൭. മിഗജാലവഗ്ഗോ

൧. പഠമമിഗജാലസുത്തം

൬൩. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മിഗജാലോ യേന ഭഗവാ…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ മിഗജാലോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘‘ഏകവിഹാരീ, ഏകവിഹാരീ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഏകവിഹാരീ ഹോതി, കിത്താവതാ ച പന സദുതിയവിഹാരീ ഹോതീ’’തി?

‘‘സന്തി ഖോ, മിഗജാല, ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ. തഞ്ചേ ഭിക്ഖു അഭിനന്ദതി അഭിവദതി അജ്ഝോസായ തിട്ഠതി. തസ്സ തം അഭിനന്ദതോ അഭിവദതോ അജ്ഝോസായ തിട്ഠതോ ഉപ്പജ്ജതി നന്ദീ [നന്ദി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)]. നന്ദിയാ സതി സാരാഗോ ഹോതി; സാരാഗേ സതി സംയോഗോ ഹോതി. നന്ദിസംയോജനസംയുത്തോ ഖോ, മിഗജാല, ഭിക്ഖു സദുതിയവിഹാരീതി വുച്ചതി. സന്തി…പേ… സന്തി ഖോ, മിഗജാല, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ രസാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ. തഞ്ചേ ഭിക്ഖു അഭിനന്ദതി അഭിവദതി അജ്ഝോസായ തിട്ഠതി. തസ്സ തം അഭിനന്ദതോ അഭിവദതോ അജ്ഝോസായ തിട്ഠതോ ഉപ്പജ്ജതി നന്ദീ. നന്ദിയാ സതി സാരാഗോ ഹോതി; സാരാഗേ സതി സംയോഗോ ഹോതി. നന്ദിസംയോജനസംയുത്തോ ഖോ, മിഗജാല, ഭിക്ഖു സദുതിയവിഹാരീതി വുച്ചതി. ഏവംവിഹാരീ ച, മിഗജാല, ഭിക്ഖു കിഞ്ചാപി അരഞ്ഞവനപത്ഥാനി പന്താനി സേനാസനാനി പടിസേവതി അപ്പസദ്ദാനി അപ്പനിഗ്ഘോസാനി വിജനവാതാനി മനുസ്സരാഹസ്സേയ്യകാനി [മനുസ്സരാഹസേയ്യകാനി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] പടിസല്ലാനസാരുപ്പാനി; അഥ ഖോ സദുതിയവിഹാരീതി വുച്ചതി. തം കിസ്സ ഹേതു? തണ്ഹാ ഹിസ്സ ദുതിയാ, സാസ്സ അപ്പഹീനാ. തസ്മാ സദുതിയവിഹാരീ’’തി വുച്ചതി.

‘‘സന്തി ച ഖോ, മിഗജാല, ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ. തഞ്ചേ ഭിക്ഖു നാഭിനന്ദതി നാഭിവദതി നാജ്ഝോസായ തിട്ഠതി. തസ്സ തം അനഭിനന്ദതോ അനഭിവദതോ അനജ്ഝോസായ തിട്ഠതോ നന്ദീ നിരുജ്ഝതി. നന്ദിയാ അസതി സാരാഗോ ന ഹോതി; സാരാഗേ അസതി സംയോഗോ ന ഹോതി. നന്ദിസംയോജനവിസംയുത്തോ ഖോ, മിഗജാല, ഭിക്ഖു ഏകവിഹാരീതി വുച്ചതി…പേ… സന്തി ച ഖോ, മിഗജാല, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ രസാ…പേ… സന്തി ച ഖോ, മിഗജാല, മനോവിഞ്ഞേയ്യാ ധമ്മാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ. തഞ്ചേ ഭിക്ഖു നാഭിനന്ദതി നാഭിവദതി നാജ്ഝോസായ തിട്ഠതി. തസ്സ തം അനഭിനന്ദതോ അനഭിവദതോ അനജ്ഝോസായ തിട്ഠതോ നന്ദീ നിരുജ്ഝതി. നന്ദിയാ അസതി സാരാഗോ ന ഹോതി; സാരാഗേ അസതി സംയോഗോ ന ഹോതി. നന്ദിസംയോജനവിപ്പയുത്തോ ഖോ, മിഗജാല, ഭിക്ഖു ഏകവിഹാരീതി വുച്ചതി. ഏവംവിഹാരീ ച, മിഗജാല, ഭിക്ഖു കിഞ്ചാപി ഗാമന്തേ വിഹരതി ആകിണ്ണോ ഭിക്ഖൂഹി ഭിക്ഖുനീഹി ഉപാസകേഹി ഉപാസികാഹി രാജൂഹി രാജമഹാമത്തേഹി തിത്ഥിയേഹി തിത്ഥിയസാവകേഹി. അഥ ഖോ ഏകവിഹാരീതി വുച്ചതി. തം കിസ്സ ഹേതു? തണ്ഹാ ഹിസ്സ ദുതിയാ, സാസ്സ പഹീനാ. തസ്മാ ഏകവിഹാരീതി വുച്ചതീ’’തി. പഠമം.

൨. ദുതിയമിഗജാലസുത്തം

൬൪. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മിഗജാലോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ മിഗജാലോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സാധു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ധമ്മം ദേസേതു, യമഹം ഭഗവതോ ധമ്മം സുത്വാ ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരേയ്യ’’ന്തി.

‘‘സന്തി ഖോ, മിഗജാല, ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ. തഞ്ചേ ഭിക്ഖു അഭിനന്ദതി അഭിവദതി അജ്ഝോസായ തിട്ഠതി. തസ്സ തം അഭിനന്ദതോ അഭിവദതോ അജ്ഝോസായ തിട്ഠതോ ഉപ്പജ്ജതി നന്ദീ. നന്ദിസമുദയാ ദുക്ഖസമുദയോ, മിഗജാലാതി വദാമി…പേ… സന്തി ച ഖോ, മിഗജാല, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ രസാ…പേ… സന്തി ച ഖോ, മിഗജാല, മനോവിഞ്ഞേയ്യാ ധമ്മാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ. തഞ്ചേ ഭിക്ഖു അഭിനന്ദതി അഭിവദതി അജ്ഝോസായ തിട്ഠതി. തസ്സ തം അഭിനന്ദതോ അഭിവദതോ അജ്ഝോസായ തിട്ഠതോ ഉപ്പജ്ജതി നന്ദീ. നന്ദിസമുദയാ ദുക്ഖസമുദയോ, മിഗജാലാതി വദാമി.

‘‘സന്തി ച ഖോ, മിഗജാല, ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ. തഞ്ചേ ഭിക്ഖു നാഭിനന്ദതി നാഭിവദതി നാജ്ഝോസായ തിട്ഠതി. തസ്സ തം അനഭിനന്ദതോ അനഭിവദതോ അനജ്ഝോസായ തിട്ഠതോ നന്ദീ നിരുജ്ഝതി. നന്ദിനിരോധാ ദുക്ഖനിരോധോ, മിഗജാലാതി വദാമി…പേ… സന്തി ച ഖോ, മിഗജാല, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ രസാ ഇട്ഠാ കന്താ…പേ… സന്തി ച ഖോ, മിഗജാല, മനോവിഞ്ഞേയ്യാ ധമ്മാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ. തഞ്ചേ ഭിക്ഖു നാഭിനന്ദതി നാഭിവദതി നാജ്ഝോസായ തിട്ഠതി. തസ്സ തം അനഭിനന്ദതോ അനഭിവദതോ അനജ്ഝോസായ തിട്ഠതോ നന്ദീ നിരുജ്ഝതി. നന്ദിനിരോധാ ദുക്ഖനിരോധോ, മിഗജാലാതി വദാമീ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ മിഗജാലോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മിഗജാലോ ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരതോ നചിരസ്സേവ – യസ്സത്ഥായ കുലപുത്താ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി തദനുത്തരം – ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി അബ്ഭഞ്ഞാസി. അഞ്ഞതരോ ച പനായസ്മാ മിഗജാലോ അരഹതം അഹോസീതി. ദുതിയം.

൩. പഠമസമിദ്ധിമാരപഞ്ഹാസുത്തം

൬൫. ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സമിദ്ധി യേന ഭഗവാ…പേ… ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘‘മാരോ, മാരോ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, മാരോ വാ അസ്സ മാരപഞ്ഞത്തി വാ’’തി?

‘‘യത്ഥ ഖോ, സമിദ്ധി, അത്ഥി ചക്ഖു, അത്ഥി രൂപാ, അത്ഥി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, അത്ഥി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബാ ധമ്മാ, അത്ഥി തത്ഥ മാരോ വാ മാരപഞ്ഞത്തി വാ. അത്ഥി സോതം, അത്ഥി സദ്ദാ, അത്ഥി സോതവിഞ്ഞാണം, അത്ഥി സോതവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബാ ധമ്മാ, അത്ഥി തത്ഥ മാരോ വാ മാരപഞ്ഞത്തി വാ. അത്ഥി ഘാനം, അത്ഥി ഗന്ധാ, അത്ഥി ഘാനവിഞ്ഞാണം, അത്ഥി ഘാനവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബാ ധമ്മാ, അത്ഥി തത്ഥ മാരോ വാ മാരപഞ്ഞത്തി വാ. അത്ഥി ജിവ്ഹാ, അത്ഥി രസാ, അത്ഥി ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം, അത്ഥി ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബാ ധമ്മാ, അത്ഥി തത്ഥ മാരോ വാ മാരപഞ്ഞത്തി വാ. അത്ഥി കായോ, അത്ഥി ഫോട്ഠബ്ബാ, അത്ഥി കായവിഞ്ഞാണം, അത്ഥി കായവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബാ ധമ്മാ, അത്ഥി തത്ഥ മാരോ വാ മാരപഞ്ഞത്തി വാ. അത്ഥി മനോ, അത്ഥി ധമ്മാ, അത്ഥി മനോവിഞ്ഞാണം, അത്ഥി മനോവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബാ ധമ്മാ, അത്ഥി തത്ഥ മാരോ വാ മാരപഞ്ഞത്തി വാ.

‘‘യത്ഥ ച ഖോ, സമിദ്ധി, നത്ഥി ചക്ഖു, നത്ഥി രൂപാ, നത്ഥി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, നത്ഥി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബാ ധമ്മാ, നത്ഥി തത്ഥ മാരോ വാ മാരപഞ്ഞത്തി വാ. നത്ഥി സോതം…പേ… നത്ഥി ഘാനം…പേ… നത്ഥി ജിവ്ഹാ, നത്ഥി രസാ, നത്ഥി ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം, നത്ഥി ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബാ ധമ്മാ, നത്ഥി തത്ഥ മാരോ വാ മാരപഞ്ഞത്തി വാ. നത്ഥി കായോ…പേ…. നത്ഥി മനോ, നത്ഥി ധമ്മാ, നത്ഥി മനോവിഞ്ഞാണം, നത്ഥി മനോവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബാ ധമ്മാ, നത്ഥി തത്ഥ മാരോ വാ മാരപഞ്ഞത്തി വാ’’തി. തതിയം.

൪. സമിദ്ധിസത്തപഞ്ഹാസുത്തം

൬൬. ‘‘‘സത്തോ, സത്തോ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, സത്തോ വാ അസ്സ സത്തപഞ്ഞത്തി വാ’’തി…പേ…. ചതുത്ഥം.

൫. സമിദ്ധിദുക്ഖപഞ്ഹാസുത്തം

൬൭. ‘‘‘ദുക്ഖം, ദുക്ഖ’ന്തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ദുക്ഖം വാ അസ്സ ദുക്ഖപഞ്ഞത്തി വാ’’തി…പേ…. പഞ്ചമം.

൬. സമിദ്ധിലോകപഞ്ഹാസുത്തം

൬൮. ‘‘‘ലോകോ, ലോകോ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ലോകോ വാ അസ്സ ലോകപഞ്ഞത്തി വാ’’തി? യത്ഥ ഖോ, സമിദ്ധി, അത്ഥി ചക്ഖു, അത്ഥി രൂപാ, അത്ഥി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, അത്ഥി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബാ ധമ്മാ, അത്ഥി തത്ഥ ലോകോ വാ ലോകപഞ്ഞത്തി വാതി…പേ… അത്ഥി ജിവ്ഹാ…പേ… അത്ഥി മനോ, അത്ഥി ധമ്മാ, അത്ഥി മനോവിഞ്ഞാണം, അത്ഥി മനോവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബാ ധമ്മാ, അത്ഥി തത്ഥ ലോകോ വാ ലോകപഞ്ഞത്തി വാ.

‘‘യത്ഥ ച ഖോ, സമിദ്ധി, നത്ഥി ചക്ഖു, നത്ഥി രൂപാ, നത്ഥി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, നത്ഥി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബാ ധമ്മാ, നത്ഥി തത്ഥ ലോകോ വാ ലോകപഞ്ഞത്തി വാ…പേ… നത്ഥി ജിവ്ഹാ…പേ… നത്ഥി മനോ, നത്ഥി ധമ്മാ, നത്ഥി മനോവിഞ്ഞാണം, നത്ഥി മനോവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബാ ധമ്മാ, നത്ഥി തത്ഥ ലോകോ വാ ലോകപഞ്ഞത്തി വാ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. ഉപസേനആസീവിസസുത്തം

൬൯. ഏകം സമയം ആയസ്മാ ച സാരിപുത്തോ ആയസ്മാ ച ഉപസേനോ രാജഗഹേ വിഹരന്തി സീതവനേ സപ്പസോണ്ഡികപബ്ഭാരേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മതോ ഉപസേനസ്സ കായേ ആസീവിസോ പതിതോ ഹോതി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഉപസേനോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഏഥ മേ, ആവുസോ, ഇമം കായം മഞ്ചകം ആരോപേത്വാ ബഹിദ്ധാ നീഹരഥ. പുരായം കായോ ഇധേവ വികിരതി; സേയ്യഥാപി ഭുസമുട്ഠീ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ആയസ്മന്തം ഉപസേനം ഏതദവോച – ‘‘ന ഖോ പന മയം പസ്സാമ ആയസ്മതോ ഉപസേനസ്സ കായസ്സ വാ അഞ്ഞഥത്തം ഇന്ദ്രിയാനം വാ വിപരിണാമം. അഥ ച പനായസ്മാ ഉപസേനോ ഏവമാഹ – ‘ഏഥ മേ, ആവുസോ, ഇമം കായം മഞ്ചകം ആരോപേത്വാ ബഹിദ്ധാ നീഹരഥ. പുരായം കായോ ഇധേവ വികിരതി; സേയ്യഥാപി ഭുസമുട്ഠീ’’’തി. ‘‘യസ്സ നൂന, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഏവമസ്സ – ‘അഹം ചക്ഖൂതി വാ മമ ചക്ഖൂതി വാ…പേ… അഹം ജിവ്ഹാതി വാ മമ ജിവ്ഹാതി വാ… അഹം മനോതി വാ മമ മനോതി വാ’. തസ്സ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, സിയാ കായസ്സ വാ അഞ്ഞഥത്തം ഇന്ദ്രിയാനം വാ വിപരിണാമോ. മയ്ഹഞ്ച ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ന ഏവം ഹോതി – ‘അഹം ചക്ഖൂതി വാ മമ ചക്ഖൂതി വാ…പേ… അഹം ജിവ്ഹാതി വാ മമ ജിവ്ഹാതി വാ…പേ… അഹം മനോതി വാ മമ മനോതി വാ’. തസ്സ മയ്ഹഞ്ച ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, കിം കായസ്സ വാ അഞ്ഞഥത്തം ഭവിസ്സതി, ഇന്ദ്രിയാനം വാ വിപരിണാമോ’’തി!

‘‘തഥാ ഹി പനായസ്മതോ ഉപസേനസ്സ ദീഘരത്തം അഹങ്കാരമമങ്കാരമാനാനുസയോ സുസമൂഹതോ. തസ്മാ ആയസ്മതോ ഉപസേനസ്സ ന ഏവം ഹോതി – ‘അഹം ചക്ഖൂതി വാ മമ ചക്ഖൂതി വാ…പേ… അഹം ജിവ്ഹാതി വാ മമ ജിവ്ഹാതി വാ…പേ… അഹം മനോതി വാ മമ മനോതി വാ’’’തി. അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ ഉപസേനസ്സ കായം മഞ്ചകം ആരോപേത്വാ ബഹിദ്ധാ നീഹരിംസു. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ ഉപസേനസ്സ കായോ തത്ഥേവ വികിരി; സേയ്യഥാപി ഭുസമുട്ഠീതി. സത്തമം.

൮. ഉപവാണസന്ദിട്ഠികസുത്തം

൭൦. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഉപവാണോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ഉപവാണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘‘സന്ദിട്ഠികോ ധമ്മോ, സന്ദിട്ഠികോ ധമ്മോ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, സന്ദിട്ഠികോ ധമ്മോ ഹോതി, അകാലികോ ഏഹിപസ്സികോ ഓപനേയ്യികോ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹീ’’തി?

‘‘ഇധ പന, ഉപവാണ, ഭിക്ഖു ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ രൂപപ്പടിസംവേദീ ച ഹോതി രൂപരാഗപ്പടിസംവേദീ ച. സന്തഞ്ച അജ്ഝത്തം രൂപേസു രാഗം ‘അത്ഥി മേ അജ്ഝത്തം രൂപേസു രാഗോ’തി പജാനാതി. യം തം, ഉപവാണ, ഭിക്ഖു ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ രൂപപ്പടിസംവേദീ ച ഹോതി രൂപരാഗപ്പടിസംവേദീ ച. സന്തഞ്ച അജ്ഝത്തം രൂപേസു രാഗം ‘അത്ഥി മേ അജ്ഝത്തം രൂപേസു രാഗോ’തി പജാനാതി. ഏവമ്പി ഖോ, ഉപവാണ, സന്ദിട്ഠികോ ധമ്മോ ഹോതി അകാലികോ ഏഹിപസ്സികോ ഓപനേയ്യികോ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹീ’’തി…പേ….

‘‘പുന ചപരം, ഉപവാണ, ഭിക്ഖു ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ രസപ്പടിസംവേദീ ച ഹോതി രസരാഗപ്പടിസംവേദീ ച. സന്തഞ്ച അജ്ഝത്തം രസേസു രാഗം ‘അത്ഥി മേ അജ്ഝത്തം രസേസു രാഗോ’തി പജാനാതി. യം തം, ഉപവാണ, ഭിക്ഖു ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ രസപ്പടിസംവേദീ ച ഹോതി രസരാഗപ്പടിസംവേദീ ച. സന്തഞ്ച അജ്ഝത്തം രസേസു രാഗം ‘അത്ഥി മേ അജ്ഝത്തം രസേസു രാഗോ’തി പജാനാതി. ഏവമ്പി ഖോ, ഉപവാണ, സന്ദിട്ഠികോ ധമ്മോ ഹോതി അകാലികോ ഏഹിപസ്സികോ ഓപനേയ്യികോ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹീ’’തി…പേ….

‘‘പുന ചപരം, ഉപവാണ, ഭിക്ഖു മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ ധമ്മപ്പടിസംവേദീ ച ഹോതി ധമ്മരാഗപ്പടിസംവേദീ ച. സന്തഞ്ച അജ്ഝത്തം ധമ്മേസു രാഗം ‘അത്ഥി മേ അജ്ഝത്തം ധമ്മേസു രാഗോ’തി പജാനാതി. യം തം, ഉപവാണ, ഭിക്ഖു മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ ധമ്മപ്പടിസംവേദീ ച ഹോതി ധമ്മരാഗപ്പടിസംവേദീ ച. സന്തഞ്ച അജ്ഝത്തം ധമ്മേസു രാഗം ‘അത്ഥി മേ അജ്ഝത്തം ധമ്മേസു രാഗോ’തി പജാനാതി. ഏവമ്പി ഖോ, ഉപവാണ, സന്ദിട്ഠികോ ധമ്മോ ഹോതി…പേ… പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹീ’’തി…പേ….

‘‘ഇധ പന, ഉപവാണ, ഭിക്ഖു ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ രൂപപ്പടിസംവേദീ ച ഹോതി, നോ ച രൂപരാഗപ്പടിസംവേദീ. അസന്തഞ്ച അജ്ഝത്തം രൂപേസു രാഗം ‘നത്ഥി മേ അജ്ഝത്തം രൂപേസു രാഗോ’തി പജാനാതി. യം തം, ഉപവാണ, ഭിക്ഖു ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ രൂപപ്പടിസംവേദീഹി ഖോ ഹോതി, നോ ച രൂപരാഗപ്പടിസംവേദീ. അസന്തഞ്ച അജ്ഝത്തം രൂപേസു രാഗം ‘നത്ഥി മേ അജ്ഝത്തം രൂപേസു രാഗോ’തി പജാനാതി. ഏവമ്പി ഖോ, ഉപവാണ, സന്ദിട്ഠികോ ധമ്മോ ഹോതി, അകാലികോ ഏഹിപസ്സികോ ഓപനേയ്യികോ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹീ’’തി…പേ….

‘‘പുന ചപരം, ഉപവാണ, ഭിക്ഖു ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ രസപ്പടിസംവേദീഹി ഖോ ഹോതി, നോ ച രസരാഗപ്പടിസംവേദീ. അസന്തഞ്ച അജ്ഝത്തം രസേസു രാഗം ‘നത്ഥി മേ അജ്ഝത്തം രസേസു രാഗോ’തി പജാനാതി…പേ….

‘‘പുന ചപരം, ഉപവാണ, ഭിക്ഖു മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ ധമ്മപ്പടിസംവേദീഹി ഖോ ഹോതി, നോ ച ധമ്മരാഗപ്പടിസംവേദീ. അസന്തഞ്ച അജ്ഝത്തം ധമ്മേസു രാഗം ‘നത്ഥി മേ അജ്ഝത്തം ധമ്മേസു രാഗോ’തി പജാനാതി. യം തം, ഉപവാണ, ഭിക്ഖു മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ ധമ്മപ്പടിസംവേദീഹി ഖോ ഹോതി, നോ ച ധമ്മരാഗപ്പടിസംവേദീ. അസന്തഞ്ച അജ്ഝത്തം ധമ്മേസു രാഗം ‘നത്ഥി മേ അജ്ഝത്തം ധമ്മേസു രാഗോ’തി പജാനാതി. ഏവമ്പി ഖോ, ഉപവാണ, സന്ദിട്ഠികോ ധമ്മോ ഹോതി, അകാലികോ ഏഹിപസ്സികോ ഓപനേയ്യികോ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. പഠമഛഫസ്സായതനസുത്തം

൭൧. ‘‘യോ ഹി കോചി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഛന്നം ഫസ്സായതനാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. അവുസിതം തേന ബ്രഹ്മചരിയം, ആരകാ സോ ഇമസ്മാ ധമ്മവിനയാ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഏത്ഥാഹം, ഭന്തേ, അനസ്സസം [അനസ്സസിം (സീ.), അനസ്സാസം (സ്യാ. കം.), അനസ്സാസിം (പീ.)]. അഹഞ്ഹി, ഭന്തേ, ഛന്നം ഫസ്സായതനാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം നപ്പജാനാമീ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ഭിക്ഖു, ചക്ഖും ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സസീ’’തി?

‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘സാധു, ഭിക്ഖു, ഏത്ഥ ച തേ, ഭിക്ഖു, ചക്ഖു ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ സുദിട്ഠം ഭവിസ്സതി. ഏസേവന്തോ ദുക്ഖസ്സ…പേ… ജിവ്ഹം ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സസീ’’തി?

‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘സാധു, ഭിക്ഖു, ഏത്ഥ ച തേ, ഭിക്ഖു, ജിവ്ഹാ ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ സുദിട്ഠം ഭവിസ്സതി. ഏസേവന്തോ ദുക്ഖസ്സ…പേ… മനം ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സസീ’’തി?

‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘സാധു, ഭിക്ഖു, ഏത്ഥ ച തേ, ഭിക്ഖു, മനോ ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ സുദിട്ഠം ഭവിസ്സതി. ഏസേവന്തോ ദുക്ഖസ്സാ’’തി. നവമം.

൧൦. ദുതിയഛഫസ്സായതനസുത്തം

൭൨. ‘‘യോ ഹി കോചി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഛന്നം ഫസ്സായതനാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. അവുസിതം തേന ബ്രഹ്മചരിയം, ആരകാ സോ ഇമസ്മാ ധമ്മവിനയാ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഏത്ഥാഹം, ഭന്തേ, അനസ്സസം പനസ്സസം. അഹഞ്ഹി, ഭന്തേ, ഛന്നം ഫസ്സായതനാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം നപ്പജാനാമീ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ഭിക്ഖു, ചക്ഖും ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സസീ’’തി?

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘സാധു, ഭിക്ഖു, ഏത്ഥ ച തേ, ഭിക്ഖു, ചക്ഖു ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ സുദിട്ഠം ഭവിസ്സതി. ഏവം തേ ഏതം പഠമം ഫസ്സായതനം പഹീനം ഭവിസ്സതി ആയതിം അപുനബ്ഭവായ…പേ….

‘‘ജിവ്ഹം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സസീ’’തി?

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘സാധു, ഭിക്ഖു, ഏത്ഥ ച തേ, ഭിക്ഖു, ജിവ്ഹാ ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ സുദിട്ഠം ഭവിസ്സതി. ഏവം തേ ഏതം ചതുത്ഥം ഫസ്സായതനം പഹീനം ഭവിസ്സതി ആയതിം അപുനബ്ഭവായ…പേ….

‘‘മനം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സസീ’’തി?

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘സാധു, ഭിക്ഖു, ഏത്ഥ ച തേ, ഭിക്ഖു, മനോ ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ സുദിട്ഠം ഭവിസ്സതി. ഏവം തേ ഏതം ഛട്ഠം ഫസ്സായതനം പഹീനം ഭവിസ്സതി ആയതിം അപുനബ്ഭവായാ’’തി. ദസമം.

൧൧. തതിയഛഫസ്സായതനസുത്തം

൭൩. ‘‘യോ ഹി കോചി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഛന്നം ഫസ്സായതനാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. അവുസിതം തേന ബ്രഹ്മചരിയം, ആരകാ സോ ഇമസ്മാ ധമ്മവിനയാ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഏത്ഥാഹം, ഭന്തേ, അനസ്സസം പനസ്സസം. അഹഞ്ഹി, ഭന്തേ, ഛന്നം ഫസ്സായതനാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം നപ്പജാനാമീ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ഭിക്ഖു, ചക്ഖു നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി?

‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’.

‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി?

‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’.

‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി?

‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘സോതം… ഘാനം… ജിവ്ഹാ… കായോ… മനോ നിച്ചോ വാ അനിച്ചോ വാ’’തി?

‘‘അനിച്ചോ, ഭന്തേ’’.

‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി?

‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’.

‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി?

‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖു, സുതവാ അരിയസാവകോ ചക്ഖുസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി, സോതസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി, ഘാനസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി, ജിവ്ഹായപി നിബ്ബിന്ദതി, കായസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി, മനസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി. നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതി; വിരാഗാ വിമുച്ചതി; വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതീ’’തി. ഏകാദസമം.

മിഗജാലവഗ്ഗോ സത്തമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

മിഗജാലേന ദ്വേ വുത്താ, ചത്താരോ ച സമിദ്ധിനാ;

ഉപസേനോ ഉപവാണോ, ഛഫസ്സായതനികാ തയോതി.