്ടേ പഞ്ഞാപയമാനോ പഞ്ഞാപേയ്യ…പേ… അത്ഥി നു ഖോ, ഭന്തേ, സാ ജിവ്ഹാ, യായ ജിവ്ഹായ അതീതേ ബുദ്ധേ പരിനിബ്ബുതേ ഛിന്നപപഞ്ചേ ഛിന്നവടുമേ പരിയാദിന്നവട്ടേ സബ്ബദുക്ഖവീതിവട്ടേ പഞ്ഞാപയമാനോ പഞ്ഞാപേയ്യ…പേ… അത്ഥി നു ഖോ സോ, ഭന്തേ, മനോ, യേന മനേന അതീതേ ബുദ്ധേ പരിനിബ്ബുതേ ഛിന്നപപഞ്ചേ ഛിന്നവടുമേ പരിയാദിന്നവട്ടേ സബ്ബദുക്ഖവീതിവട്ടേ പഞ്ഞാപയമാനോ പഞ്ഞാപേയ്യാ’’തി?

‘‘നത്ഥി ഖോ തം, ഫഗ്ഗുന, ചക്ഖു, യേന ചക്ഖുനാ അതീതേ ബുദ്ധേ പരിനിബ്ബുതേ ഛിന്നപപഞ്ചേ ഛിന്നവടുമേ പരിയാദിന്നവട്ടേ സബ്ബദുക്ഖവീതിവട്ടേ പഞ്ഞാപയമാനോ പഞ്ഞാപേയ്യ …പേ… നത്ഥി ഖോ സാ, ഫഗ്ഗുന, ജിവ്ഹാ, യായ ജിവ്ഹായ അതീതേ ബുദ്ധേ പരിനിബ്ബുതേ ഛിന്നപപഞ്ചേ ഛിന്നവടുമേ പരിയാദിന്നവട്ടേ സബ്ബദുക്ഖവീതിവട്ടേ പഞ്ഞാപയമാനോ പഞ്ഞാപേയ്യ…പേ… നത്ഥി ഖോ സോ, ഫഗ്ഗുന, മനോ, യേന മനേന അതീതേ ബുദ്ധേ പരിനിബ്ബുതേ ഛിന്നപപഞ്ചേ ഛിന്നവടുമേ പരിയാദിന്നവട്ടേ സബ്ബദുക്ഖവീതിവട്ടേ പഞ്ഞാപയമാനോ പഞ്ഞാപേയ്യാ’’തി. ദസമം.

ഗിലാനവഗ്ഗോ അട്ഠമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ഗിലാനേന ദുവേ വുത്താ, രാധേന അപരേ തയോ;

അവിജ്ജായ ച ദ്വേ വുത്താ, ഭിക്ഖു ലോകോ ച ഫഗ്ഗുനോതി.