൩. സബ്ബവഗ്ഗോ

൧. സബ്ബസുത്തം

൨൩. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘സബ്ബം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി. തം സുണാഥ. കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബം? ചക്ഖുഞ്ചേവ രൂപാ ച, സോതഞ്ച [സോതഞ്ചേവ (?) ഏവമിതരയുഗലേസുപി] സദ്ദാ ച, ഘാനഞ്ച ഗന്ധാ ച, ജിവ്ഹാ ച രസാ ച, കായോ ച ഫോട്ഠബ്ബാ ച, മനോ ച ധമ്മാ ച – ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബം. യോ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം വദേയ്യ – ‘അഹമേതം സബ്ബം പച്ചക്ഖായ അഞ്ഞം സബ്ബം പഞ്ഞാപേസ്സാമീ’തി, തസ്സ വാചാവത്ഥുകമേവസ്സ [വാചാവത്ഥുരേവസ്സ (സീ. പീ.), വാചാവത്ഥുദേവസ്സ (സ്യാ. കം.)]; പുട്ഠോ ച ന സമ്പായേയ്യ, ഉത്തരിഞ്ച വിഘാതം ആപജ്ജേയ്യ. തം കിസ്സ ഹേതു? യഥാ തം, ഭിക്ഖവേ, അവിസയസ്മി’’ന്തി. പഠമം.

൨. പഹാനസുത്തം

൨൪. ‘‘സബ്ബപ്പഹാനായ [സബ്ബം പഹാനായ (സ്യാ. കം. ക.)] വോ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മം ദേസേസ്സാമി. തം സുണാഥ. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബപ്പഹാനായ ധമ്മോ? ചക്ഖും, ഭിക്ഖവേ, പഹാതബ്ബം, രൂപാ പഹാതബ്ബാ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം പഹാതബ്ബം, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ പഹാതബ്ബോ, യമ്പിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി പഹാതബ്ബം…പേ… യമ്പിദം സോതസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി പഹാതബ്ബം… യമ്പിദം ഘാനസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി പഹാതബ്ബം. ജിവ്ഹാ പഹാതബ്ബാ, രസാ പഹാതബ്ബാ, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം പഹാതബ്ബം, ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സോ പഹാതബ്ബോ, യമ്പിദം ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി പഹാതബ്ബം. കായോ പഹാതബ്ബോ… മനോ പഹാതബ്ബോ, ധമ്മാ പഹാതബ്ബാ, മനോവിഞ്ഞാണം പഹാതബ്ബം, മനോസമ്ഫസ്സോ പഹാതബ്ബോ, യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി പഹാതബ്ബം. അയം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബപ്പഹാനായ ധമ്മോ’’തി. ദുതിയം.

൩. അഭിഞ്ഞാപരിഞ്ഞാപഹാനസുത്തം

൨൫. ‘‘സബ്ബം അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞാ പഹാനായ വോ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മം ദേസേസ്സാമി. തം സുണാഥ. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബം അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞാ പഹാനായ ധമ്മോ? ചക്ഖും, ഭിക്ഖവേ, അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞാ പഹാതബ്ബം, രൂപാ അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞാ പഹാതബ്ബാ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞാ പഹാതബ്ബം, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞാ പഹാതബ്ബോ, യമ്പിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞാ പഹാതബ്ബം…പേ… ജിവ്ഹാ അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞാ പഹാതബ്ബാ, രസാ അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞാ പഹാതബ്ബാ, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞാ പഹാതബ്ബം, ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സോ അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞാ പഹാതബ്ബോ, യമ്പിദം ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞാ പഹാതബ്ബം. കായോ അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞാ പഹാതബ്ബോ… മനോ അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞാ പഹാതബ്ബോ, ധമ്മാ അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞാ പഹാതബ്ബാ, മനോവിഞ്ഞാണം അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞാ പഹാതബ്ബം, മനോസമ്ഫസ്സോ അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞാ പഹാതബ്ബോ, യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞാ പഹാതബ്ബം. അയം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബം അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞാ പഹാനായ ധമ്മോ’’തി. തതിയം.

൪. പഠമഅപരിജാനനസുത്തം

൨൬. ‘‘സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, അനഭിജാനം അപരിജാനം അവിരാജയം അപ്പജഹം അഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ. കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, അനഭിജാനം അപരിജാനം അവിരാജയം അപ്പജഹം അഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ? ചക്ഖും, ഭിക്ഖവേ, അനഭിജാനം അപരിജാനം അവിരാജയം അപ്പജഹം അഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ. രൂപേ അനഭിജാനം അപരിജാനം അവിരാജയം അപ്പജഹം അഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം അനഭിജാനം അപരിജാനം അവിരാജയം അപ്പജഹം അഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സം അനഭിജാനം അപരിജാനം അവിരാജയം അപ്പജഹം അഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ. യമ്പിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി അനഭിജാനം അപരിജാനം അവിരാജയം അപ്പജഹം അഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ…പേ… ജിവ്ഹം അനഭിജാനം അപരിജാനം അവിരാജയം അപ്പജഹം അഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ. രസേ…പേ… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം…പേ… ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സം…പേ… യമ്പിദം ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി അനഭിജാനം അപരിജാനം അവിരാജയം അപ്പജഹം അഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ. കായം…പേ… മനം അനഭിജാനം അപരിജാനം അവിരാജയം അപ്പജഹം അഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ. ധമ്മേ…പേ… മനോവിഞ്ഞാണം…പേ… മനോസമ്ഫസ്സം…പേ… യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി അനഭിജാനം അപരിജാനം അവിരാജയം അപ്പജഹം അഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ. ഇദം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബം അനഭിജാനം അപരിജാനം അവിരാജയം അപ്പജഹം അഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ.

‘‘സബ്ബഞ്ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അഭിജാനം പരിജാനം വിരാജയം പജഹം ഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ. കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബം അഭിജാനം പരിജാനം വിരാജയം പജഹം ഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ? ചക്ഖും, ഭിക്ഖവേ, അഭിജാനം പരിജാനം വിരാജയം പജഹം ഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ. രൂപേ അഭിജാനം പരിജാനം വിരാജയം പജഹം ഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം അഭിജാനം പരിജാനം വിരാജയം പജഹം ഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സം അഭിജാനം പരിജാനം വിരാജയം പജഹം ഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ. യമ്പിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി അഭിജാനം പരിജാനം വിരാജയം പജഹം ഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ…പേ… ജിവ്ഹം അഭിജാനം പരിജാനം വിരാജയം പജഹം ഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ. രസേ…പേ… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം…പേ… ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സം…പേ… യമ്പിദം ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി അഭിജാനം പരിജാനം വിരാജയം പജഹം ഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ. കായം…പേ… മനം അഭിജാനം പരിജാനം വിരാജയം പജഹം ഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ. ധമ്മേ…പേ… മനോവിഞ്ഞാണം…പേ… മനോസമ്ഫസ്സം…പേ… യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി അഭിജാനം പരിജാനം വിരാജയം പജഹം ഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ. ഇദം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബം അഭിജാനം പരിജാനം വിരാജയം പജഹം ഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായാ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. ദുതിയഅപരിജാനനസുത്തം

൨൭. ‘‘സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, അനഭിജാനം അപരിജാനം അവിരാജയം അപ്പജഹം അഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ. കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബം അനഭിജാനം അപരിജാനം അവിരാജയം അപ്പജഹം അഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ? യഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ചക്ഖു, യേ ച രൂപാ, യഞ്ച ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, യേ ച ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബാ ധമ്മാ…പേ… യാ ച ജിവ്ഹാ, യേ ച രസാ, യഞ്ച ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം, യേ ച ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബാ ധമ്മാ; യോ ച കായോ, യേ ച ഫോട്ഠബ്ബാ, യഞ്ച കായവിഞ്ഞാണം, യേ ച കായവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബാ ധമ്മാ; യോ ച മനോ, യേ ച ധമ്മാ, യഞ്ച മനോവിഞ്ഞാണം, യേ ച മനോവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബാ ധമ്മാ – ഇദം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബം അനഭിജാനം അപരിജാനം അവിരാജയം അപ്പജഹം അഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ.

‘‘സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, അഭിജാനം പരിജാനം വിരാജയം പജഹം ഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ. കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബം അഭിജാനം പരിജാനം വിരാജയം പജഹം ഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ? യഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ചക്ഖു, യേ ച രൂപാ, യഞ്ച ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, യേ ച ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബാ ധമ്മാ…പേ… യാ ച ജിവ്ഹാ, യേ ച രസാ, യഞ്ച ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം, യേ ച ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബാ ധമ്മാ; യോ ച കായോ, യേ ച ഫോട്ഠബ്ബാ, യഞ്ച കായവിഞ്ഞാണം, യേ ച കായവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബാ ധമ്മാ; യോ ച മനോ, യേ ച ധമ്മാ, യഞ്ച മനോവിഞ്ഞാണം, യേ ച മനോവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബാ ധമ്മാ – ഇദം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബം അഭിജാനം പരിജാനം വിരാജയം പജഹം ഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായാ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. ആദിത്തസുത്തം

൨൮. ഏകം സമയം ഭഗവാ ഗയായം വിഹരതി ഗയാസീസേ സദ്ധിം ഭിക്ഖുസഹസ്സേന. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, ആദിത്തം. കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബം ആദിത്തം? ചക്ഖു [ചക്ഖും (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)], ഭിക്ഖവേ, ആദിത്തം, രൂപാ ആദിത്താ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ആദിത്തം, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ ആദിത്തോ. യമ്പിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി ആദിത്തം. കേന ആദിത്തം? ‘രാഗഗ്ഗിനാ, ദോസഗ്ഗിനാ, മോഹഗ്ഗിനാ ആദിത്തം, ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി ആദിത്ത’ന്തി വദാമി…പേ… ജിവ്ഹാ ആദിത്താ, രസാ ആദിത്താ, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം ആദിത്തം, ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സോ ആദിത്തോ. യമ്പിദം ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി ആദിത്തം. കേന ആദിത്തം? ‘രാഗഗ്ഗിനാ, ദോസഗ്ഗിനാ, മോഹഗ്ഗിനാ ആദിത്തം, ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി ആദിത്ത’ന്തി വദാമി…പേ… മനോ ആദിത്തോ, ധമ്മാ ആദിത്താ, മനോവിഞ്ഞാണം ആദിത്തം, മനോസമ്ഫസ്സോ ആദിത്തോ. യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി ആദിത്തം. കേന ആദിത്തം? ‘രാഗഗ്ഗിനാ, ദോസഗ്ഗിനാ, മോഹഗ്ഗിനാ ആദിത്തം, ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി ആദിത്ത’ന്തി വദാമി. ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ ചക്ഖുസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി, രൂപേസുപി നിബ്ബിന്ദതി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേപി നിബ്ബിന്ദതി, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സേപി നിബ്ബിന്ദതി, യമ്പിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി …പേ… യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി. നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതി; വിരാഗാ വിമുച്ചതി; വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതീ’’തി. ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനാ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദും. ഇമസ്മിഞ്ച പന വേയ്യാകരണസ്മിം ഭഞ്ഞമാനേ തസ്സ ഭിക്ഖുസഹസ്സസ്സ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്താനി വിമുച്ചിംസൂതി. ഛട്ഠം.

൭. അദ്ധഭൂതസുത്തം

൨൯. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, അദ്ധഭൂതം [അന്ധഭൂതം (സീ. സ്യാ. കം.)]. കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബം അദ്ധഭൂതം? ചക്ഖു, ഭിക്ഖവേ, അദ്ധഭൂതം, രൂപാ അദ്ധഭൂതാ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം അദ്ധഭൂതം, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ അദ്ധഭൂതോ, യമ്പിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി അദ്ധഭൂതം. കേന അദ്ധഭൂതം? ‘ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി അദ്ധഭൂത’ന്തി വദാമി…പേ… ജിവ്ഹാ അദ്ധഭൂതാ, രസാ അദ്ധഭൂതാ, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം അദ്ധഭൂതം, ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സോ അദ്ധഭൂതോ, യമ്പിദം ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി അദ്ധഭൂതം. കേന അദ്ധഭൂതം? ‘ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി അദ്ധഭൂത’ന്തി വദാമി. കായോ അദ്ധഭൂതോ…പേ… മനോ അദ്ധഭൂതോ, ധമ്മാ അദ്ധഭൂതാ, മനോവിഞ്ഞാണം അദ്ധഭൂതം, മനോസമ്ഫസ്സോ അദ്ധഭൂതോ, യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി അദ്ധഭൂതം. കേന അദ്ധഭൂതം? ‘ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി അദ്ധഭൂത’ന്തി വദാമി. ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ ചക്ഖുസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി, രൂപേസുപി നിബ്ബിന്ദതി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേപി നിബ്ബിന്ദതി, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സേപി നിബ്ബിന്ദതി…പേ… യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി. നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതി, വിരാഗാ വിമുച്ചതി, വിമുത്തസ്മിം ‘വിമുത്ത’മിതി ഞാണം ഹോതി, ‘ഖീണാ ജാതി വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതീ’’തി. സത്തമം.

൮. സമുഗ്ഘാതസാരുപ്പസുത്തം

൩൦. ‘‘സബ്ബമഞ്ഞിതസമുഗ്ഘാതസാരുപ്പം വോ, ഭിക്ഖവേ, പടിപദം ദേസേസ്സാമി. തം സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ; ഭാസിസ്സാമീതി. കതമാ ച സാ, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബമഞ്ഞിതസമുഗ്ഘാതസാരുപ്പാ പടിപദാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചക്ഖും ന മഞ്ഞതി, ചക്ഖുസ്മിം ന മഞ്ഞതി, ചക്ഖുതോ ന മഞ്ഞതി, ചക്ഖും മേതി ന മഞ്ഞതി. രൂപേ ന മഞ്ഞതി, രൂപേസു ന മഞ്ഞതി, രൂപതോ ന മഞ്ഞതി, രൂപാ മേതി ന മഞ്ഞതി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ന മഞ്ഞതി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്മിം ന മഞ്ഞതി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണതോ ന മഞ്ഞതി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം മേതി ന മഞ്ഞതി. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സം ന മഞ്ഞതി, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സസ്മിം ന മഞ്ഞതി, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സതോ ന മഞ്ഞതി, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ മേതി ന മഞ്ഞതി. യമ്പിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി ന മഞ്ഞതി, തസ്മിമ്പി ന മഞ്ഞതി, തതോപി ന മഞ്ഞതി, തം മേതി ന മഞ്ഞതി…പേ… ജിവ്ഹം ന മഞ്ഞതി, ജിവ്ഹായ ന മഞ്ഞതി, ജിവ്ഹാതോ ന മഞ്ഞതി, ജിവ്ഹാ മേതി ന മഞ്ഞതി. രസേ ന മഞ്ഞതി, രസേസു ന മഞ്ഞതി, രസതോ ന മഞ്ഞതി, രസാ മേതി ന മഞ്ഞതി. ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം ന മഞ്ഞതി, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണസ്മിം ന മഞ്ഞതി, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണതോ ന മഞ്ഞതി, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം മേതി ന മഞ്ഞതി. ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സം ന മഞ്ഞതി, ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സസ്മിം ന മഞ്ഞതി, ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സതോ ന മഞ്ഞതി, ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സോ മേതി ന മഞ്ഞതി. യമ്പിദം ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി ന മഞ്ഞതി, തസ്മിമ്പി ന മഞ്ഞതി, തതോപി ന മഞ്ഞതി, തം മേതി ന മഞ്ഞതി…പേ… മനം ന മഞ്ഞതി, മനസ്മിം ന മഞ്ഞതി, മനതോ ന മഞ്ഞതി, മനോ മേതി ന മഞ്ഞതി. ധമ്മേ ന മഞ്ഞതി, ധമ്മേസു ന മഞ്ഞതി, ധമ്മതോ ന മഞ്ഞതി, ധമ്മാ മേതി ന മഞ്ഞതി. മനോവിഞ്ഞാണം ന മഞ്ഞതി, മനോവിഞ്ഞാണസ്മിം ന മഞ്ഞതി, മനോവിഞ്ഞാണതോ ന മഞ്ഞതി, മനോവിഞ്ഞാണം മേതി ന മഞ്ഞതി. മനോസമ്ഫസ്സം ന മഞ്ഞതി, മനോസമ്ഫസ്സസ്മിം ന മഞ്ഞതി, മനോസമ്ഫസ്സതോ ന മഞ്ഞതി, മനോസമ്ഫസ്സോ മേതി ന മഞ്ഞതി. യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി ന മഞ്ഞതി, തസ്മിമ്പി ന മഞ്ഞതി, തതോപി ന മഞ്ഞതി, തം മേതി ന മഞ്ഞതി. സബ്ബം ന മഞ്ഞതി, സബ്ബസ്മിം ന മഞ്ഞതി, സബ്ബതോ ന മഞ്ഞതി, സബ്ബം മേതി ന മഞ്ഞതി. സോ ഏവം അമഞ്ഞമാനോ ന ച കിഞ്ചി ലോകേ ഉപാദിയതി. അനുപാദിയം ന പരിതസ്സതി. അപരിതസ്സം പച്ചത്തഞ്ഞേവ പരിനിബ്ബായതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതി. അയം ഖോ സാ, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബമഞ്ഞിതസമുഗ്ഘാതസാരുപ്പാ പടിപദാ’’തി. അട്ഠമം.

൯. പഠമസമുഗ്ഘാതസപ്പായസുത്തം

൩൧. ‘‘സബ്ബമഞ്ഞിതസമുഗ്ഘാതസപ്പായം വോ, ഭിക്ഖവേ, പടിപദം ദേസേസ്സാമി. തം സുണാഥ. കതമാ ച സാ, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബമഞ്ഞിതസമുഗ്ഘാതസപ്പായാ പടിപദാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചക്ഖും ന മഞ്ഞതി, ചക്ഖുസ്മിം ന മഞ്ഞതി, ചക്ഖുതോ ന മഞ്ഞതി, ചക്ഖും മേതി ന മഞ്ഞതി. രൂപേ ന മഞ്ഞതി…പേ… ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ന മഞ്ഞതി, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സം ന മഞ്ഞതി, യമ്പിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി ന മഞ്ഞതി, തസ്മിമ്പി ന മഞ്ഞതി, തതോപി ന മഞ്ഞതി, തം മേതി ന മഞ്ഞതി. യഞ്ഹി, ഭിക്ഖവേ, മഞ്ഞതി, യസ്മിം മഞ്ഞതി, യതോ മഞ്ഞതി, യം മേതി മഞ്ഞതി, തതോ തം ഹോതി അഞ്ഞഥാ. അഞ്ഞഥാഭാവീ ഭവസത്തോ ലോകോ ഭവമേവാഭിനന്ദതി…പേ… ജിവ്ഹം ന മഞ്ഞതി, ജിവ്ഹായ ന മഞ്ഞതി, ജിവ്ഹാതോ ന മഞ്ഞതി, ജിവ്ഹാ മേതി ന മഞ്ഞതി. രസേ ന മഞ്ഞതി…പേ… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം ന മഞ്ഞതി, ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സം ന മഞ്ഞതി. യമ്പിദം ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി ന മഞ്ഞതി, തസ്മിമ്പി ന മഞ്ഞതി, തതോപി ന മഞ്ഞതി, തം മേതി ന മഞ്ഞതി. യഞ്ഹി, ഭിക്ഖവേ, മഞ്ഞതി, യസ്മിം മഞ്ഞതി, യതോ മഞ്ഞതി, യം മേതി മഞ്ഞതി, തതോ തം ഹോതി അഞ്ഞഥാ. അഞ്ഞഥാഭാവീ ഭവസത്തോ ലോകോ ഭവമേവാഭിനന്ദതി…പേ… മനം ന മഞ്ഞതി, മനസ്മിം ന മഞ്ഞതി, മനതോ ന മഞ്ഞതി, മനോ മേതി ന മഞ്ഞതി. ധമ്മേ ന മഞ്ഞതി…പേ… മനോവിഞ്ഞാണം ന മഞ്ഞതി, മനോസമ്ഫസ്സം ന മഞ്ഞതി. യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി ന മഞ്ഞതി, തസ്മിമ്പി ന മഞ്ഞതി, തതോപി ന മഞ്ഞതി, തം മേതി ന മഞ്ഞതി. യഞ്ഹി, ഭിക്ഖവേ, മഞ്ഞതി, യസ്മിം മഞ്ഞതി, യതോ മഞ്ഞതി, യം മേതി മഞ്ഞതി, തതോ തം ഹോതി അഞ്ഞഥാ. അഞ്ഞഥാഭാവീ ഭവസത്തോ ലോകോ ഭവമേവാഭിനന്ദതി. യാവതാ, ഭിക്ഖവേ, ഖന്ധധാതുആയതനം തമ്പി ന മഞ്ഞതി, തസ്മിമ്പി ന മഞ്ഞതി, തതോപി ന മഞ്ഞതി, തം മേതി ന മഞ്ഞതി. സോ ഏവം അമഞ്ഞമാനോ ന ച കിഞ്ചി ലോകേ ഉപാദിയതി. അനുപാദിയം ന പരിതസ്സതി. അപരിതസ്സം പച്ചത്തഞ്ഞേവ പരിനിബ്ബായതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതി. അയം ഖോ സാ, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബമഞ്ഞിതസമുഗ്ഘാതസപ്പായാ പടിപദാ’’തി. നവമം.

൧൦. ദുതിയസമുഗ്ഘാതസപ്പായസുത്തം

൩൨. ‘‘സബ്ബമഞ്ഞിതസമുഗ്ഘാതസപ്പായം വോ, ഭിക്ഖവേ, പടിപദം ദേസേസ്സാമി. തം സുണാഥ. കതമാ ച സാ, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബമഞ്ഞിതസമുഗ്ഘാതസപ്പായാ പടിപദാ?

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, ചക്ഖും നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി?

‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’.

‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി?

‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’.

‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി?

‘‘നോ ഹേതം ഭന്തേ’’.

‘‘രൂപാ…പേ… ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം… ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ നിച്ചോ വാ അനിച്ചോ വാ’’തി?

‘‘അനിച്ചോ, ഭന്തേ’’…പേ….

‘‘യമ്പിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി?

‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’.

‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി?

‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’.

‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി?

‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’…പേ….

‘‘ജിവ്ഹാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി?

‘‘അനിച്ചാ ഭന്തേ’’…പേ….

‘‘രസാ… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം… ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സോ…പേ… യമ്പിദം ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി?

‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’…പേ… ധമ്മാ… മനോവിഞ്ഞാണം… മനോസമ്ഫസ്സോ നിച്ചോ വാ അനിച്ചോ വാതി?

‘‘അനിച്ചോ, ഭന്തേ’’.

‘‘യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി?

‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’.

‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി?

‘‘ദുക്ഖം ഭന്തേ’’.

‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി?

‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ ചക്ഖുസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി, രൂപേസുപി നിബ്ബിന്ദതി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേപി നിബ്ബിന്ദതി, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സേപി നിബ്ബിന്ദതി. യമ്പിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി…പേ… ജിവ്ഹായപി നിബ്ബിന്ദതി, രസേസുപി…പേ… യമ്പിദം ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി. മനസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി, ധമ്മേസുപി നിബ്ബിന്ദതി, മനോവിഞ്ഞാണേപി നിബ്ബിന്ദതി, മനോസമ്ഫസ്സേപി നിബ്ബിന്ദതി. യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി. നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതി; വിരാഗാ വിമുച്ചതി; വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതി. അയം ഖോ സാ, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബമഞ്ഞിതസമുഗ്ഘാതസപ്പായാ പടിപദാ’’തി. ദസമം.

സബ്ബവഗ്ഗോ തതിയോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

സബ്ബഞ്ച ദ്വേപി പഹാനാ, പരിജാനാപരേ ദുവേ;

ആദിത്തം അദ്ധഭൂതഞ്ച, സാരുപ്പാ ദ്വേ ച സപ്പായാ;

വഗ്ഗോ തേന പവുച്ചതീതി.