൬. അവിജ്ജാവഗ്ഗോ

൧. അവിജ്ജാപഹാനസുത്തം

൫൩. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കഥം നു ഖോ, ഭന്തേ, ജാനതോ കഥം പസ്സതോ അവിജ്ജാ പഹീയതി, വിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി?

‘‘ചക്ഖും ഖോ, ഭിക്ഖു, അനിച്ചതോ ജാനതോ പസ്സതോ അവിജ്ജാ പഹീയതി, വിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതി. രൂപേ അനിച്ചതോ ജാനതോ പസ്സതോ അവിജ്ജാ പഹീയതി, വിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം… ചക്ഖുസമ്ഫസ്സം… യമ്പിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി അനിച്ചതോ ജാനതോ പസ്സതോ അവിജ്ജാ പഹീയതി, വിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതി. സോതം… ഘാനം… ജിവ്ഹം… കായം… മനം അനിച്ചതോ ജാനതോ പസ്സതോ അവിജ്ജാ പഹീയതി, വിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതി. ധമ്മേ … മനോവിഞ്ഞാണം… മനോസമ്ഫസ്സം… യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി അനിച്ചതോ ജാനതോ പസ്സതോ അവിജ്ജാ പഹീയതി, വിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖു, ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ അവിജ്ജാ പഹീയതി, വിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി. പഠമം.

൨. സംയോജനപഹാനസുത്തം

൫൪. ‘‘കഥം നു ഖോ, ഭന്തേ, ജാനതോ, കഥം പസ്സതോ, സംയോജനാ പഹീയന്തീ’’തി? ‘‘ചക്ഖും ഖോ, ഭിക്ഖു, അനിച്ചതോ ജാനതോ പസ്സതോ സംയോജനാ പഹീയന്തി. രൂപേ… ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം… ചക്ഖുസമ്ഫസ്സം… യമ്പിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി അനിച്ചതോ ജാനതോ പസ്സതോ സംയോജനാ പഹീയന്തി. സോതം… ഘാനം… ജിവ്ഹം… കായം… മനം… ധമ്മേ… മനോവിഞ്ഞാണം… മനോസമ്ഫസ്സം… യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി അനിച്ചതോ ജാനതോ പസ്സതോ സംയോജനാ പഹീയന്തി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖു, ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ സംയോജനാ പഹീയന്തീ’’തി. ദുതിയം.

൩. സംയോജനസമുഗ്ഘാതസുത്തം

൫൫. ‘‘കഥം നു ഖോ, ഭന്തേ, ജാനതോ, കഥം പസ്സതോ സംയോജനാ സമുഗ്ഘാതം ഗച്ഛന്തീ’’തി? ‘‘ചക്ഖും ഖോ, ഭിക്ഖു, അനത്തതോ ജാനതോ പസ്സതോ സംയോജനാ സമുഗ്ഘാതം ഗച്ഛന്തി. രൂപേ അനത്തതോ… ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം… ചക്ഖുസമ്ഫസ്സം… യമ്പിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി അനത്തതോ ജാനതോ പസ്സതോ സംയോജനാ സമുഗ്ഘാതം ഗച്ഛന്തി. സോതം… ഘാനം… ജിവ്ഹം… കായം… മനം… ധമ്മേ… മനോവിഞ്ഞാണം… മനോസമ്ഫസ്സം… യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി അനത്തതോ ജാനതോ പസ്സതോ സംയോജനാ സമുഗ്ഘാതം ഗച്ഛന്തി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖു, ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ സംയോജനാ സമുഗ്ഘാതം ഗച്ഛന്തീ’’തി. തതിയം.

൪. ആസവപഹാനസുത്തം

൫൬. ‘‘കഥം നു ഖോ, ഭന്തേ, ജാനതോ, കഥം പസ്സതോ ആസവാ പഹീയന്തീ’’തി…പേ…. ചതുത്ഥം.

൫. ആസവസമുഗ്ഘാതസുത്തം

൫൭. ‘‘കഥം നു ഖോ, ഭന്തേ, ജാനതോ, കഥം പസ്സതോ ആസവാ സമുഗ്ഘാതം ഗച്ഛന്തീ’’തി…പേ…. പഞ്ചമം.

൬. അനുസയപഹാനസുത്തം

൫൮. ‘‘കഥം നു ഖോ…പേ… അനുസയാ പഹീയന്തീ’’തി…പേ…. ഛട്ഠം.

൭. അനുസയസമുഗ്ഘാതസുത്തം

൫൯. ‘‘കഥം നു ഖോ…പേ… അനുസയാ സമുഗ്ഘാതം ഗച്ഛന്തീ’’തി? ‘‘ചക്ഖും ഖോ, ഭിക്ഖു, അനത്തതോ ജാനതോ പസ്സതോ അനുസയാ സമുഗ്ഘാതം ഗച്ഛന്തി…പേ… സോതം… ഘാനം… ജിവ്ഹം… കായം… മനം… ധമ്മേ… മനോവിഞ്ഞാണം… മനോസമ്ഫസ്സം… യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി അനത്തതോ ജാനതോ പസ്സതോ അനുസയാ സമുഗ്ഘാതം ഗച്ഛന്തി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖു, ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ അനുസയാ സമുഗ്ഘാതം ഗച്ഛന്തീ’’തി. സത്തമം.

൮. സബ്ബുപാദാനപരിഞ്ഞാസുത്തം

൬൦. ‘‘സബ്ബുപാദാനപരിഞ്ഞായ വോ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മം ദേസേസ്സാമി. തം സുണാഥ. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബുപാദാനപരിഞ്ഞായ ധമ്മോ? ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം. തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ. ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ. ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ ചക്ഖുസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി, രൂപേസുപി നിബ്ബിന്ദതി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേപി നിബ്ബിന്ദതി, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സേപി നിബ്ബിന്ദതി, വേദനായപി നിബ്ബിന്ദതി. നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതി; വിരാഗാ വിമുച്ചതി; വിമോക്ഖാ [വിമോക്ഖം (ക.), വിമോക്ഖ (സ്യാ. കം.)] ‘പരിഞ്ഞാതം മേ ഉപാദാന’ന്തി പജാനാതി. സോതഞ്ച പടിച്ച സദ്ദേ ച ഉപ്പജ്ജതി… ഘാനഞ്ച പടിച്ച ഗന്ധേ ച… ജിവ്ഹഞ്ച പടിച്ച രസേ ച… കായഞ്ച പടിച്ച ഫോട്ഠബ്ബേ ച… മനഞ്ച പടിച്ച ധമ്മേ ച ഉപ്പജ്ജതി മനോവിഞ്ഞാണം. തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ. ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ. ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ മനസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി, ധമ്മേസുപി നിബ്ബിന്ദതി, മനോവിഞ്ഞാണേപി നിബ്ബിന്ദതി, മനോസമ്ഫസ്സേപി നിബ്ബിന്ദതി, വേദനായപി നിബ്ബിന്ദതി. നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതി; വിരാഗാ വിമുച്ചതി; വിമോക്ഖാ ‘പരിഞ്ഞാതം മേ ഉപാദാന’ന്തി പജാനാതി. അയം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബുപാദാനപരിഞ്ഞായ ധമ്മോ’’തി. അട്ഠമം.

൯. പഠമസബ്ബുപാദാനപരിയാദാനസുത്തം

൬൧. ‘‘സബ്ബുപാദാനപരിയാദാനായ വോ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മം ദേസേസ്സാമി. തം സുണാഥ. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബുപാദാനപരിയാദാനായ ധമ്മോ? ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം. തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ. ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ. ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ ചക്ഖുസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി, രൂപേസുപി നിബ്ബിന്ദതി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേപി നിബ്ബിന്ദതി, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സേപി നിബ്ബിന്ദതി, വേദനായപി നിബ്ബിന്ദതി. നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതി; വിരാഗാ വിമുച്ചതി; വിമോക്ഖാ ‘പരിയാദിന്നം [സബ്ബത്ഥപി ഏവമേവ ദിസ്സതി ദന്തജ-നകാരേനേവ] മേ ഉപാദാന’ന്തി പജാനാതി…പേ… ജിവ്ഹഞ്ച പടിച്ച രസേ ച ഉപ്പജ്ജതി ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം…പേ… മനഞ്ച പടിച്ച ധമ്മേ ച ഉപ്പജ്ജതി മനോവിഞ്ഞാണം. തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ. ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ. ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ മനസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി, ധമ്മേസുപി നിബ്ബിന്ദതി, മനോവിഞ്ഞാണേപി നിബ്ബിന്ദതി മനോസമ്ഫസ്സേപി നിബ്ബിന്ദതി, വേദനായപി നിബ്ബിന്ദതി. നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതി; വിരാഗാ വിമുച്ചതി; വിമോക്ഖാ ‘പരിയാദിന്നം മേ ഉപാദാന’ന്തി പജാനാതി. അയം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബുപാദാനപരിയാദാനായ ധമ്മോ’’തി. നവമം.

൧൦. ദുതിയസബ്ബുപാദാനപരിയാദാനസുത്തം

൬൨. ‘‘സബ്ബുപാദാനപരിയാദാനായ വോ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മം ദേസേസ്സാമി. തം സുണാഥ. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബുപാദാനപരിയാദാനായ ധമ്മോ’’?

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, ചക്ഖു നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി?

‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’.

‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി?

‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’.

‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി?

‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘രൂപാ…പേ… ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി?

‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’…പേ….

‘‘ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ നിച്ചോ വാ അനിച്ചോ വാ’’തി?

‘‘അനിച്ചോ, ഭന്തേ’’…പേ….

‘‘യമ്പിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി?

‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’…പേ….

‘‘സോതം… ഘാനം… ജിവ്ഹാ… കായോ… മനോ… ധമ്മാ… മനോവിഞ്ഞാണം… മനോസമ്ഫസ്സോ… യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ, തമ്പി നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി?

‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’.

‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി?

‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’.

‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി?

‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ ചക്ഖുസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി, രൂപേസുപി നിബ്ബിന്ദതി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേപി നിബ്ബിന്ദതി, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സേപി നിബ്ബിന്ദതി. യമ്പിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി…പേ… ജിവ്ഹായപി നിബ്ബിന്ദതി, രസേസുപി നിബ്ബിന്ദതി, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണേപി നിബ്ബിന്ദതി, ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സേപി നിബ്ബിന്ദതി, യമ്പിദം ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി…പേ… മനസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി, ധമ്മേസുപി നിബ്ബിന്ദതി, മനോവിഞ്ഞാണേപി നിബ്ബിന്ദതി, മനോസമ്ഫസ്സേപി നിബ്ബിന്ദതി. യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി. നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതി; വിരാഗാ വിമുച്ചതി; വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതി. അയം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബുപാദാനപരിയാദാനായ ധമ്മോ’’തി. ദസമം.

അവിജ്ജാവഗ്ഗോ ഛട്ഠോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

അവിജ്ജാ സംയോജനാ ദ്വേ, ആസവേന ദുവേ വുത്താ;

അനുസയാ അപരേ ദ്വേ, പരിഞ്ഞാ ദ്വേ പരിയാദിന്നം;

വഗ്ഗോ തേന പവുച്ചതീതി.